نظري، عملي و چشمانداز بۉییچه تحلیل
یازوچی: منیر ستانکزی
کیریش
بوگونگی کونلرده افغانستاندهگی سیاسي و اجتماعي اۉزگریشلر دایمي روشده قَیته تعریفلنیب کېلهیاتگن بیر پیتده، مملکت سیاسي تیزیمینینگ کېلهجکدهگی شکلی و توزیلمهسی حقیده بحثلر ینه ملي گپلشوو و مجازی صحبتلر نینگ کون ترتیبیگه قَیتدی. سۉنگّی هفتهلرده اېسه یېتکرمهلر و اجتماعي ترماقلرده «افغانستان فدرال جمهوریتی اساسی قانونی» دېب ناملنگن حجت لایحهسینینگ اعلان قیلینیشی مناظرهلرنی ینه-ده قیزیتدی. شو مناسبت بیلن فدرالیزم مسألهسی ینه مرکزي موضوعگه ایلندی بعضیلرنینگ نظریده بو نجات و عدالت یۉلی، باشقهلرگه کۉره اېسه پرچهلنیش و ملي بیرلیکنینگ ضعیفلشووی نینگ باشلنیشی.
اوشبو حجت لایحهسی و اونینگ جماعتچیلیک همده اېلیتهلر آرهسیدهگی عکس-صداسی، افغانستاننینگ مرکّب، تاریخي و بحرانی شرایطیده فدرالیزم مسألهسینینگ نقدر مهم و نازک اېکنینی کۉرسهتهدی. بو مسأله فقط تخنیکي و حقوقي جهتلردن عبارت اېمس و اونی فقطگینه عامهوي اخبارات واسطهلریدهگی بحثلر یاکه حسي رئاکسیونلر آرقهلی توشونیب بۉلمهیدی. عکسینچه، فدرالیزم نظري دایره و اداری-سیاسي تیزیم صفتیده نظري، جماعهشناختی همده تاریخي ساحهلرده چوقور تحلیلنی طلب قیلهدی. اینیقسه، اگر بو مسألهده قرار افغانستان کبی ضعیف انستیتوتلرگه، اېتنیک خیلمه-خیللیککه و اوروش همده ایشانچسیزلیک نینگ اچّیق خاطرهلریگه اېگه مملکتده قبول قیلینیشی لازم بۉلسه، بوندهی تحلیل ینهده مهم بۉلهدی.
اوشبو لایحهگه نسبتاً جماعتچیلیک نینگ عکسالعملری، فدرالیزمنینگ افغانستان اوچون ماس یاکه ناماس اېکنلیگی بارهسیده قرهشلرنینگ خیلمه-خیللیگینی و نظري اجماع نینگ موجود اېمسلیگینی عکس اېتتیرماقده. بعضیلر فدرالیزمنی اېتنیک عدالتنی تأمینلش، حاکمیتنی مرکزسیزلنتیریش و بومی اشتراکنی کوچهیتیریش مۉدلی صفتیده کۉریشهدی؛ باشقهلر اېسه اونی ملي یخلیتلیککه تهدید، جغرافیه بۉلینیشنینگ زمینینی یرهتیش و اېتنیک بۉلینیشلرنی کوچهیتیرووچی عامل صفتیده تلقین قیلماقدهلر. بو بحثلر آرهسیده اېسه کۉپینچه یۉقالیب قالهیاتگن جهت فدرالیزم نینگ اۉزیگه خاص ماهیتینی، اونینگ جهان تجربهلرینی و افغانستان شرایطیدهگی ماسلشووچنلیک درجهسینی پُخته و حجتلی تحلیل قیلیشدیر.
مذکور مقاله عیناً شو احتیاجگه جوابن یازگن: فدرالیزم توشونچهسینینگ هر تامانلهمه و نظري تحلیلی، تورلی شرایطلرگه اېگه مملکتلردهگی تجربهلرینینگ قیاسي کۉریب چیقیلیشی همده اوشبو تیزیمنینگ افغانستان جمعیتینینگ اۉزیگه خاص متنیده یوزهگه کېلهدیگن امکانیتلری و معمالرینی قَیته اۉیلش. اوشبو مقاله فدرالیزمگه تیار نسخه صفتیده اېمس، بلکه هر بیر مملکتنینگ اجتماعي-سیاسي تاریخی، امکانیتلری و سېزگیرلیکلری اساسیده بهالنیشی لازم بۉلگن مۉدل صفتیده قرهشگه قرهتیلگن بیر اورینیشدیر
افغانستانده فدرالیزمنی انگلش، ینه-ده چوقورراق قتلملرنی اۉرگنیشنی طلب قیلهدی: سیاسي فلسفه توشونچهلریدن تارتیب سوسیالوژیگ توزیلمهلرگچه، زۉرآورلیک و حاکمیت مرکزلشووی تاریخي خاطرهسیدن تارتیب ملت برپا اېتیشنینگ عملي معمالریگچه. فقط شوندهی یاندشوو بیلنگینه یوزهکی تحلیللردن اۉتیب، فدرالیزمنینگ افغانستان کېلهجگی اوچون ماس یاکه ناماس اېکنلیگی بارهسیده اساسلی توشونچهگه اېریشیش ممکن. مذکور مقاله هم عیناً شو یۉنهلیشده قدملب، ینه-ده چوقورراق نظري بحثلر و آنگلی قرارلر اوچون یۉل آچیشنی مقصد قیلگن.
فدرالیزمنینگ توشونچه تحلیلی و نظري اساسلری
فدرالیزم زمانهوي سیاسي تفکردهگی اېنگ مرکّب، بیراق عینِ پیتده اېنگ ماسلشووچن باشقروو تیزیملریدن بیریدیر. بو توشونچه سیاسي فلسفهده هم، حقوق علمی و دولت باشقرووی ساحهسیده هم مرکزي اۉرین توتهدی. «فدرال» سۉزینینگ ایلدیزی لاتینچه « foedus» سۉزیدن کېلیب چیققن بۉلیب، او پیمان یاکه شرطنامه معناسینی انگلهتهدی. مذکور غایه شوندن عبارتکی، تورلی سیاسي بیرلیکلر اۉزینینگ معین درجهدهگی خودمختارلیگینی سقلهگن حالده، عمومي سیاسي تیزیمده بیرلشیشگه و اۉزیدن یوقاری بۉلگن سیاسي حاکمیتنی تن آلیشگه قرار قیلهدیلر. نظري ادبیاتلرده فدرالیزم فقطگینه حاکمیتنی بۉلیش تیزیمی اېمس، بلکه «کوپلیک ایچیده بیرلیک» شکلی صفتیده قرهلهدی.
یعنی، اونده مدني، تیل، اېتنیک و جیغرافیه فرقلر تن آلینهدی، اما شو بیلن بیرگه عمومي ملي ترتیباب دایرهسیده همجهتلیکده یشش امکانیتی یرهتیلهدی. معرفت دوری فیلسوفلری، جملهدن منتسکیو، بو توشونچهنی اقتدارگرلیککه قرشی شخصي اېرکینلیکلرنی تأمینلش واسطهسی صفتیده حمایه قیلگن اېدیلر. منستکیو اۉزینینگ «قانونلر روحی» اثریده حاکمیتنی فقط بۉلینیش آرقهلی مطلقیزمنی جلولش ممکنلیگینی تأکیدلهگن و شو نقطهٔ نظردن فدرالیزمنی حاکمیت مرکزلشووی خوفیگه همده دیموکراسینینگ ضعیفلشیشیگه قرشی عاقلانه جواب صفتیده تلقین قیلگن.
شو نظري عنعنهنی دوام اېتتیریب، امریکا فدرال تیزیمینینگ اساسچیلری الکساندر همیلتون، جیمز مدیسون و جان جی «فدرالیست مقالهلر»ده ینگی باشقروو مۉدلینی چیزیشگه اوریندیلر. اولرنینگ پیشنهادیگه کۉره، حاکمیت مرکزي حکومت و ایالتلر اۉرتهسیده تقسیملنیشی کېرهک اېدی، بیراق دولتنینگ عمومي ملي توزیلمهسی سقلب قالینر اېدی. اولر بو توردهگی حاکمیت تقسیماتی نهفقط ملي بیرلیگیمیزگه تهدید سالمسلیگینی، بلکه خلقنینگ کېنگراق اشتراکینی تأمینلشینی همده حکومتنینگ محلي احتیاجلرگه جواب بېریشده ثمرهدارلیگینی آشیریشینی اساسلب چیقدیلر.
