یازوچی: آذر
افغانستاندهگی سیاسي اۉزگریشلر دایما تشقی ارهلشوو یاکه قدرتلرنینگ رقابتیدن تأثیرلنگن، دېگن اعتقاد موجود. بو حالت، کمیده سۉنگّی بیر نېچه اۉن ییللیکلرده یقّال کۉرینیب تورهدی. دیموکراتیک خلق حزبی کودتاسیدن تارتیب، بو نینگ قولهشی، گروهلر ارا اوروشلردن تا طالباننینگ تاپیلیشی و اولرنینگ بیرینچی دوردهگی مغلوبیتیگچه، 2001-ییلدن کېین ینگی حکومت نینگ شکللنیشیدن 2021-ییلده اونینگ قولهشیگچه، و نهایت طالباننینگ قَیته حاکمیت تېپهسیگه کېلیشیگچه بۉلگن جریانلرنینگ بری معلوم درجهده تشقی کوچلرنینگ ارهلشووی یاکه متارکهسیگه باغلیق بۉلگن. حاضرگی پیتده هم افغانستان سیاستیگه تأثیر کۉرسهتهیاتگن ایکّی آقیم حکمران صفتیده طالبان و مخالفت صفتیده اپوزیسیون کوچلر تشقی قۉللب-قوّتلش و اعترافنی کوتیشماقده. عیناً حاضر طالبان روسیه تامانیدن تَن آلینیشی بیلن قووانهیاتگن بۉلسه، اولرنینگ مخالفلری غضبلنگن و خارجیلرنینگ حمایتینی کوتهدی. شو باعث، اگر تشقی قۉللب-قوّتلشنی بیر رقابت دېب قرهسک، حاضرچه طالبان غالب بۉلیب کېلماقده. اما طالبان مخالفلری نینگ آمدسیزلیگی اۉزی بیر مسأله. طالبان مخالفلرینینگ اېنگ کۉزگه کۉرینگن ضعیف نقطهسی بو اولرنینگ بیرلیککه اېریشه آلمهگنلیکلریدیر. بیراق، کمیده ایکّی مسألهده اولر عمومي فکرگه اېگه. تروریزم و انسان حقوقلری. روسیه تامانیدن طالباننی تَن آلیش مسألهسیگه بیلدیریلگن عکسالعمللر هم عیناً شو ایکّی محور اطرافیده بۉلهدی. طالبانگه قرشی تورگن برچه جریانلرنینگ عمومي روایتی شوندن عبارتکی؛ طالبان سایهسی آستیده تورلی ترورچی گروهلر فعالیت یوریتماقده؛ اولرنینگ حکمرانلیگینینگ دوام اېتیشی مملکتلر اوچون تهدید سنهلهدی؛ شونینگدېک، طالبان انسان حقوقلری نینگ بوزووچیسی دیر. اما سوال توغیلهدی، اگر بو ایکّی مسأله تروریزم و انسان حقوقلری حقیقت بۉلسه، مملکتلر یاکه قدرت مرکزلری تروریزم تهدیدینی برطرف اېتیش و انسان حقوقلرینی حمایه قیلیش اوچون طالبان مخالفلرینی قۉللب-قوّتلشهدیمی یاکه هېچ بۉلمهگنده طالبانگه ایشانچسیزلیک بیلن قرهشهدیمی؟
بیرینچی نکته
تۉغری، امریکا قۉشمه ایالتلری و اونینگ غربي اتفاقچیلری 2001-ییلده، نیویارکده 11-سپتامبر هجومی صادر بۉلگچ، تروریزمگه قرشی کورهش بهانهسیده افغانستانگه باستیریب کیردی و بو یوریش نتیجهسیده طالبان رژیمی قولهتیلدی. اما آرهدن ییگیرمه ییل اۉتگچ، عیناً اۉشه امریکا طالبان بیلن «تینچلیک کېلیشووی» امضالهگچ، افغانستاندن چیقیب کېتدی. بو کېلیشوونینگ اساسي بندی شوندن عبارت اېدیکی، افغانستان حدودی ترورچی گروهلر تامانیدن فایدهلنیلمسلیگی کېرهک.
اقش طالبان بیلن دوحه کېلیشووینی امضالهگنیده، کابلده اۉزیگه اتفاقچی بۉلگن حکومت موجود اېدی. شو اۉرینده سوال توغیلهدی؛ نېگه امریکا قۉشمه ایالتلری اۉزینینگ خوفسیزلیک تشویشلرینی برطرف اېتیشده کابل حکومتیگه ایشانمهدی؟ نېگه او طالباندن کفالت آلیشگه مجبور بۉلدی؟ بو سوال طالبان مخالفلری اوچون جدّي اۉیلشگه ارضیگولیک مسألهدیر.
