خالد محمدی
دوشنبه کونی (۱۵جدی افغانستان نینگ شِمال-شرقیده جایلشگن تخار ولایتی نینگ چاهآب اولسواللیگیده آلتین قزیب چیقرووچی شرکتلر قۉریقچیلری «سمتي» منطقهسی نینگ غضبلنگن اهالیسی آلدیده قورال ایشلهتیب، اولرنی ترقهتیش مقصدیده هواگه اۉق اوزیشدی. اهالی اوشبو منطقهده ناراضیلیک بیلدیریش اوچون کۉچهگه چیققن اېدی. ناراضیلیک بیلدیریشگه عاید ویدیو «اطلاعات روز»گه تقدیم اېتیلگن بۉلیب، اونده «سمتي» حدودی اهالیسی آلتین قزیب آلووچی شرکتلر تامانگه قرهب حرکتلنهیاتگنی عکس اېتگن. اهالی نینگ اوچته اساسي اعتراضی بار اېدی: منطقه اهالیسی نینگ آلتین کانلریدن آلینهیاتگن درآمدلردن اولوش آلمهسلیگی، قزیب آلیش ایشلری عاقبتیده اېکینچیلیک یېرلری نینگ یۉق قیلینیشی همده منطقهده اطراف-محیط نینگ افلاسلنیشی.
اۉتگن جمعه کونی هم «سمتي» منطقه اهالیسی طالبان تامانیدن قۉللب-قوّتلنهیاتگن آلتین قزیب آلیش بۉییچه شرطنامه توزیلگن شرکت گه هجوم قیلدی و شرکت اسکونهلری همده خادملری تامانگه تاش آتیش آرقهلی آلتین نینگ کېنگ کۉلمده قزیب آلینهیاتگنیگه ناراضیلیک بیلدیردی. اجتماعي ترماقلرده ترقهلگن اوشبو واقعه عکس اېتگن ویدیوده ناراضیلیک بۉلهیاتگن جایده کېتمه-کېت اۉق آوازلری اېشیتیلهیاتگنی کۉرینهدی. حاضرگچه طالبان مذکور ایکّی ناراضیلیک نمایشی یوزهسیدن هېچ قندهی ایضاح بېرمهگن.
افغانستان نینگ اوّلگی حکومت دوریده کانلرنی قزیب آلیش بۉییچه توزیلگن شرطنامهلرده محلي اهالیگه قزیب آلیش ایشلریده ایش بیلن تأمینلنیش اولوشی اجرهتیلر، شونینگدېک، کانلرنی قزیب آلیش لایحهلریدن آلینهدیگن درآمد نینگ بیر قِسمی حدودده رواجلنیش (انکشافي) لایحهلرینی عملگه آشیریش اوچون بېلگیلب قۉییلر اېدی. اما حاضر تخار ولایتیدهگی سمتي آلتین کانینی قزیب آلیش جریانی شونی کۉرستماقدهکی، محلي اهالیگه هېچ قندهی اولوش بېریلمهگن.
تخار ولایتی نینگ چاهآب اولسواللیگی، اینیقسه «سمتي» اطرافیدهگی حدودلرده ایشسیزلیک درجهسی یوقاری بۉلیشیگه قرهمهی، اوشبو کانلرنی قزیب آلیشده ایشلهیاتگن محنت کوچی نینگ اکثریتی محلي اهالی اېمس. شونینگدېک، کانلردن آلینهیاتگن درآمد نینگ هېچ قندهی قِسمی محلي اقتصاد رواجی اوچون اجرهتیلمهگن. «سمتي»ده آلتین کېنگ مقیاسده قزیب آلینهیاتگن بۉلسه-ده، طالبان تامانیدن اېکالاگیک معیارلر و اطراف-محیطنی محافظه قیلیش تمایللری حسابگه آلینمهیپتی. اوشبو معیارلرگه رعایه قیلینمسلیگی «سمتي» منطقهسیده آلتین قزیب آلیش ایشلری یکونلنگچ، منطقه اکوسیستم گه، شونینگدېک اېکینچیلیک و چارواچیلیککه سلبي تأثیر کۉرسهتهدی. «سمتي» اهالیسی چارواچیلیک و دهقانچیلیک زنجیری بو حدودده ینهده کۉپراق ضرر کۉریشی یاکه بوتونلهی برباد بۉلیشیدن خواطر بیلدیرماقده.
صناعت اصولیده آلتین یوویش، آغیر تخنیک بیلن
اطلاعات روزگه تقدیم اېتیلگن باشقه بیر ویدیوده کۉرینیب توریبدیکی، آلتین قزیب آلیش و قوم ایچیدن آلتین اجرهتیش ایشلری اساسن زمانهوي آغیر تخنیک یاردمیده عملگه آشیریلهدی، بو اېسه ایش تېزلیگینی آشیریش و قزیب آلیش حجمینی کۉپهیتیریشگه خدمت قیلهدی. ویدېوده یېر و تاغ اېتکلرینی قزیش بیلن شغللنهیاتگن اۉنلب «شاول» اتوموبیللری، شونینگدېک قوملرنی تشیش اوچون ایشلهتیلهیاتگن آغیر یوک تشووچی موترلری فعالیت کۉرسهتماقده. «سمتي» حدودیدهگی آلتین صناعت اصولیده یوویش آرقهلی آلینهدی؛ یعنی قوم، جغل و چۉکیندی یوویلیب، آغیرراق آلتین ذرّهلری یېنگیل ماتریاللردن اجرهتیلهدی. آلتین آغیر بۉلگنی اوچون پستده قالهدی، قوم و لای اېسه سوو بیلن یوویلهدی.