زمانهوي نظرياتچیلر قرهشیده فدرالیزمنی اوچ اساسي کۉرینیشگه اجرهتیش ممکن: ایکّی پاغانهلی فدرالیزم (Dual Federalism) بونده مرکزي حکومت و فدرال بیرلیکلر اۉرتهسیدهگی وکالت چېگرهلری انیق بېلگیلنگن بۉلیب، اولر بیر-بیرینینگ حقوقي دایرهسیگه ارهلشه آلمهیدی. همکارلیککه اساسلنگن فدرالیزم (Cooperative Federalism) بو مۉدلده دولت باشقرووینینگ تورلی پاغانهلری اۉرتهسیده همکارلیک و موافقلشتیریش مهم اۉرین توتهدی. رقابتگه اساسلنگن فدرالیزم (Competitive Federalism) بو یېرده اېسه تورلی درجهدهگی حکومتلرنینگ اۉز فقرالریگه یخشیراق خدمت کۉرسهتیش بارهسیدهگی رقابتی نهفقط رخصت اېتیلهدی، بلکه ایجابي و ضروري دېب قرهلهدی.
متاخر سیاسي فلسفهده فدرالیزم بیر توردهگی «پیمان مدنی» (Civil Covenant) صفتیده قرهلهدی. اونده تورلی گروهلر و جماعهلر اۉزلرینینگ علیحده هویتلرینی سقلهگن حالده، ملي توزیلمه ایچیده انتیگراسیونلشهدی. بو نظریه اینیقسه کۉپ مدنیتلی عدالت (Multicultural justice) نېچه فرهنگلیک دایرهسیده مهم اهمیت کسب اېتهدی. مدني عدالت نظرياتچیسی ویل کیملیکا نینگ تأکیدلشیچه، فدرالیزم کبی توزیلمهلر آرقهلیگینه آزچیلیک گروهلرنینگ هویتگه حرمت کۉرسهتیش ممکن، شو بیلن بیرگه ملي بیرلیک هم قربان قیلینمهیدی.
فدرالیزم، شونینگدېک، مستملکهچیلیکدن کېینگی دنیاده ملت-دولت بحرانیگه جواب صفتیده ایلگری سوریلگن. اېتنیک و لینگویستیک جهتدن خیلمه-خیل بۉلگن کۉپلب مملکتلر مستملکهچیلیکدن سۉنگ شوندهی باشقروو مۉدلینی ایزلهدیلرکی، او بیر تاماندن ملي یخلیتلیکنی سقلب قالسین، باشقه تاماندن اېسه تورلی هویتلرنینگ نمایندهلر تأمینلهسین. شو نقطهده، آرند لیجفارت کبی نظرياتچیلر فدرالیزم، اینیقسه «همکار دولتلر» (Consociational States) شکلیده، اېتنیک نزاعلرنی باشقریش اوچون ثمرهلی اساس بۉلیشی ممکنلیگینی تأکیدلهگنلر.
حقوقي نقطهی نظردن، فدرالیزم شوندهی بیر باشقروو توزیلمهسینی تکلیف اېتهدیکی، اونده اساسی قانون مرکزي اۉرین اېگهلهیدی. فدرال تیزیملرده اساسی قانونده شوندهی ایشلب چیقیلهدیکی، اونده مرکزي حکومت بیلن محلي حکومتلرنینگ (ایالتلر یاکه ولایتلر نینگ) نمایندهلری و مسوولیتلری انیق بېلگیلب قۉییلهدی. بو وکالتلر تقسیماتیده اۉزگریش کیریتیش اېسه فقط ایکّی درجهدهگی حکومت نینگ اۉزارا کېلیشووی آرقهلی ممکن بۉلهدی.
شو سببدن، فدرال تیزیملردهگی اساسی قانونلر عادتده اۉزگرتیریشگه انچه قیین بۉلهدی، چونکه بو آرقهلی حاکمیت موازنتی و سیاسي برقرارلیک سقلب قالینهدی.
نظري مناظرهلرده، «فدرالیزم توزیلمه صفتیده» و «فدرالیزم مدنیت صفتیده» فرقلنیشی هم مهم اهمیتگه اېگه. فدرال توزیلمه اۉزی بیلن اۉزی موفقیتنی کفالتلهی آلمهیدی، اگر سیاسي مدنیت هم حاکمیت تقسیماتی و فرقلرگه حرمتنی قبول قیلمسه. اگر بوندهی سیاسي مدنیت موجود بۉلمهسه، فدرال توزیلمه عکسینچه پرچهلنیش و تۉقنهشوولرنینگ منبعیگه ایلنیب قالیشی ممکن.
خلاصه قیلیب ایتگنده، فدرالیزم بو قطعي و همه جایگه تطبیق قیلینهدیگن بیر قالب اېمس، بلکه ماسلشووچن تأثیرلنهدیگن توشونچهدیر. هر بیر جمعیتنینگ اجتماعي، تاریخي، اقتصادي و مدني توزیلمهلری اساسیده فدرالیزم تورلی شکللرده نمایان بۉلهدی. شو نقطهی نظردن، امریکا فدرالیزمینی اۉزگریشسیز حالده افغانستان یاکه عراقده قۉللب بۉلمهیدی؛ بلکه محلي شرایط و احتیاجلرنی چوقور توشونگن حالده، ماسلشتیریلگن و ملي خصوصیتلرگه اساسلنگن فدرالیزم مۉدلی ایشلب چیقیلیشی کېرهک. عیناً منه شو یاندشوو، افغانستانده فدرالیزمنینگ کېلهجگینی تحلیل قیلیش نینگ کلیتی حسابلنهدی.
افغانستانده فدرالیزم مناظرهسینینگ سوسیالوژیگ اساسلری
افغانستانده فدرالیزمنینگ امکانیتی یاکه امکانسیزلیگینی توشونیش اوچون، اوّلا بو مملکتنینگ اجتماعي توزیلمهسینی چوقور تحلیل قیلیش لازم. فدرالیزم سوسیالوژیسی نهفقط دېموگرافیک و هویت توزیلمهلریگه اعتبار قرهتهدی، بلکه تاریخي جریانلرگه، اجتماعي بیرلشوو میکانیزملریگه، یشیرین ضدیتلرگه همده محلي و ملي درجهدهگی حاکمیت شکللنیشیگه هم تعلقلی دیر. شو باعثدن، افغانستانده فدرالیزمنینگ سوسیالوژیگ تحلیلی اېتنیکلیک، تیل، دین، جایلشوو شکللری، تاریخي خاطره و عنعنوي حاکمیت توزیلمهلری کبی عامللرنی انابتگه آلیشنی طلب قیلهدی.
افغانستان اېتنیک خیلمه-خیللیگی نهایتده کېنگ مملکت دیر. پشتونلر، تاجیکلر، هزارهيلر، اۉزبېکلر، تورکمنلر، بلوچلر و نورستانيلر اونینگ اېتنیک توزیلمهسینینگ بیر قِسمیگینه حسابلنهدی. بو خیلمه-خیللیک فقطگینه ضدیت منبعی بۉلیب قالمسدن، بلکه جمعیتده مدني، تیل و فکري رنگ-برنگلیک اوچون کتّه بایلیک هم بۉلیشی ممکن. اما سیاسي میدانده اوشبو خیلمه-خیللیک حاکمیتنینگ ماناپاللشووی و منابعنینگ عدالتسیز تقسیملنیشی بیلن قَیته ایشلب چیقریلگنده، او چوقور توزیلمهوي ضدیتلرگه سبب بۉلهدی. شو نقطهی نظردن، فدرالیزم حاکمیت و منبعلرنی عدالتلیراق تقسیملش واسطهسی صفتیده ایلگری سوریلیشی ممکن.