باشقهچه قیلیب ایتگنده، اگر امریکا قۉشمه ایالتلری اۉز حاميلیگیدهگی حکومتگه هم تروریزمگه قرشی کورهشده ایشانمهگن بۉلسه و طالباندن کفالت آلیشنی افضل کۉرگن بۉلسه، نېگه اېندی او سیاسي جهتدن پراکنده و مهاجر بۉلیب قالگن شخصلرگه ایشانیشی کېرهک؟ اگر امریکا کیمدندیر یاکه بیران قناتدن ایشانچلی کفالت کوتسه، نیمه اوچون بو تامان طالبان بۉلمسین اخیر عینِ پیتده حاکمیت اولرنینگ قۉلیده و اولر امریکا قۉشمه ایالتلریگه تعهد بېرگن اېمسمی؟
اصلیده مسأله شوندهکی، تکنالوژي ترقیاتی و حربي همده معلوماتی اوسکونهلریدهگی ینگیلیکلر بیلن اوروشنینگ شکلی هم اۉزگردی. امریکا قۉشمه ایالتلری اېندیلیکده قیمتگه توشهدیگن واسطهچی کوچلرگه، کمیده افغانستانده، محتاج اېمس. اگر احتیاج بۉلگنیده، محمد اشرف غنی حکومتینی سقلب قالیشی ممکن اېدی. فرض قیلهیلیک، افغانستانده ترورچی گروهلر موجود. اېندی اولر اوچون قۉشین کیریتیش یاکه رژیمنی المشتیریش شرط اېمس. امریکا نینگ حربي اوچاقلری ایستهلگن مقصدنی افغانستان حدودیده آسانگینه نشانگه آلیشی ممکن. بو حالت 2022-ییل اگستیده القاعده رهبری ایمن الظواهری کابلنینگ اۉرتهسیده یۉق قیلینگن حربی عملیاتده یقّال کۉریندی. امریکا قۉشمه ایالتلری قۉشینلری افغانستاندن چیققندن کېین هم، بیر نېچه بار امریکا رسميلری، جملهدن سابق جمهور رییس جوبایدین «افق آرتیدن ضربه» عملیاتلرینی اېسلهتیب اۉتدی. اۉتگن اوچ ییل دوامیده امریکا قۉشمه ایالتلری اوچوچیسیز باشقریلگن اوچاقلرینینگ افغانستان آسمانیده منتظم گیزیب یورگنی حقیده خبرلر نشر قیلیندی. بیر مرته طالبان مدافعه وزیری یعقوب مجاهد هم امریکا حربی اوچاقلری پاکستان هوا حدودی آرقهلی افغانستانگه کیرهیاتگنینی تصدیقلهگن. اوروش اصوللریدهگی اۉزگریشلرنی یقینده ایران و اسرائیل اۉرتهسیدهگی 12 کونلیک اوروشده هم، امریکا قۉشمه ایالتلرینینگ ایران هسته انشااتلریگه قیلگن هجوملریده هم کوزهتیش ممکن بۉلدی. مثلاً، 170 مینگ عسکردن عبارت اسرائیل اوردوسی زمانهوي هوا کوچلریگه تهیهنیب، 600 مینگلیک ایران قۉشینیگه نسبتاً اوستونلیکنی قۉلگه کیریتدی.
امریکانینگ ایران هستوي انشااتلریگه قرشی مرکّب حربي عملیاتیده بامباردمانچی اوچاقلر بېواسطه امریکا قۉشمه ایالتلری حدودیدن کۉتریلیب، 18 ساعتلیک پروازدن سۉنگ ایران حدودیگه یېتیب باردی. حالبوکه، 2003-ییلده امریکا عراقگه هجوم قیلگنیده یېر اوستی قۉشینلریدن فایدهلنگن اېدی. اۉشه پیتده امریکا عراقنینگ عامهوي قیرغین قوراللریگه اېگه اېکنینی دعوا قیلردی.
ایکّینچی نکته
طالبان متهم به نقض حقوق بشر هستند. این گروه پس از تسلط خود بر افغانستان محدودیتهای شدیدی بر حقوق و آزادی شهروندان افغانستان، بهویژه زنان وضع کرده است.