آلتین قزیب آلووچی شرکت صناعت اصولیده یوویش و مېخانیک بېل، شاول، اۉنلب سوو نساس (پمپ)لری همده آغیر یوک موترلریدن فایدهلنیش آرقهلی کتّه مقدارده سووگه باغلیق بۉلگن. اوشبو اصولده چۉکیندی کېنگ مقیاسده کۉچیریلهدی و یوویلهدی؛ بو جریان نهفقط سوونی بېهوده صرفلشگه آلیب کېلهدی، بلکه محلي اهالی نینگ ایتیشیچه، اطراف-محیط نینگ بوزیلیشی، قیشلاق خۉجهلیگی یېرلری نینگ ضرر کۉریشی و سوو منبعلری نینگ یۉقالیشی بیلن بېواسطه باغلیقدیر. اولرنینگ ایتیشیچه، «سمتي» کانیدهگی آلتین قزیب آلووچی شرکت یوویش جریانیده ایشلهتیلگن سوونی تازهلش اوچون هېچ قندهی واسطهگه اېگه اېمس و قوم و چۉکیندی یوویلگندن کېینگی افلاسلنگن سوو یېرگه اېرکین آقیب کېتهدی.
آلدینگی دورلرده تخار و بدخشان ولایتلریده آلتین قزیب آلیش عنعنوي و چېکلنگن اصولده عملگه آشیریلگن؛ بو اصول آزگینه سوو صرفی بیلن و چۉکیندی کېنگ کۉلمده کۉچیریلمسدن آلیب باریلگن، شو نینگ اوچون اېکینچیلیک یېرلری و سوو منبعلریگه تأثیری چېکلنگن بۉلگن. محلي اهالی نینگ فکریچه، «سمتي» کانیده صناعت اصولیدهگی یوویش بیلن اېسکی عنعنوي یوویش آرهسیدهگی اساسي فرق آغیر موترلر ایشلهتیلیشی و یېر یوزهسی همده سوو یۉللری نینگ طبيعي توزیلمهسی نینگ اۉزگرتیریلیشیده؛ عیناً شو حالت اولرنی اطراف-محیط نینگ بوزیلیشی و منطقهدهگی یشش منبعلری نینگ یۉقالیشیدن خواطرلنیشگه سبب بۉلماقده.
بۉش وعده
طالبلر نینگ کانلر و پترولیم وزیرلیگی جاري ییل سرطان آیی نینگ آخریده «سمتي» آلتین کانی نینگ بیرینچی قِسمینی قزیب آلیش جریانی طالبان نینگ کانلر و پترولیم وزیری هدایتالله بدری، اشتراکیده «افغان چاینا» ناملی کمپنی تامانیدن باشلنگنینی اعلان قیلگن اېدی. هدایتالله بدری، اۉشه پیتده «سمتي» آلتین کانینی قزیب آلیش بۉییچه شرطنامه توزگن شرکت محلي اطراف-محیطگه اعتبار بېرهدی و حدود اهالیسینی ایشگه قبول قیلیشده اوستوارلیک بېرهدی»، دېب ادعا قیلگن اېدی. اما بو سۉزلر ایتیلگنیگه بېش آیدن آشگن بۉلیشیگه قرهمهی، منطقهنی محافظه قیلیش، اېکالاگیک عاقبتلرنی کمهیتیریش یاکه محلي اهالینی ایش بیلن تأمینلش بۉییچه هېچ قندهی چارهلر کۉریلمهگن.
شو بیلن بیرگه، محلي منبعلرگه کۉره، بعضی طالبان رسميلری هم اونینگ چین تامانیدهگی شریکلری بیلن همکارلیک قیلهدیگن «افغان چاینا» شرکتی «سمتي» حدودیدن کتّه مقدارده آلتین قزیب آلماقده. شرکت انسان کوچی اۉرنیگه آلتین قزیب آلیش و یوویش اوچون زمانهوي موتر و اسکونهلردن فایدهلنماقده؛ محلي اهالی نینگ فکریچه، بو ایشلر قزیب آلیش حجمینی آشیریش و خرجتلرنی کمهیتیریش مقصدیده عملگه آشیریلماقده، شونده شرکت محلي اهالیگه ایش حقی تۉلهش مجبوريتیدن قاچهدی.