شونگه قرهمهی، افغانستاننینگ تاریخي سوسیالوژیسی شونی کۉرسهتهدیکی، بو مملکتده ملي دولت شکللنیشی دایما مرکزلشتیریلگن و حکمرانلیککه اساسلنگن مۉدل آرقهلی عملگه آشیریلگن. عبدالرحمنخان دوریدن تارتیب بُندن کېیینگی حکومتلریگچه اوستون بۉلگن مۉدل کوچلی مرکزي دولت بۉلیب، او تیل، دین، تعلیم و اداری تیزیم آرقهلی افغانستاننینگ رنگ-برنگ جمعیتیگه یگانه هویتنی مجبورن سینگدیریشگه حرکت قیلگن. نتیجهده کۉپلب اېتنیک و چېکّه جماعهلر رسمي حاکمیت مکانیدن سیقیب چیقریلیش، انکار اېتیلیش و چېتلشتیریلیش تجربهسینی اۉز تاریخي خاطرهسیده سهقلب قالگن. عیناً منه شو تاریخي خاطره اَیریم اېلتلرده اۉزینی اۉزی باشقریش یاکه فدرالیزمگه بۉلگن مایللیکنینگ اساسي عاملیگه ایلنگن. شونینگدېک، اېتنیکلیک بیلن بیر قطارده تیل هم افغانستانده فدرالیزمنی سوسیالوژیگ تحلیل قیلیشده مهم عامللردن بیری حسابلنهدی. فارس (دری) پشتو افغانستان نینگ ایکّی رسمي تیلی حسابلنهدی. اما اۉزبېکلر، تورکمنلر و نورستانيلر کبی اېلتلر اۉز تیللریگه اېگه بۉلسهلر-ده، اولر رسمي توزیلمهلرده چېتگه سوریب قۉییلگن. اېتنیک تیللرنینگ تَن آلینیشی طلبی فدرالیزم لایحهسینینگ بیر قِسمیدیر. چونکه کۉپلب فدرال تیزیملرده محلي بیرلیکلر تعلیم و باشقرووده آنه تیلیدن فایدهلنیش حقوقیگه اېگه بۉلهدی.
افغانستاندهگی مهم سوسیالوژیگ عامللردن ینه بیری شهر و قیشلاق همده مرکز و چېکّه حدودلر اۉرتهسیدهگی مناسبتدیر. افغان جمعیتی، اینیقسه قیشلاق حدودلریده، هنوز کتّه درجهده قبیله، اوروغ-ایماق و عنعنوي توزیلمهلرگه اساسلنیب فعالیت یوریتهدی. بو توزیلمهلر اَیریم حاللرده اجتماعي واسطهچیلیک وظیفهسینی بجرسه-ده، کۉپلب حاللرده ملي هویت و اجتماعي بیرلیگینینگ انستیتوتلشوویگه تۉسقینلیک قیلیب کېلگن. انه شوندهی شرایطده فدرالیزم اجتماعي بیردملیکنی کوچهیتیریش اۉرنیگه، جوابگرلیکسیز محلي حاکمیتلرنینگ قَیته ایشلب چیقریلیشی و مستحکملنیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. بوندهی حاکمیتلر اېسه زمانهوي باشقروو تمایللریدن کۉره کۉپراق قبیله و اېتنیک صداقتلرگه تیهنگن حالده حرکت قیلهدی.
بوندن تشقری، افغانستانده فدرالیزمنینگ سوسیالوژیگ تحلیلی صفني و اقتصادي توزیلمهلرگه هم اعتبار قرهتیشی لازم. مملکتنینگ تورلی حدودلری، اینیقسه مرکز و چېکّه ولایتلر اۉرتهسیدهگی چوقور اقتصادي تېنگسیزلیکلر مرکزي دولتگه بۉلگن ایشانچسیزلیک و محلي حاکمیتنینگ کوچهیتیریلیشی طلبینینگ اساسي عامللریدن بیریدیر. اگر فدرالیزم منبعلرنی عدالتلی تقسیملش، قرار قبول قیلیش جریانیده خلقنینگ کېنگراق اشتراکینی تأمینلش و حدودي ترقیاتنینگ موازنتینی یرهتیش اوچون زمین حاضرلهسه، او سوسیالوژیگ جهتدن اجتماعي عدالت نقطهٔ نظریدن حمایهلنیشی ممکن بۉلگن یېچیم صفتیده قرهلهدی.
فدرالیزم سوسیالوژیگ تحلیلیده مهم مسألهلردن ینه بیری افغانستاندهگی ملي بیردملیک و سیاسي لېگیتیملیک (قانونيلیک) مۉدلیدیر. تاریخي اوروشلر، مهاجرت و اېتنیک زۉرآورلیکلرنینگ آغیر ایزلری سببلی، تورلی جماعهلر اۉرتهسیده همده جمعیت بیلن مرکزي دولت اۉرتهسیده ایشانچ درجهسی پستلیگیچه قالماقده. انه شوندهی وضعیتده اَیریم نظرياتچیلر فدرالیزمنی ایشانچنی قَیته تیکلش و دولتنینگ قانونيلیگینی ینگیدن شکللنتیریش مۉدلی صفتیده کۉرهدیلر. چونکه فدرالیزم مجبوري بیر خیللیکنی یوکلش اۉرنیگه، خیلمه-خیللیک و اۉزینی اۉزی باشقریش امکانیتینی یرهتهدی.
شو بیلن بیرگه، افغانستان کبی جمعیتده اساسي خوف عمومي ملي گپلشوونینگ یۉقلیگیدیر. افغان جمعیتی هنوز شوندهی بیر عمومي روایت و مستحکم ملي هویتدن محرومکی، اونده برچه اېلتلر اۉزینی یگانه ملت نینگ تېنگ حقوقلی اعضاسی صفتیده حس قیلسین. انه شوندهی گپلشوو بۉلمهگن شرایطده، فدرالیزم «خیلمه-خیللیک ایچیده بیرلیک»نی اېمس، بلکه «پراگندهلیک ایچیده اوزیلیش»نی کوچهیتیریشی ممکن.
تققاسلمهلی یاندشوولر هم افغانستانده فدرالیزم سوسیالوژیگ تحلیلیده مهم اۉرین توتهدی. مثلاً، اتیوپی تجربهسیده اېتنیک فدرالیزم دستلب خیلمه-خیللیککه حرمت کۉرسهتیش مقصدینی کۉزلهگن بۉلسه-ده، عملده او پراگندهلیک، زۉرآورلیک و حتا فقرالیک اوروشیگه آلیب کېلدی. بونگه قرهمه-قرشی روشده هندستان مثالِده کۉریش ممکنکی، مدني و اداری فدرالیزم اویغونلیگی آرقهلی تیل و دین خیلمه-خیللیگیگه حرمت سهقلنیب، ملي بیردملیک هم قۉللب-قوّتلنگن. سوئیس تجربهسی اېسه شونی کۉرسهتهدیکی، اگر جمعیتده دیموکراتیک مدنیت، بغریکېنگلیک و مذاکره عنعنهسی نهادینه بۉلسه، تیل، دین و منطقه خیلمه-خیللیککه قرهمهی، فدرالیزم ثمرهلی و موفقیتلی بۉلیشی ممکن.
دنیاده تطبیقی فدرالیزم تجربهلری
دنیا بۉیلب فدرالیزم نینگ تققاسلش اساسیدهگی تجربهلرینی اۉرگنیش افغانستانده اوشبو تیزیمنینگ امکانیتینی بهالشده مهم اهمیتگه اېگه. چونکه فدرالیزم مرکز و چېکّه اۉرتهسیدهگی موازنتنی مقصد قیلووچی باشقروو شکلی صفتیده تورلی مدني، سیاسي و تاریخي شرایطلرده تورلیچه نتیجهلر بېرگن. اوشبو تجربهلرنی تققاسلش آرقهلی افغانستانده فدرالیزم نینگ بالقوه امکانیتلری و خوفلرینی یخشیراق انگلش ممکن.
فدرالیزمنینگ اېنگ مشهور موفقیتلی نمونهسیدن بیری امریکا قۉشمه ایالتلریدیر.
