یازووچی: دکتر محب مدثر
امریکانینگ ونزوئلا توپراغیده (شنبه، ۱۳ جدی) عملگه آشیرگن کېنگ کۉلملی حربي عملیاتی نتیجهسیده اوشبو مملکت جمهور رییسی نیکلاس مادورو و اونینگ خاتینی حبسگه آلینیب، امریکا قۉشمه ایالتلریگه آلیب کېتیلگنی سیاستچیلر، تحلیلچیلر و حقوقشناسلر آرهسیده کۉپلب حقوقي، سیاسي همده ژئوپولیتیکی سواللر و بحث-مناظرهلرگه سبب بۉلدی. خبرلرگه کۉره، اوشبو عملیات امریکا مخصوص کوچلری اشتراکیده و کاراکاس شهریده هوا هجوملری آرقهلی عملگه آشیریلگن بۉلیب، سۉنگگی بیر نېچه اۉن ییللیکلر ایچیده امریکانینگ لاتین امریکاسیدهگی اېنگ تۉغریدن-تۉغری حربي ارهلشوولریدن بیری حسابلنهدی.
کېنگ ترقهلگن بیاناتده امریکا جمهور رییسی دونالد ترامپ واشنگتن وقتینچه « ونزوئلا باشقرووینی اۉز ذمّهسیگه آلیشینی» اعلان قیلیب، شو یۉل بیلن اۉتیش دوری اوچون شرایط یرهتیلیشینی بیلدیردی. نیکلاس مادورو رژیمی و اونینگ مشروعیتیگه نسبتاً کۉپلب تنقیدلر موجود بۉلیشیگه قرهمهی، امریکا نینگ حربي عملیاتی و جناب ترامپ نینگ بیاناتلری خلقارا حقوق نینگ اساسي تمایللری، جملهدن دولتلر، کوچ ایشلهتیشگه مراجعت اېتیشنی تعقیقلش، ارهلشوو عملیاتلری نینگ مشروعیتی، شونینگدېک ایکّینچی جهان اوروشیدن کېین شکللنگن قاعدهلرگه اساسلنگن گلابل ترتیب نینگ دواميلیگی مسألهلریگه دایر مهم و مرکّب سواللرنی کېنگ مقیاسده کون ترتیبیگه آلیب چیقدی.
امریکانینگ عملیات اۉتکزیش سببلری و حقوقي اساس نینگ یۉقلیگی
امریکا رسميلری اوشبو عملیات نیکلاس مادوروگه قرشی ایلگری سوریلگن جنایي عیبلاولر، خصوصاً 2020 ییلده امریکا محکمه لریده قۉییلگن عیبلاو خلاصهسیگه اساسلنگنینی بیلدیردیلر. بو عیبلاولر، اینیقسه، گیاهوند مادّهلر سوداسی بیلن باغلیق بۉلیب، ییللر اوّل ایلگری سوریلگن اېدی. ترامپ حکومتی مذکور حرکتنی گیاهوند مادّهلر و تروریزم بیلن باغلیق تهدیدلرگه قرشی کورهش استراتیژيسی نینگ بیر قِسمی صفتیده تعریفلهدی، بیراق امریکاگه قرشی یقین و بېواسطه حربي تهدید موجودلیگینی کۉرسهتووچی انیق دلیللرنی تقدیم اېتمهدی.