ایکّی ییل اوّل، طالبان نینگ کانلر و پترولیم وزیرلیگی «سمتي» آلتین کانینی قزیب آلیش بۉییچه 310 میلیون دالردن آرتیق قیمتدهگی شرطنامه چین شرکتی بیلن امضالنگنینی اعلان قیلگن اېدی. وزیرلیک بیاناتیده ایتیلیشیچه، «افغان چاینا» ناملی کمپنی اوچ باسقیچده چاهآب اولسواللیگی اقتصادی و خدمتلرینی رواجلنتیریشگه قرهتیلگن جمعی 10 میلیون دالرلیک بیر نېچته لایحهلرنی عملگه آشیریشگه مجبور بۉلگن.
شونگه قرهمهی، طالبان حکومتی اوشبو شرطنامه قندهی توزیلگنی و آلتین کانی بۉییچه قزیب آلووچی شرکت نینگ مجبوريتلری حقیده قۉشیمچه معلوماتنی آشکار قیلمهگن. شرطنامه شرطلری عامه اوچون سِر بۉلیب قالگن و عیناً شو حالت محلي اهالی نینگ خواطرینی ینهده آشیرماقده.
آلتین توگهگج کېلهجک
محلي اهالی حاضرده ایتیشیچه، بو چین شرکتی، طالبان طرفدارلری قۉللب-قوّتلشی بیلن، حدودده رواجلنیش لایحهلرینی عملگه آشیریش بۉییچه هېچ قندهی ایش قیلمهگن، بلکه آلتین قزیب آلیش حجمینی آشیرگن. «سمتي» حدودی اهالیسی نینگ آگاهلنتیریشیچه، آلتین نینگ کېنگ کۉلمده قزیب آلینیشی عاقبتلری فقط حاضرگی وقت بیلن چېکلنمهیدی. اولرنینگ ایتیشیچه، آلتین ذخیرهلری توگهگچ، بوزیلگن یېرلر، افلاسلنگن یاکه قوریگن سوو منبعلری و یۉق قیلینگن ییلاولر حدودنی جدّي انقراضگه دچار قیلهدی. اهالی اگر بو جریان دوام اېتسه، حدوددهگی اساسي یشش منبعی بۉلگن چارواچیلیک و دهقانچیلیک بوتونلهی یۉق قیلینیشی ممکن و آخر-عاقبت کۉپلب عایلهلر یشش جایلرینی ترک اېتیشگه و مجبوري کۉچیشگه دچار بۉلهدیلر دېدی.
افغانستان حکومتی قولهگنیدن سۉنگ، چین طالبان اسلام امیرلیگی بیلن یقین علاقهلر اۉرنهتگن و افغانستان کانلری و یېر آستی منبعلریگه سرمایه کیریتیشگه کتّه قیزیقیش بیلدیرگن. کوزهتووچیلرگه کۉره، چین تدبیرکارلری نینگ اوستوارلیگی – امکان قدَر تېز درآمد کېلتیرهدیگن کانلر؛ جملهدن، تخار ولایتیدهگی «سمتي» آلتین کانی. شو بیلن بیرگه، «سمتي» منطقه سی اهالیسی بیر هفته ایچیده ایکّی مرته کانلرنی هر قندهی نرخده قزیب آلیش سیاستیگه قرشی ناراضیلیک بیلدیرگن و قۉلیده هېچ نرسه یۉق یاکه تیاق بیلن آلتین کانی نینگ قزیب آلینیشینی تۉختهتیشگه حرکت قیلگن. بیراق طالبان حکومتی هر قندهی ناراضیلیک، نمایش و ییغیلیشنی تعقیقلهگن همده اشتراکچیلرنی حبسگه آلماقده.
افغانستاندهگی وضعیتنی کوزهتووچیلر فکریچه، طالبان مملکتده باستیریش و سیقوو سیاستینی عملگه آشیرهیاتگن شرایطده بوندهی ناراضیلیکلر نینگ دوام اېتیشی طالبان حکومتیگه باسیم اۉتکزیشی ممکن، شونده اولر اېرکینلیک بیلن، هر قندهی شرایطده کانلرنی، جملهدن خارجي کمپنیلر بیلن شرطنامهلرنی بېریش امکانیگه اېگه بۉلمهیدی. طالبان نینگ افغانستاندهگی تۉرت یریم ییللیک حکمرانلیگی دوامیده اۉنلب کانلر و یېر آستی منبعلری زمانهوي تخنیک و ایلغار اسکونهلر یاردمیده قزیب آلینگن بۉلسه-ده، طالبان هېچ قچان اوشبو کانلردن ییل دوامیده آلهدیگن درآمدلری مقدارینی آشکار قیلمهگن و اوشبو کتّه درآمدلر قَیسی ساحهلرگه صرفلنیشی معلوم قیلینمهگن. بو نینگ اۉرنیگه، افغانستانده کۉرینیب تورگنی – قشّاقلیک و آغیر آچلیک دیر. اۉتگن هفته بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ انسانپرورلیک یاردملرینی موافقلشتیریش ادارهسی (اوچا) افغانستانده اعلان قیلگن: 2026 ییلده تخمیناً 21،9 میلیون کیشی، یعنی افغانستان اهالیسی یقین 45 فایزی انسانپرورلیک یاردمیگه محتاج بۉلیشی کوتیلماقده.