امریکا فدرال توزیلمه بریتانيا مستملکهسیگه قرشی انقلابدن سۉنگ، ایالتلرنینگ مستقللیگی بیلن ملي بیرلیک اۉرتهسیده موازنت یرهتیش مقصدیده شکللندی. بو مملکت اساسی قانونگه تیهنیب، مملکت ثمرهلی فدرال تیزیم برپا اېته آلدی: اونده هر بیر ایالت ایچکی ایشلر، تعلیم، ساغلیقنی سقلش و سالیقلر ساحهسیده وکالتلرگه اېگه، تشقی سیاست و ملي خوفسیزلیک اېسه مرکزي حکومت قۉلیده قالگن. امریکا فدرالیزمینینگ موفقیتیدهگی اساسي عامل کوچلی ملي هویت و ایلدیز آتگن دیموکراتیک مدنیت بۉلیب، او بیرلیکنی خیلمه-خیللیکدن اوستون قۉیدی، بیراق شو بیلن بیرگه خیلمه-خیللیکنی هم نهادی توزیلمه آرقهلی تن آلدی.
ایکّینچی نمونه هندستان دیر. هندستان تیلی، دینی، اېتنیکلیگی و مدنیتی جهتیدن نهایتده خیلمه-خیل اهالیگه اېگه بۉلیب، دنیادهگی اېنگ مرکّب فدراسیونلردن بیرینی تشکیل اېتهدی. هندستان اساسی قانونیده ایالتلر تورلی تیللر و اېلتلر اساسیده چیزیب چیقیلگن. بیراق او انیق «اېتنیک فدرالیزم» یۉلیدن اېمس، بلکه «مدني جهتدن اویغونلشگن فدرالیزم» مۉدلیدن فایدهلنگن. یعنی فرقلر تن آلینهدی، اما سیاسي و اقتصادي بیرلیکنی سقلب قالیشگه اینتیلینهدی. شو اساسده مرکزي حکومت سېزیلرلی درجهده کوچلی وصلاحیتگه اېگه بۉلیب قالگن. هندستان تجربهسی شونی کۉرسهتهدیکی، فدرالیزم برقرار دیموکراسی، جوابگر نهادلر و اېرکین مطبوعات شرایطیده خیلمه-خیللیکنی باشقریش واسطهسی بۉله آلهدی.
بونگه قرهمه-قرشی حالده، اتیوپی تجربهسی دنیادهگی اېنگ بحثلی اېتنیک فدرالیزم نمونهسیدیر. 1990-ییللرنینگ باشلریده منگیستو رژیمی اغدریلگچ، مملکتده ینگی سیاسي توزیلمه «اېتنیک فدرالیزم» اساسیده قوریلدی. بو مۉدلگه کۉره، اېتنیک ایالتلر اۉز تقدیرینی بېلگیلش، حتا تۉلیق اجرهلیب چیقیش حقوقیگه اېگه اېدیلر. اوّلیگه بو یاندشوو تاریخي روشده کمسیتیلگن آزچیلیکلرگه جواب صفتیده ایجابي قبول قیلیندی، بیراق عملده او اېتنیک تفاوتلرنینگ چوقورلشووی، محلي ملتچیلیکلرنینگ کوچهییشی و آخر-عاقبت ایچکی اوروشنینگ باشلنیشیگه آلیب کېلدی. اتیوپی تجربهسی یقّال کۉرسهتهدیکی، اگر فدرالیزم نهادینه بۉلمسه، دیموکراتیک فرهنگی و ملي بیرلیکسیز جاري اېتیلسه، او سیاسي بحران و قانلی زۉرآورلیکلرگه سبب بۉلیشی ممکن.
ینه بیر نمونه سوئیس دیر. بو مملکت تیل (آلمانی، فرانسوی، ایتالیالیک و رومانی) همده دیني (پروتستان و کاتولیک) خیلمه-خیللیککه اېگه بۉلیب، موفقیتلی «اشتراکچی فدرالیزم» نمونهسیدن بیری حسابلنهدی.سوئیسده هر بیر ایالت سېزیلرلی مستقللیککه اېگه. اۉزیگه خاص تعلیم، سالیق و محکمه تیزیمیگه اېگه بۉلیشی ممکن. سوئیس فدرالیزمینینگ موفقیتینی اېسه کېنگ قمراولی اشتراک، شفّافلیک، بېواسطه دېموکراسی (کېنگ رفراندوملر) و تورلی اېلتلر همده دینلر اۉرتهسیده مُراضاتگه تیارلیک روحی نینگ مصالحهسیده ایزلش لازم.
اصلیده، سوئیس ده فدرالیزم ضدیتلردن اېمس، بلکه ایچکی سیاسي کېلیشوولردن وجودگه کېلگن. سوئیس گه قۉشیمچه روشده آلمان هم اداری-سیاسي فدرالیزم نینگ موفقیتلی نمونهسیدیر. ایکّینچی جهان اوروشیدن سۉنگ و اوچینچی رایش قولهگچ، آلمان فدراتیف جمهوریتی مرکزدن حدودي ایالتلرگه (لندلرگه) حاکمیتنی قَیته تقسیملش مقصدیده برپا اېتیلدی. المان مرکزي حکومتی تعلیم، مالیه، مدنیت و ایچکی خوفسیزلیک مسألهلریده لندلر بیلن کېنگ همکارلیک قیلگن حالده حاکمیت موازنتینی سقلشگه اینتیلدی. آلمان فدرالیزمی «فدرال همکارلیک» تمایلیگه اساسلنگن بۉلیب، رقابتگه اېمس، عیناً همکارلیککه تیهنهدی. عیناً منه شو تمایل مملکتدهگی سیاسي برقرارلیک و اقتصادي اۉسیش نینگ مهم عامللریدن بیری صفتیده قرهلهدی.
بلژیک، اېسه اروپادهگی فدرالیزمنینگ مرکّب و کۉپ بحثلی تجربهسیدیر. بو مملکتده ولانلر (فرانسه تیلیده سۉزلشووچیلر) و فلامانلر (هالند تیلیده سۉزلشووچیلر) اۉرتهسیدهگی تیل و مدنیت فرقلری نتیجهسیده مرکّب لینگویستیک و مدني فدرالیزم توزیلمهسی شکللنگن. اوشبو توزیلمه معلوم درجهده ضدیتلرنی یومشتگن بۉلسه-ده، بعضاً سیاسي باشی بېرک کۉچهلرگه همده ملي بیردملیکدهگی درزلیکلرگه آلیب کېلگن. بلژیکده فدرالیزم مسألهسی دایما مدني مستقللیک ایستهگی بیلن ملي بیرلیکنی سقلش ضرورتی اۉرتهسیده تېبرهنیشده دوام اېتیب کېلماقده.
عراقده هم صدام حسین اغدریلگچ، 2005-ییلگی اساسی قانونده فدرالیزم تن آلینگن، اینیقسه کېنگ خودمختارلیکگه اېگه بۉلگن کردستان منطقهسی شکلیده. بو توزیلمه تشقی کۉرینیشده اېلتلرنینگ حاکمیتده اشتراک اېتیش مۉدلی صفتیده نمایان بۉلسه-ده، ملي کېلیشوونینگ یۉقلیگی، اداری فساد، جوابگر نهادلرنینگ شکللنمهگنی و عمومي ملي هویت نینگ یېتیشمسلیگی سببلی، فدرالیزم عراقده ضدیتلرنی کمهیتیریش اۉرنیگه اَیریم حاللرده اېتنیک و مذهبي بۉلینیشلرنی کوچهیتیرگن. بو تجربه، اینیقسه، افغانستان اوچون عبرتلی حسابلنهدی. چونکه عراق سینگری افغانستان هم چوقور اېتنیک، دیني و تیل تفاوتلریدن اذیت چېکماقده
عموماً آلگنده، اوشبو دولتلرنینگ تقاسلهمهلی تجربهسی شونی کۉرسهتهدیکی، فدرالیزم اۉز-اۉزیدن نه یېچیم و نه تهدید اېمس. اونینگ موفقیتی یاکه موفقیتسیزلیگی دیموکراتیک نهادلرنینگ صفتیگه، سیاسي مدنیت درجهسیگه، منبعلرنی عدالتلی تقسیملش قابلیبیگه و کېنگ قمرالی ملي هویت یرهتیش صلاحیتیگه باغلیق. امریکا قۉشمه ایالتلری، آلمان و سوئیس کبی مملکتلرده فدرالیزم تورلی شکللرده ترقیات، بیردملیک و برقرارلیکنی مستحکملشگه خدمت قیلگن. اما اتیوپی و عراق کبی دولتلرده ضروري شرط-شرایطلر نینگ یېتیشمسلیگی بو توزیلمهنی ملي بیردملیک اوچون تهدیدگه ایلنتیرگن.