طالبان انسان حقوقلرینی آیاق آستی قیلیگنلیده عیبلنگن. بو گروه افغانستانده حاکمیتنی اېگهلهگچ، اهالینینگ، اینیقسه عیاللرنینگ حقوق و اېرکینلیکلریگه کېسکین چېکلاولر جاري اېتدی. جاري ییل باشیده خلق ارا جنایي محکمه باش قره لاوچیسی کریم خان محکمهدن رسمي طرزده، طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده و گروهنینگ باش قاضیسی عبدالخکیم حقّانيگه «انسانیتگه قرشی جنایتلر» عیبلاوی بیلن حبسگه آلیش بویروغینی چیقریلسین دېدی. طالبان مخالفلری حقوقي کارتنی یعنی انسان حقوقلری مسألهسینی اولرگه قرشی ایشلهتماقچی بۉلهدی. اما سوال توغیلهدی، بو کارت قنچهلیک خریدار تاپهدی؟ امریکا قۉشمه ایالتلری و غرب دولتلری اۉزلرینی انسان حقوقلرینینگ حمایهچیسی دېب کۉرسهتیب کېلهدی و کۉپ حاللرده باشقه مملکتلرنی تنقید قیلهدی. لېکن عینِ دَمده بو مملکتلر اۉزلری هم ضد سیاستی اوچون تنقید آستیده توریبدی. تنقیدلرنینگ اساسي قِسمی غزه اوروشیده اسرائیل و حماس اۉرتهسیده بۉلهیاتگن جنگلرده تینچ اهالینینگ قیریلیشی بیلن باغلیق. طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده هم قربان هییتی مناسبتی بیلن قندهارده قیلگن نطقیده غزهدهگی اسرائیل هجوملرینی اېسلب، امریکاگه قرهته شوندهی دېدی: «اې ظالم! سېنینگ انسانپرورلیگینگ شو بۉلدیمی؟ سېن حاضر عیال و بالهلرنی آلاوده یاقهیهپسن!»
آخوندزاده طالباننینگ افغان عیاللریگه قۉیگن چېکلاولرینی آقلب، شوندهی دېدی: «بیز عیاللرگه عزت بېردیک، عفت بېردیک، باشلریگه حجاب یاپدیک، فحش و بوزوقلیککه برهم بېردیک… سېن (امریکا) نیمه قیلدینگ؟ سېن اولرنینگ باشیگه قورال تیرهدینگ، بامباردمان قیلدینگ، شهید قیلدینگ، یۉق قیلدینگ، آنهنینگ بغریده بالهسینی اۉلدیردینگ. بو سېنینگ بشریتینگ می؟ بو سېنینگ انسانیتینگ می؟» شو بیلن بیر پیتده، دونالد ترمپ حاکمیت تېپهسیگه کېلگچ، انسان حقوقلری مسألهسی امریکا قۉشمه ایالتلری تشقی سیاستیده اوستوارلیکدن توشیب قالگندېک کۉریندی. ترمپ آق اویگه کیرگچ، امریکا قۉشمه ایالتلرینینگ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری کېنگشیدن چیقیشی حقیدهگی فرماننی امضالهدی. باشقه طرفدن، امریکانینگ رقیب دولتلری جملهدن روسیه، چین و ایران اوچون هم افغانستاندهگی انسان حقوقلری و عیاللر حقوقلری مسألهسی اېندی موضوع اېمس. روسیه، مثلاً، طالبان حکومتینی تَن آلیشده آلدینگه چیقدی، بیراق اۉزی اوکرایندهگی اوروش جنایتلریده عیبلنماقده. خلق ارا جنایي محمکه حتا ولادیمیر پوتین اوچون هم حبس بوروغینی چیقرگن اېدی. شوندهی اېکن، انسان حقوقلری مسألهسی طالبان مخالفلری اوچون هم ثمرهلی کارت بۉلیب بېره آلمهیپتی. چونکه کۉرینیب توریبدیکی، دولتلر افغانستاندهگی حقوقي احوالگه اعتبار بېرمسدن، بری بیر طالبانگه یقینلشماقده.
طالبان مخالفلرینینگ اېنگ کوچلی کارتی نیمه؟
طالبان مخالفلری عمومي برنامه وهماهنگلیککه اېگه اېمس. بو حالت نهفقط دولتلرنینگ اعتبارینی جلب اېتیشگه، بلکه افغانستان خلقی آرهسیده ایشانچ اویغتیشگه هم منفی تأثیر کۉرستماقده. حاضرگی وقتده ایشانچسیزلیک طالبان بیلن اولرنینگ مخالفلری اۉرتهسیدهگی عمومي جهت دیر. ایکّله جریان هم خلق نظریده یامان و اوندن هم یامانی صفتیده قبول قیلینماقده. شو بیلن بیرگه، طالبان مخالفلری خلقنینگ ایشانچینی قازانیش و آدملرنی بسیج اېتیشده طالبانگه نسبتاً کۉپراق امکانیتگه اېگه، اگر اولر بیر- بیرلری بیلن موافقلشیب، یگانه برنامه اساسیده میدانگه توشسهلر. اگر اولر ملي منفعتلر اساسیده یخشی تعریفلنگن و آچیق بیر برنامه بیلن چین دلدن حرکت قیلسهلر، استه-سېکین خلق آرهسیده ایشانچ قازانیشلری ممکن. خارجده اېسه بوندهی بیرلشگن حرکت مملکتلر قرارلریگه تأثیر کۉرسهتیشی، هېچ بۉلمهسه، دولتلرنینگ طالبانگه یقینلشمسلیگیگه سبب بۉلیشی ممکن.