بیراق خلق ارا حقوق نقطهی نظریدن، بیرار دولت محکمهلریده جنایي ایش قۉزغهتیلگنی یاکه عیبلاو خلاصهسی موجودلیگی، حتا او چېت اېل نینگ عالي مرتبهلی عملداریگه قرشی بۉلسه هم، حربي ارهلشوو اوچون حقوقي رخصتنامه حسابلنمهیدی. بوندهی شخصلرنی جوابگرلیککه تارتیش اوچون تن آلینگن حقوقي میکانیزملر قطاریگه اېکسترادیتسيه شرطنامهلری، ایکّی و کۉپ تامانلهمه قضایی-حقوقي همکارلیکلر همده خلقارا نهادلر کیرهدی. مستقل دولت نینگ عملدهگی جمهور رییسی تینچلیک دوریده قۉلگه آلیش اوچون بیر تمانلمه کوچ ایشلهتیش خلقارا حقوق تیزیمیده اۉرین اېگهلهمهیدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نظامی نینگ بوزیلیشی و کوچ ایشلهتیشنی منع قیلیش
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نظامی دولتلر نینگ ییر بوتونلیگی یاکه سیاسي مستقللیگیگه قرشی کوچ ایشلهتیشنی آچیق-آیدین تعقیقلهیدی. نظام نینگ 2-مادّهسی 4-بندیگه کۉره، بو تعقیقدن فقط ایکّی حالتده استثنا موجود: قوراللی هجومگه قرشی قانوني اۉزینی حمایه قیلیش یاکه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی نینگ رخصتی. ونزوئلاگه قرشی حربي هجوم شوندهی بیر وضعیتده عملگه آشیریلگنکی، اونده نه امریکاگه قرشی آچیق قوراللی هجوم بۉلگن و نه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی تامانیدن بیرار رخصت بېریلگن. شو باعث، بو حرکت اېنگ اوّلا خلقارا حقوق نینگ اوشبو اساسي تمایلینی آچیقدن-آچیق بوزیش صفتیده بهالنهدی.
خلق ارا حقوق بۉییچه کۉپلب یېتکچی حقوقشناسلر بوندهی حرکتنی «تجاوز جنایتی» نینگ یقّال مثالِ دېب حسابلهیدیلر؛ بو خلقارا جنایي حقوقدهگی اېنگ آغیر جنایت سنهلهدی. روم اساسنامهسی نینگ 8-مادّهسیده هم تعریفلنگن تجاوز جنایتی بیر دولت تامانیدن حربي کوچدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نظامیگه ضد طرزده فایدهلنیلیشی و باشقه بیر دولت نینگ حاکمیتینی ضعیفلشتیریشینی انگلهتهدی. عملدهگی جمهور رییس حربي کوچ بیلن مجبورن حبسگه آلیش و باشقه دولتگه آلیب کېتیش اوشبو تعریفگه آچیق-آیدین ماس کېلهدی.
شو سببلی هم امریکا نینگ بو حرکتیگه نسبتاً خلق ارا همجعیت نینگ مناسبتی نسبتاً تېز و کېنگ کۉلملی بۉلدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی اوشبو قدم خوفلی وضعیت یرهتیشینی تأکیدلب، خلقارا حقوققه حرمت بیلن یاندهشیش ضرورلیگینی اوقتیردی. کۉپلب دولتلر، اینیقسه لاتین امریکاسی، افریقا و آسیاده، بو عملیاتنی ونزوئلا حاکمیتی نینگ ناقانوني بوزیلیشی دېب بهالهدیلر. برازیل جمهور رییسی لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا بو حرکتنی «قبول قیلیب بۉلمهیدیگن قیزیل چیزیقدن اۉتیش» دېب تعریفلهدی. چین و روسيه هم اونی «خلق ارا قاعدهلرینینگ قۉپال بوزیلیشی» دېب اتهدیلر. اَیریم اروپا دولتلری، جملهدن فرانسه، اوشبو عملیات بیرلشگن ملتلر تشیکلاتی نظامیگه ماس کېلمسلیگینی بیلدیریب، ونزوئلا هگی سیاسي بحراننی حل اېتیشده تینچ یۉللرگه اوستوارلیک بېریش ضرورلیگینی تأکیدلهدیلر.
امریکا ایچیده هم بو مسألهگه مناسبتلر ایکّی یاقلهمه بۉلدی. اَیریم قانونچیلر اوشبو عملیاتنی گیاهوند مادّهلر سوداسیگه قرشی قطعي چارهلر صفتیده حمایه قیلدیلر، باشقهلر اېسه اونی کانگرس رخصتیسیز عملگه آشیریلگن، خلق ارا برقرارلیکنی خوف آستیگه قۉیووچی ناقانوني رژیمنی المشتیریشگه اورینیش نمونهسی دېب بهالهدیلر.