افغانستان اوچون بو تقاسلهمهلی تجربهلر تنقیدي تفکر و آنگلی روشده تیزیم قوریش واسطهسی صفتیده کۉریلیشی لازم. بو جریانده یوزهکی نسخه آلیش اېمس، بلکه عاقلانه و باسقیچمه-باسقیچ محليلشتیریش یۉلی فدرالیزم نینگ افضللیکلریدن فایدهلنیشگه امکان بېرهدی. شو طرزده، پراگندهلیک و اجرهلیش خوفیگه توشیب قالمسدن، خیلمه-خیللیکنی باشقریش همده عدالتلی اشتراکنی تأمینلش ممکن بۉلهدی.
افغانستانده فدرالیزمنی اۉرنهتیش فرصتلری و امکانی
فدرالیزم، مرکزي حکومت بیلن محلي یاکه ولایت درجهسیدهگی باشقروو اۉرگانلری اۉرتهسیده حاکمیتنی تقسیملشگه اساسلنگن سیاسي و اداری تیزیم صفتیده، معلوم شرایطلرده اېتنیک، تیل، دیني همده جغرافیه جهتدن رنگ-برنگ مملکتلر اوچون استراتیژیک امکانیتلرنی یرهتیشی ممکن. افغانستان کۉپ ملتلی، کۉپ تیللی و پرچهلنگن اجتماعي توزیلیشگه اېگه یورت صفتیده تاریخن حاکمیتنینگ حددن تشقری مرکزلشووی، تاریخي عدالتسیزلیکلر، اَیریم اېلتلرنینگ چېتلنیشی و منبعلرنینگ تېنگ بۉلینمهسلیگی معمالری بیلن یوزمه-یوز بۉلیب کېلگن. شو نقطهی نظردن، فدرالیزم باشقروو اسلوبیده ینگیچه یاندشوو صفتیده مرکز بیلن چېکّه حدودلر اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی قیتهدن بېلگیلب بېریش امکانینی تقدیم اېتهدی.
فدرالیزم افغانستانده یوزهگه کېلتیریشی ممکن بۉلگن اېنگ مهم امکانیتلردن بیری حاکمیت توزیلمهسیده مرکزلشوونی کمهیتیریشدیر. افغانستانده مرکزلشگن باشقروو، اینیقسه 2004-ییلده جمهوریت تیزیمی تشکیل اېتیلگندن سۉنگ، اساسا ثمرهسیزلیک، اداری فساد، جماعتچیلیکنینگ ایشانچسیزلیگی و دولت خدمتلرینی کۉرسهتیشده سستکهشلیکنی کېلتیریب چیقردی. فدرالیزم اېسه وصلاحیتلرنینگ کۉپراق درجهده محلي اۉرگانلرگه تاپشیریلیشی آرقهلی محلي رهبرلرنینگ جوابگرلیگینی کوچهیتیریشی، آدملرنینگ دولت ایشلری باشقروویده اشتراکینی تأمینلشی و محلي ترقیات جریانینی جدللشتیریشی ممکن. بوندن تشقری، بو جریان منبعلرنی باشقریشنی یخشیلش، محلي احتیاجلرگه اساسلنگن رېجهلشتیریشنی یۉلگه قۉییش و تورلی ولایتلرده تورلی خیل صلاحیتنی مستحکملشگه آلیب کېلهدی.
شو بیلن بیرگه، فدرالیزم افغانستاندهگی اېتنیک و تیل جهتیدن خیلمه-خیللیکنی باشقریش میکانیزمی صفتیده هم خدمت قیلیش امکانیتیگه اېگه. افغانستان کبی مملکتده، اهالینینگ تورلی اېلتلری پشتونلر، تاجیکلر، هزارهلر، اۉزبېکلر و تورکمنلر همده بیر نېچته رسمي و محلي تیللر بیرگه یشهیاتگن شرایطده، بو خیلمه-خیللیکنی رسمي انستیتوتلر آرقهلی تن آلیش چېتلنیش حسسی، تاریخي کمسیتیش و اَیریم گروهلرنینگ مستقللیک طلبلرینی کمهیتیریشگه خدمت قیلیشی ممکن. شو نقطهی نظردن، فدرالیزم حاکمیت و منبعلرنی اېلتلر اۉرتهسیده عدالتلی تقسیملش میکانیزمی صفتیده فعالیت کۉرسهتیشی ممکن؛ بو اېسه اوزاق ییللردن بېری افغانستانده سیاسی مشروعیت بحرانی نینگ اساسي معمالریدن بیری حسابلنگن.
شونینگدېک، فدرالیزم افغانستانده موازنتلی رواجلنیش اوچون میدان یرهتیشی ممکن. حاضرگی وقتده حاکمیت و منبعلرنینگ کابلگه مرکزلشووی کۉپلب ولایت و چېکّه حدودلرنینگ سرمایه یاتقیزیش، تعلیم و ساغلیقنی سقلش خدمتلری همده اساسي اینفرهتوزیلمهلردن محروم بۉلیشیگه آلیب کېلماقده. فدرال تیزیم اېسه ایالتلر یاکه فدرال بیرلیکلرنی ساغلام رقابتگه رغبتلنتیریش آرقهلی سرمایه جلب قیلیش، خدمتلرنی یخشیلش و اقتصادي رواجلنیشنی آشیریش آرقهلی بو نامتناسبلیکنی برطرف اېتیشی ممکن. بوندن تشقری، تورلی حدودلرنینگ محلي، مدني و اقتصادي صلاحیتلریدن ثمرهلی فایدهلنیش امکانیتی هم یرهتیلهدی.
فدرالیزم شونینگدېک، آدملرده باشقروو تیزیمی اوستیدن اېگهلیک تویغوسینی مستحکملشگه خدمت قیلیشی ممکن. اهالی اۉز محلي نماینده لرینی سیلهی آلگنده، منطقه وی قرار قبول قیلیش جریانیگه تأثیر کۉرسته آلگنده و منبعلرنی باشقریشده اشتراک اېته آلگنده، دولتگه بۉلگن جماعتچیلیک ایشانچی آشهدی. بو مسأله اینیقسه افغانستان کبی، حکومتگه نسبتاً ایشانچسیزلیک نینگ دایمي معماگه ایلنگن جمعیتلر اوچون نهایتده مهمدیر.
نظري نقطهی نظردن، فدرالیزم افغانستانده سیاسي ینگیلنیش واسطهسی صفتیده خدمت قیلیشی ممکن. الینور استروم و آرند لیفهارت کبی نظرياتچیلر تأکیدلهگنیدېک، فدرال تیزیملر سیاسي اشتراک و رقابت اوچون کېنگراق امکانیتلر یرهتیش آرقهلی دیموکراتیک انستیتوتلرنی مستحکملشگه یاردم بېرهدی. شونینگدېک، «قبتلشگن دیموکراسی» (Overlapping Democracy) نظریهسی کۉرسهتهدیکی، تورلی درجهدهگی حکومتلرده اشتراک قیلیش امکانیتی دیموکراتیک فرهنگی رواجلنتیرهدی، شفّافلیکنی آشیرهدی و توزیلمهوي زۉرآورلیکلرنی کمهیتیرهدی.
شو بیلن بیرگه، فدرالیزم آزچیلیک حقوقلرینی حمایه قیلیش و تاریخي طلبلرنی عملگه آشیریش میکانیزمی صفتیده هم ایشلشی ممکن. مرکزلشگن توزیلمه آستیده چېتلنهیاتگنینی حس قیلهدیگن آزچیلیک گروهلر فدرال تیزیمده نسبي خودمختارلیک، تیل و مدنیتنی سقلش همده سیاسي جریانده ثمرهلی اشتراک قیلیش امکانیتیگه اېگه بۉلیشهدی. بو مسأله، اینیقسه هندستان و سوئیس کبی مملکتلر تجربهسیده اېتنیک و دینی ضدیتلرنی کمهیتیریشگه همده ملي بیردملیکنی مستحکملشگه یاردم بېرگن.
خوفسیزلیک نقطهی نظریدن هم فدرالیزم ممکن بۉلگن امکانیتلرنی یرهتیشی ممکن. اگر مرکزي حکومت مملکت بۉیلب خوفسیزلیکنی تأمینلشده جدّي قیینچیلیکلرگه دوچ کېلسه، فدرال ایالتلر محلي خوفسیزلیکنی باشقریشده نسبي صلاحیتگه اېگه بۉلیش آرقهلی ترتیبنی تأمینلش و قۉزغلانچی گروهلر نینگ تأثیرینی کمهیتیریشده ثمرهلیراق رۉل اۉینشی ممکن. هندستان فدرال ایالتلری و عراقنینگ اَیریم حدودلری تجربهسی شونی کۉرسهتهدیکی، فدرال تیزیم تۉغری نظارت میکانیزملری بیلن بیرگه بۉلسه، محلي خوفسیزلیکنی آشیریشگه یاردم بېرهدی. شونینگدېک، فدرالیزم معکوس مهاجرتی صلاحیتینی هم فعاللشتیریشی ممکن. ایالتلرنینگ خودمختارلیکسی آشگنی سری، محلي اېلیته اعضالری کابلگه جمعلنیش اۉرنیگه اۉز حدودلرینی رواجلنتیریشده فعال اشتراک اېتیش امکانیگه اېگه بۉلیشهدی، بو اېسه اېلیتلرنینگ مرکزلشووینی کمهیتیریشگه آلیب کېلهدی.
خوفسیزلیک نقطهی نظریدن هم فدرالیزم ممکن بۉلگن امکانیتلرنی یرهتیشی احتمال. اگر مرکزي حکومت مملکت بۉیلب خوفسیزلیکنی تأمینلشده جدّي قیینچیلیکلرگه دوچ کېلسه، فدرالی ایالتلر محلي خوفسیزلیکنی باشقریشده نسبي صلاحیت گه اېگه بۉلیش آرقهلی ترتیبنی تأمینلش و قۉزغلانچی گروهلرنینگ تأثیرینی کمهیتیریشده ثمرهلیراق رۉل اۉیناشی ممکن. هندستان فدرالی ایالتلر و عراقنینگ اَیریم حدودلری تجربهسی شونی کۉرسهتهدیکی، فدرال تیزیم تۉغری نظارت میکانیزملری بیلن بیرگه بۉلسه، محلي خوفسیزلیکنی آشیریشگه یاردم بېرهدی.
شونینگدېک، فدرالیزم معکوس مهاجرتی صلاحیتینی هم فعاللشتیریشی ممکن. ایالتلرنینگ خودمختارلیگی آشگنی سری، محلي نخبه اعضالری کابلگه جمعلنیش اۉرنیگه اۉز حدودلرینی رواجلنتیریشده فعال اشتراک اېتیش امکانیگه اېگه بۉلیشهدی، بو اېسه نخبهنینگ مرکزلشووینی کمهیتیریشگه آلیب کېلهدی. حاضرده کۉپلب ولایت نخبهلری ضرور امکانیتلرنینگ یېتیشمسلیگی سببلی اۉز منطقهلرینی ترک اېتیب، پایتختگه جمعلنیشگه مجبور بۉلیشماقده، و بو جریان موازنتلی رواجلنیش نینگ سېکینلشیشیگه سبب بۉلماقده.
نهایت، فدرالیزم افغانستانده دایمي سیاسي ضدیتلرنی حل قیلیش اوچون چهارچوبه یرهتیشی ممکن. مملکتدهگی کۉپلب سیاسي بحرانلر مرکز اوستیدن حکمرانلیک قیلیش اوچون رقابتگه اساسلنگن. اگر حاکمیت توزیلمهسی شوندهی شکللنتیریلسه-کی، اونده برچه گروهلر حقیقي اولوشگه اېگه بۉلیشسه، مرکزي مطلق حاکمیتنی اېگهللش ایستهگی کمهیهدی و عکسینچه، محلي مسألهلرنی حل قیلیش و حدودي رواجلنیشگه اعتبار کوچهیهدی. البته، تأکیدلش لازمکی، بو امکانیتلر فقط فدرالیزم ملي کېلیشوو، دیموکراتیک نهادلر، شفّاف سرمایه یاتقیزیش و کوچلی نظارت میکانیزملری اساسیده عملگه آشیریلسه رۉیابگه چیقهدی. عکس حالده، بعضی دولتلر تجربهسیده بۉلگنی کبی، بو صلاحیتلر پوتنسیال تهدیدلرگه ایلنیب قالیشی ممکن.
افغانستان اوچون فدرالیزمنینگ تهدید و معمالری
گرچه فدرالیزم سیاسي توزیلمه صفتیده رواجلنیش، عدالت و خیلمه-خیللیکنی باشقریش امکانیتلرینی یرهتیشی ممکن بۉلسه-ده، او بیلن بیرگه جدّي قیینچیلیکلر و خوفلر هم باغلیق بۉلیب، اینیقسه افغانستان کبی نازک اجتماعي و سیاسي محیطلرده بو خوفلر کتّهلشهدی. اوشبو قیینچیلیکلرنی نظري و تقاسلش اساسیده تحلیل قیلیش اېسه مملکتنینگ تاریخي، مدني، دیموکراتیک نهادلرنی رواجلنتیریش و حاکمیت توزیلمهلرینی حسابگه آلیشنی طلب قیلهدی.
بیرینچی و احتمال اېنگ مهم قیینچیلیک اجرهلیب چیقیش خوفی و مرکزدن چېکینیشگه اساسلنگن غایهلرنی کوچهیتیریشدیر. فدرالیزم، اگر ملي بیردملیک ضعیف و ملي هویت یېترلیچه شکللنمهگن بۉلسه، اجتماعي بیردملیکنی مستحکملش اۉرنیگه، اجتماعي بۉلینیشگه خدمت قیلیشی ممکن. بو بارهده اتیوپی تجربهسی آگاهلنتیرووچی مثال حسابلنهدی. اوشبو مملکت 1994-ییلگی اساسی قانونیده اېتنیک فدرالیزمنی جاري قیلیب، تورلی اېلتلر حقوقلرینی تن آلیشگه حرکت قیلگن. اما عملده بو توزیلمه اېتنیک مرکزلشوونی کوچهیتیریش، محلي اوردولر پیدا بۉلیشی و آخر-عاقبت ایچکی اوروشگه آلیب کېلدی. اگر افغانستانده فدرالیزم نهادیه ساختارلر توزیلمهلرسیز و کېنگ ملي کېلیشووسیز جاري قیلینسه، او منطقوی بۉلینیش و اېتنیک تفاوتلرنینگ چوقورلشیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
ایکّینچی قیینچیلیک محلي مرکزلشوو خوفیدیر. بیرینچی قرهشده کۉرینیشیچه، فدرالیزم ضروري روشده توزیلمهلرنینگ دیموکراتیکلشوویگه آلیب کېلمهیدی. کۉپلب مملکتلرده فدرال ایالتلری محلي نخبه یاکه قبیله گروهلری تامانیدن نظارت قیلینهدی، بو اېسه حاکمیت نینگ مرکزلشووی، اداری فساد و محلي استبداد آلیب کېلهدی. 2003-ییلدن کېینگی عراق تجربهسی، خصوصاً کردستان منطقهسیده، بو حقیقتنی کۉرسهتهدی. حاکمیت بیر نېچه اېتنیک و عایلهوي حزبلر قۉلیده تۉپلنگنده، کېنگ مقیاسدهگی اداری فساد و مخالفلرنی باستیریش یوز بېردی.