باسیب آلیش، خارجي حاکمیت و اۉتیش دوری باشقرووی
امریکا جمهور رییسی دونالد ترامپ، قۉشمه ایالتلر وقتینچه «ونزوئلا باشقرووینی اۉز ذمّهسیگه آلیشی» حقیدهگی بیاناتی اوشبو بحران نینگ حقوقي جهتلرینی ینه-ده مرکّبلشتیردی. زمانهوي خلقارا حقوق دولتلرنینگ تېنگ حاکمیت، کوچ ایشلهتیشنی تعقیقلش و دولتلرنینگ ایچکی ایشلریگه ارهلشمسلیک کبی اساسي تمایللرگه تهیهنگن بۉلیب، اوشبو معیاري دایره، دایرهسیده هېچ بیر دولت، حتا وقتینچه بۉلسه هم، باشقه بیر دولتنی باشقریش یاکه اونینگ حاکمیتی وکالتلرینی عملگه آشیریش حقوقیگه اېگه اېمس.
1907-ییلگی قاعدهلر و تۉرتینچی ژنو کانوانسیونیده بیان اېتیلگن باسیب آلیش حقوقیگه موافق، خارجي حدود اوستیدن ثمرهلی نظارتنی قۉلگه کیریتگن دولت فقط «باسیب آلووچی کوچ» مقامیگه اېگه بۉلهدی و تینچ اهالی آلدیدهگی انیق مجبوريتلرنی بجریش بیلنگینه چېکلنهدی. بو حالت هېچ قچان باسیب آلینگن حدود اوستیدن حاکمیت نینگ اۉتیشینی یاکه اونینگ سیاسي باشقرووی نینگ لېگیتیملیگینی انگلهتمهیدی.
شو نقطهی نظردن، مستقل بیر دولتنی وقتینچه باشقریش، اونینگ قانوني حکومتی نینگ حقیقي راضیلیگی یاکه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی نینگ انیق رخصتیسیز عملگه آشیریلسه، خلق ارا حقوق نینگ اساسي تمایللری بیلن آچیق قرهمه-قرشیلیکنی یوزهگه کېلتیرهدی. بوندهی حالت جدّي خوفنی کېلتیریب چیقرهدی: تشقی ارهلشوو، حتا سیاسي نطقده «سیاسي اۉتیشگه یاردم» دېب اساسلنتیریلسه هم، عملده باسیب آلیش شکلی صفتیده قبول قیلینیشی ممکن؛ بو اېسه ونزوئلا دهگی کېلهجکدهگی هر قندهی سیاسي جریان نینگ لېگیتیملیگینی توبدن ضعیفلشتیریشی ممکن. اوشبو خواطرلر، اینیقسه امریکا جمهور رییسی ونزوئلا نفت منبعلریدن فایدهلنیشگه اورغو بېریشی یانیده، نیکلاس مادوروگه قرشی بۉلگن بعضی مخالفلر آرهسیده هم، اولر نینگ قۉلگه آلینیشی بیلن قانیقیش بیلدیرگن بۉلیشیگه قرهمهی، اوشبو سناريو نینگ حقیقي مقصدلری و عاقبتلریگه جدّي شبهه اویغاتماقده.
خلقارا حقوق اوچون چقیریق و گلابل ترتیبگه تهدید
اوشبو عملیات تاریخي نقطهی نظردن 1945-ییلدن کېینگی دورده کم اوچرهیدیگن حالتدیر. قۉشمه ایالتلر 1989-ییلده پاناماده اۉشه دور حربي رهبری مانوئل نوریگا اغدریش اوچون عملگه آشیریلگن هجومدن بېری لاتین امریکاده بوندهی بېواسطه ارهلشوونی عملگه آشیرمهگن. گرچه ییریک دولتلر ایلگری تۉغریدن-تۉغری یاکه بالواسطه ارهلشوولرگه قۉل اورگن بۉلسهلر هم، عملدهگی بیر دولت جمهور رییسینی حبسگه آلیش و باشقه دولتگه آلیب اۉتیش بیلن یکونلنگن آچیق حربي هجوم، رسمي اوروش دایرهسیدن تشقریده یاکه خوفسیزلیک کېنگشی رخصتیسیز، زمانهوي تاریخده کم اوچرهیدیگن انیق مثال حسابلنهدی.