افغانستانده هم، کوچلی دیموکراتیک نهادلر یۉقلیگیده، فدرال توزیلمه محلي استبدادینی مستحکملشگه آلیب کېلیش خوفی موجود. اوچینچی قیینچیلیک فدرالیزم هویتیگه اساسلنگن غایهلرنی کوچهیتیریشی و مدنیتلر ارا تفاوتلرنی چوقورلشتیریشی ممکن. افغانستان شرایطیده، اهالینینگ تورلی قوملری اۉرتهسیدهگی مناسبتلر اساسن رقابت، تاریخي ایشانچسیزلیک و نازک موازنتلر اساسیده شکللنگن بۉلگنی اوچون، هر قندهی جغرافیه-هویتگه اساسلنگن بۉلینیش قوم گروهلر اۉرتهسیده دشمنلیک غایهلرینی مستحکملشی ممکن. دونالد هورویتز و لیپهارت کبی نظرياتچیلر آگاهلنتیرهدیکی، کۉپ ملتلی جمعیتلرده، اگر حاکمیتنی تقسیملش توزیلمهلری جمعیت نینگ کۉپچیلیگی قدرتنی تقسیملش توزیلمه سی جمعی هویتلرگه اساسلنسه، بو بیرلشیش اۉرنیگه، اجرهلیش و ماجرالرگه آلیب کېلیشی ممکن.
تۉرتینچی قیینچیلیک اقتصادي برقرارلیک نینگ خوفی افغانستانده فدرالیزمنینگ احتمالي عاقبتلریدن بیریدیر. ایالتلر اۉرتهسیده منبعلرنی تقسیملش، اینیقسه طبيعي منبعلر چېکلنگن و نامتناسب تقسیملنگن مملکتلرده، منبعلر اوستیدن جدّي ضدیتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. سالیق درآمدلرینی، سووگه کیریش، کانلر، دولت بودجه و خارجي سرمایه یاتقیزیشلرنی تقسیملشدهگی عدالتسیزلیک مسألهلری سیاسي تشویش و ضدیتلرنی کوچهیتیریشی ممکن. فدرالیزم ثمرهلی ایشلهمهگن مملکتلر، مثلاً، نیجریه، شوندهی انقراضلرنی باشدن کېچیرگن و نتیجهده ایچکی برقرارلیک نینگ بوزیلیشی و ایچکی نزاعلرگه دوچ کېلگن.
بېشینچی خوف فدرال حکومت توزیلمهسی و بوروکرات نینگ مرکّبلیگی دیر. افغانستان قویی درجهده نهادی صلاحیت نینگ پستلیگی، اداری تعلیم نینگ چېکلنگنلیگی و سیاسي توزیلمهنینگ نازکلیگی سببلی فدرالیزمنینگ مرکّبلیکلرینی باشقره آلمهسلیگی ممکن. کۉپ قتلملی باشقروو، ایالت و مرکزي درجه قانونلری اۉرتهسیدهگی ضدیتلر، همده تورلی درجهدهگی حکومتلر اۉرتهسیدهگی کوردیناتوری یېتیشماوچیلیگی سیاسي توزیلمهنینگ فلج بولیشی و اساسي خدمتلرنی یېترلیچه تقدیم اېته آلمهسلیککه آلیب کېلیشی ممکن.
آلتینچی قیینچیلیک «فدرال اساسی قانونی» مسألهسی افغانستانده کتّه معما بۉلهدی. شوندهی قانون ایشلب چیقیش کېرهککی، او ملي هویتنی حمایه قیلسین، قوملر حقوقلرینی تأمین اېتسین و مرکزدن چېکینیشنی آلدینی آلسین، بو اېسه نظري صلاحیت و کېنگ ملي کېلیشوونی طلب قیلهدی. افغانستان سیاسي کوچلری اساسن اېتنیک یاکه حزبی منفعتلر اساسیده حرکت قیلهدیگن شرایطده، بوندهی قانون بۉییچه کېلیشووگه اېریشیش جوده قیین بۉلهدی.
یېتّینچی خوف مدنی نهادلر، مستقل عامهوي اخبارات واسطهلری و کېنگ کۉلملی حزبلرنینگ ضعیفلیگیدیر. اولرنینگ یۉقلیگیده فدرالیزم قومی و جنگریلیککه اساسلنگن حاکمیتلرنی قَیته مستحکملشگه آلیب کېلیشی ممکن. رابرت دال و چارلز کبی دیموکراتیک نظرياتچیلر مرکّب تیزیملرنینگ برقرارلیگینی سهقلشده واسطهچی نهادلرنینگ اهمیتینی تأکیدلهیدیلر. افغانستانده بوندهی نهادلرنینگ یېتیشمسلیگی اېسه فدرالیزمنی ضعیف و ترنگ توزیلمهگه ایلنتیریشی ممکن.
سکّیزینچی قیینچیلیک فدرالیزمنینگ سیاسي مقصدلرده سوءاستعمال قیلینیشیدیر. افغانستانده دایمي مشروعیت بحرانلری شرایطیده، فدرالیزم ماکسیمال امتیازلر آلیش یاکه حتا مملکتنی بۉلیب آلیشنی مقصد قیلگن گروهلر اوچون واسطهگه ایلنیشی ممکن. ملي کفالتلر یېترلی بۉلمهسه، بو خوف موجودکی، فدرال توزیلمه قومی اساسلنگن نزاعلر و منبعلر اوچون رقابت میدانیگه ایلنیشی ممکن.
تۉقّیزینچی قیینچیلیک افغانستانده مرکزي حکومتنینگ ایالتلر فعالیتینی نظارت قیلیش امکانیتی نینگ پستلیگی. بو نظارتسیز خودمختارلیکلرگه آلیب کېلیشی ممکن. آلمان یاکه امریکا کبی موفقیتلی فدرال مملکتلرده، ایالتلر اۉرتهسیدهگی کوردیناتوری اوچون کوچلی ملي نهادلر موجود بۉلسه، افغانستانده بوندهی نهادلر یۉق و بو محلي حاکمیتلرنینگ مستقل کوچهییشی و اجرهلیب چیقیش خوفینی آشیرهدی.
نظري نقطهی نظردن، فدرالیزم اشتراکچی دیموکراسی، فرهنگی سیاسي مدنیتی و ترتیبگه سالووچی انستیتوتلر بۉلمهگن شرایطده جاري اېتیلسه، ناتۉغری تقسیملنگن تېنگسیزلیک، ساختاری زۉرآورلیک و اجتماعي بۉلینیشگه آلیب کېلیشی ممکن. مارکسیستی قرهمه-قرشیلیک نظریهسی کبی نظریهلر هم آگاهلنتیرهدیکی، اېگهلیک و اجتماعي صنفلر کوچیده توب اۉزگریشسیز اداری توزیلمهلر، معمالرنی حل قیلیش اۉرنیگه فقط تورلی درجهلر اۉرتهسیده قَیته تقسیملشگه آلیب کېلهدی.
بو بارهده سابق یوگوسلاوی تجربهسی افغانستان اوچون آگاهلنتیرووچی مثال بۉلیشی ممکن. اوشبو مملکتده، قوم اساسدهگی فدرالیزم آخر-عاقبت تیزیم نینگ قولهشیگه، اېتنیک اوروشلرگه و سیاسي جغرافیه نینگ پرچهلنیشیگه آلیب کېلدی. اوشبو مملکتده، اېتنیک اساسدهگی فدرالیزم آخر-عاقبت تیزیم نینگ قولهشیگه، اېتنیک اوروشلرگه و سیاسي جغرافیه نینگ پرچهلنیشیگه آلیب کېلدی. افغانستان نینگ تاریخي قانونی باشقه بۉلسه-ده، سیاسي بېقرارلیک، اېتنیک ضدیتلر و ملي انستیتوتلرنینگ ضعیفلیگی شونگه اۉخشش مۉدل یوزهگه کېلیشیگه سبب بۉلیشی ممکن. نتیجهده، فدرالیزم ملي کېلیشوو، دیموکراتیک نهادلر و منبعلرنی عدالتلی تقسیملشسیز نهفقط یېچیم بۉلمهی، بلکه اۉز-اۉزیدن انقراضگه ایلنیشی ممکن. افغانستان فدرالیزمگه اۉتیش اوچون ملت توشونچهسینی قَیته انیقلش، ایشانچلی ملي نهادلر یرهتیش و برچه قوملر و گروهلر اۉرتهسیده کېنگ کېلیشووگه اېریشیش ضرور. عکس حالده، فدرال توزیلمه رقیب ایالتلر، ناراضی قوملر و منفعتدار قوملر اۉرتهسیدهگی اوروش میدانیگه ایلنیشی ممکن، بو اېسه نهفقط معمالرنی حل قیلمهی، بلکه مملکتنی قولهش یۉلیگه سالهدی.
خلاصه چیقیریش
افغانستاننینگ هویتی ضدیتلری، تاریخي بېقرارلیک و مرکّب اېتنیک-فرهنگی توزیلمهسی یانیده، فدرالیزم ایکّیر-ایکّیر قیلووچی قیلیچگه اۉخشهیدی: او بیر تاماندن سیاسي و اجتماعي عدالتنی موازنتلی توزیلمه آرقهلی مستحکملش امکانیتیگه اېگه، باشقه تاماندن اېسه یخشی رېجهلشتیریلمهگن و ناتۉغری جاري اېتیلگن تقدیرده ضعیف مملکتنی قولهشگه آلیب کېلیشی ممکن. شو باعث، افغانستان اوچون فدرالیزم بیر تمانلمه یېچیم اېمس، بلکه کۉپ قیرّهلی و مناظرهلی لایحه بۉلیب، چوقور نظري تحلیل، اجتماعي بسترنی انگلش و تجربوي سالیشتیرمهلرنی طلب قیلهدی.
اېسلهتیب اۉتیش جایزکی، فدرالیزم اساسیده «حاکمیتنی تقسیملش» پرینسیپیگه تیهنگن؛ اما بو تقسیملش، دیموکراتیک سیاسي مدنیت، جوابگر نهادلر و ملي کېلیشوو موجود بۉلمهگن شرایطده، عدالتسیزلیک و ایکّی کرّه تېنگسیزلیککه آلیب کېلیشی ممکن. عراق، سومالی و سابق یوگسلاوی کبی مملکتلر فدرالیزم نینگ تۉلیق عملگه آشمهگن تجربهلرینینگ اچّیق مثاللریدیر؛ بو یېرده فدرال توزیلمه بیرلیک اۉرنیگه پرچهلنیش میکانیزمی بۉلیب خدمت قیلگن. شونینگ اوچون فدرالیزم فقط مدني، اجتماعي و اقتصادي شرط-شرایطلر هم موافق تأمینلنگن تقدیرده موفقیتلی بۉلهدی.
باشقه تاماندن، افغانستان کۉپ ملتلی اهالیگه، رواجلنمهگن منطقهلرگه، ضعیفلشگن نهادلرگه و ملي هویت بۉییچه تاریخي کېلیشوونینگ یۉقلیگیگه دوچ کېلماقده. بوندهی وضعیت حاکمیت نینگ هر قندهی جیغرافیه تقسیملنیشینی محلي هویتلرنی چوقورلشتیریشگه، اېتنیک گپیرازلیکلرنی کوچهیتیریشگه و آخر-عاقبت ملي توزیلمهنی ضعیفلشتیریشگه مایل قیلهدی. افغانستانده، حلی هم «ملت» توشونچهسی مستحکم اۉرنهشمهگن شرایطده فدرالیزم «پرچه-پرچه ملتلر» اوروغینی اېکیشی و تېسکری نتیجه بېریشی ممکن. شونگه قرهمهی، فدرالیزم فقط خوف اېمس. نظري و سالیشتیرمه تحلیللر کۉرسهتهدیکی، آلمان، هندستان، سوئیس و کاناهده کبی کۉپلب مملکتلرده فدرالیزم تینچنلیک، عدالت و ملي بیرلیکنی مستحکملش واسطهسی صفتیده خدمت قیلگن. بونینگ شرطی اېسه دیموکراتیک نهادلر، سیاسي کېلیشوو، موازنتلی اقتصادي رواجلنیش، فقرالیک حقوقلری بۉییچه عمومي تعلیم همده کوچلی محکمه و مالیه میکانیزملرینینگ موجودلیگیدیر. اگر بوندهی ترکیبي قِسملر افغانستانده برپا قیلینسه، فدرالیزمنی اشتراکچیلیک عدالتی و آزچیلیک حقوقلرینی کفالتلاوچی لایحه صفتیده قرهش ممکن بۉلهدی.
اوشبو یۉلده، «هویتی فدرالیزم» و «عملکری فدرالیزم» اۉرتهسیدهگی فرقنی اجرهتیب کۉریش ضرور. اگر فدرالیزم اېتنیکلیک، تیل یاکه دین اساسیده قوریلسه، اینیقسه رواجلنهیاتگن مملکتلرده، او کۉپراق اجرهلیب چیقیشگه مایل بۉلهدی؛ اما فدرالیزم اداری، جیغرافیه بۉلینمهلر، رواجلنیش صلاحیتی و ثمرهلی باشقرووگه اساسلنگن حالده ایشلب چیقیلسه، او ساغلام حاکمیتنی مرکزلشتیرمسلیک و فقرالرنینگ ثمرهلی اشتراکینی تأمینلش امکانینی بېرهدی. شو نینگ اوچون، اگر فدرالیزم بحث قیلینهیاتگن بۉلسه، او قَیسی توردهگی و قندهی یاندشوو بیلن عملگه آشیریلیشی انیق بېلگیلنیشی ضرور. بوندن تشقری، وقت مسألهسی هم مهمدیر. بوگونگی افغانستان رواجلنیش، نهادلرنی شکللنتیریش، سیاسي کېلیشوو و ملي مشروعیت نقطهی نظریدن حلی فدرال توزیلمهنی موفقیتلی جاري اېته آلهدیگن باسقیچده اېمس.
اېتنیک پرهلېل توزیلمهلر، مرکزي حکومت نینگ ضعیفلیگی، عمومي تعلیم تیزیمی نینگ یۉقلیگی و کېنگ قمراولی خوفسیزلیک معمالری برچهسی شونی کۉرسهتهدیکی، حکومت توزیلمهسیده هر قندهی اساسي اۉزگریش، خصوصاً فدرالیزمگه اۉتیش، نهایتده احتیاطکارلیک و اوزاق مدتلی رېجهلشتیریش بیلن عملگه آشیریلیشی لازم. شونینگ اوچون، اوشبو تدقیقاتدن کېلیب چیقهدیگن خلاصه – بو فدرالیزمگه دایر مسوولیتلی و گلابل تجربهلرگه اساسلنگن فکرلشگه چقیریقدیر. نه تۉلیق رد اېتیش، نه درحال قبول قیلیش؛ بلکه نظري، باسقیچمه-باسقیچ و محليلشتیریلگن یاندشوو لازم. افغانستان شو توردهگی باشقروونی طلب قیلهدی، او هم اۉزینینگ طرفه خیللیگینی تن آلیشی، هم ملي بیرلیکنی مستحکملشی ممکن بۉلیشی لازم.
اگر فدرالیزم شوندهی دایرهده قَیته تعریفلنسه، او کېلهجکنی شکللنتیرووچی وریانتلردن بیری بۉلیشی ممکن؛ اما اگر او اېتنیک امتیاز یاکه محلي حاکمیت واسطهسی صفتیده قرهلسه، شبههسیز، افغانستان نینگ برقرارلیگی و بیرلیک اوچون تۉسیققه ایلنیشی تعیین. آخر-عاقبت، فدرالیزم و باشقه باشقروو شکللری آرهسیدهگی تنلاو فقط حقوقي یاکه سیاسي تنلاو اېمس، بلکه تمدنی و هویتی تنلاویدیر. بوگونگی افغانستان دولت، ملت، حاکمیت و عدالتگه دایر توب قَیته اۉیلشنی طلب قیلهدی. اگر فدرالیزم شو جوابنینگ بیر قِسمی بۉلیشی کۉزده توتیلسه، او دقّت، تفکر، تجربهگه اساسلنگن یاندشوو و محليلشتیریش بیلن عملگه آشیریلیشی لازم. عکس حالده، بیرلیک آرزوسی اجرهلیش محکملیگیده دفن اېتیلیشی خوفی موجود.