بوندهی حرکت نینگ حقوقي و ژئوپولیتیکی عاقبتلری چوقور بۉلیب، ونزوئلا انقراضی دایرهسیدن انچه تشقریگه چیقهدی. دونالد ترامپ یقینده ونزوئلا دهگی عملیاتگه عاید نطقیده امریکا نینگ اۉز اعتبارینی ونزوئلادن تشقریگه کېنگهیتیریش نیتینی هم تیلگه آلدی و کوبا کبی دولتلرگه هم مراجعت قیلدی. بو اېسه امریکا نینگ منطقهده ارهلشووگه نسبتاً کېنگراق قرهشی نینگ عکس-صداسی بۉلیشی ممکن؛ اوشبو بیاناتلر، ترامپ نینگ ایلگری بعضی دولتلرگه، جملهدن ایرانگه قرشی بېرگن تهدیدلر بیلن بیرگهلیکده، منطقه و دنیا نینگ بیر قطار دولتلرینی امریکا نینگ کوچ ایشلهتیش دایرهسینی باشقه دولتلرگه کېنگهیتیریشی ممکنلیگی بارهسیده خواطرگه سالماقده. بوندهی حالت خلق ارا ترتیب اوچون کېنگ قمراولی و خواطرلی ژئوپولیتیکی همده خوفسیزلیک عاقبتلرینی کېلتیریب چیقریشی ممکن.
باشقه تاماندن، اگر قدرتلی دولتلر بیر تمانلمه و کوچ ایشلهتیش آرقهلی باشقه دولتلر نینگ رهبرلرینی اغدریش یاکه حبسگه آلیشگه قادر بۉلسه، 1945-ییلدن کېینگی خلقارا حقوققه اساسلنگن ترتیب نینگ تهیهنچی بۉلگن «کوچ ایشلهتیشنی چېکلش» تمایلی جدّي روشده ضعیفلشهدی. بوندهی عملیات نینگ دوام اېتیشی نهفقط بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نظامی دایرهسیدن تشقریدهگی مجبوري چارهلرنی عادتگه ایلنتیریشگه آلیب کېلهدی، بلکه باشقه قدرتلی دولتلرگه هم اۉز حرکتلرینی، خوفسیزلیک یاکه انسانپرورلیک بهانهلرینی کېلتیرسهلر هم، قانوني کۉرسهتیش اوچون اساس یرهتیشی ممکن. اوشبو جریان نینگ احتمالي نتیجهسی، قاعدهلرگه اساسلنگن ترتیب نینگ سېکین-استه سوسهییشی و اونینگ اۉرنینی کوچ و مجبوري موازنت منتوغی اېگهللشی؛ بو ترتیب سۉنگگی سکسانینچی ییل دوامیده، گرچه تۉلیق بۉلمهسه-ده، دولتلر اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی ترتیبگه سالووچی اساسي رامکه بۉلگن. شو نقطهی نظردن، امریکا نینگ ونزوئلادهگی عملیاتی و نیکلاس مادورو همده اونینگ خاتینی نینگ حبسگه آلینیشی نهفقط بیر واقعه صفتیده، بلکه ییریک دولتلر خطی-حرکتلری و اولر نینگ خلقارا حقوق معیارلریگه بۉلگن مجبوريتلری اۉرتهسیدهگی آرتیب بارهیاتگن تفاوت نینگ یقّال بېلگیسی صفتیده قرهلهدی.
دنیا همجميتی ونزوئلا کېلهجکدهگی اۉزگریشلرنی دقّت بیلن کوزهتهیاتگن بیر پیتده، اوشبو واقعه نینگ اوزاق مدتلی تأثیری نهفقط بیر دولت یاکه بیر رهبر تقدیریده، بلکه دولتلرنینگ حاکمیت، کوچ ایشلهتیشده احتیاطکارلیک و قانون اوستوارلیگی تمایللریگه اساسلنگن خلقارا ترتیب نینگ آبروسیگه یېتکزیلگن ضرر درجهسیده نمایان بۉلهدی. آخر-عاقبت، گلابل ترتیب نینگ کېلهجگی اېنگ اوّلا اوشبو تمایللرنی مستحکملش و اولرگه رعایه قیلیشگه باغلیق بۉلیب، اولرنی سوپرقدرتلر نینگ منفعتلری یوزهسیدن اعتبارسیز قالدیریش یاکه سېلېکتیو روشده ضعیفلشتیریشگه اېمس.
