موسی شفیق
هزارهلرنینگ نسلکشلیگی افغانستان تاریخیدهگی اېنگ اچّیق و اېنگ قیمت انساني همده اجتماعي فاجعهلردن بیری حسابلنهدی. انسان حقوقلری و تاریخي اۉلچاولردن تشقری، بو حادثه چوقور اقتصادي عاقبتلرگه هم اېگه بۉلیب، اولر کمراق اۉرگنیلگن. معین اېتنیک گروهگه قرشی اویوشگن زۉرآورلیک نهفقط اولرنینگ جسماني یۉق قیلینیشینی انگلهتهدی، بلکه کۉپلب حاللرده مجبوري روشده منبعلرنی قَیته تقسیملش، ملکچیلیک توزیلمهلرینی اۉزگرتیریش همده قشّاقلیک و چېتلشوونی نهادینهلشتیریش واسطهسی هم بۉلهدی.
زۉرآورلیک اقتصادي سیاست صفتیده
درون عجماوغلو و جیمز رابینسون اۉزلری نینگ مشهور « نهادهای استخراجی» نظریهسیده بعضی سیاسي توزوملر اتهیلب اقتصادي توزیلمهلرنی شوندهی شکللنتیریشلرینی توشونتیرهدیکی، بونده بایلیک و حاکمیت حکمران گروه همده اونگه علاقهدار شخصلرنینگ قۉلیده قالهدی. ترقیات اقتصادچیسی پاول کالیر اېسه اقتصادي منبعلرنی اېگهللش اشتیاقی اېتنیک زۉرآورلیک و ایچکی اوروشلری نینگ اساسي عامللریدن بیری اېکنینی قۉشیمچه قیلهدی. شو نقطهی نظردن، هزارهلرگه قرشی نسلکشلیکنی فقط حربي باستیریش اېمس، بلکه مقصدلی اقتصادي لایحه صفتیده کۉریش ممکن؛ بو اېسه بایلیکنی اۉتکزیش، یېر ملکچیلیگینی اۉزگرتیریش، اقتصادي اشتراکنی یۉقاتیش و حکمران قبیلهوي توزوم اوچون حاکمیت مونوپولیهسینی مستحکملش سیاستی اېدی. بو جریان نینگ نتیجهسی هزارهلر اوچون اقتصادیات نینگ تورلی باسقیچلریده تیزیملی کمسیتیش و دایمي چېکلاولرنی نهادینهلشتیریش بۉلدی.
سرمایهنی مصادره قیلیش
نسلکشلیک بایلیکنی مجبوري اۉتکزیش نینگ اېنگ وحشي شکلی دیر. بو جریان نهفقط انسان حیاتینی آلیب قۉیهدی، بلکه تیزیملی طرزده سرمایهنینگ تورلی شکللرینی هم نشانگه آلهدی.
1. انسانی سرمایه: محنت کوچی نینگ یۉق قیلینیشی
انسانی سرمایه اقتصادیاتده اۉسیش و ایشلب چیقریشنینگ اېنگ اساسي عامللریدن بیری حسابلنهدی. بو سرمایه کیشیلرنینگ کۉنیکمهلری، بیلیملری، تجربهسی و سلامتلیگینی اۉز ایچیگه آلهدی؛ او محنت کوچینینگ ثمرهدارلیگینی آشیرهدی همده ینگیلیک یرهتیش، اونومدارلیک و برقرار ترقیاتگه زمین حاضرلهیدی.
عبدالرحمنخان و حکمران قبیلهپرست توزوم هزارهلرنینگ انسانی سرمایه دارلیگیگه اېنگ هلاکتلی ضربهلردن بیرینی بېردی. تاریخي حجتلرگه کۉره، هزارهلر نینگ 60 فایزدن آرتیغی قیرغین قیلیندی. امان قالگنلر وطنداشلیک حقوقلریدن محروم اېتیلیب، عملده قوللیککه توشیریلدی. گرچه امان الله خان دوریده قوللیک رسمي روشده بېکار قیلینگن بۉلسه-ده، هزارهلرگه قرشی تیزیملی کمسیتیش اۉنلب ییللر دوام اېتدی. هزاره ضیالیلری و انسانی سرمایه نینگ یۉق قیلینیشی تاریخ دوامیده تورلی شکللرده دوام اېتدی. تعلیم مرکزلریدن تارتیب عدالت طلب قیلیش میدانلریگچه هزارهلر نشانگه آلینگن.
هزارهلر تعلیم آلیش، دولت ادارهلریده ایشگه کیریش و رسمي اقتصادیاتده اشتراک اېتیش حقوقیدن محروم بۉلدیلر. متخصص ایشچی، اۉقیتووچی، داکتر یاکه تدبیرکارگه ایلنیشی ممکن بۉلگن نسل مجبوري روشده آغیر و کم درآمدلی کسبلرگه چېکلب قۉییلدی. نتیجهده انسان صلاحیتینینگ کېنگ کۉلملی اسراف قیلینیشی و دایمي قشّاقلیک یوزهگه کېلدی.
2. فیزیکی سرمایه: ایشلب چیقریش بایلیکلرینینگ یۉق قیلینیشی
فیزیکی سرمایه بو یېر، اوی-جای، ایشلب چیقریش واسطهلری و آستقورمهلر کبی مادّي بایلیکلرنی اۉز ایچیگه آلهدی. او محلي اقتصادیات شکللنیشیده و ملي اۉسیشده حل قیلووچی رۉل اۉینهیدی.
حربي باستیریش عاقبتیده هزارهلرگه تېگیشلی بۉلگن اونومدار یېرلر مصادره قیلینیب، اۉشه دوردهگی حکومتگه صادق قبیلهلرگه تاپشیریلدی. بونینگ اۉرنیگه هزارهلر تاغلی، کم حاصل بېرهدیگن و شهر مرکزلری همده اقتصادي بازارلریدن اوزاق حدودلرگه هَیدهب چیقریلدی. بو مجبوري کۉچیریش نهفقط اولرنینگ اقتصادي احوالیگه ضربه بېردی، بلکه تعلیم، خدمتلر، اقتصادي مرکزلر و ترقیات امکانیتلریگه اېریشیشنی هم کېسکین چېکلهدی.
بوندهی سیاستلر یېر ملکیده و منبعلرگه اېریشیشده چوقور توزیلمهوي تفاوتلرنی یرهتدی. اوشبو تفاوتنینگ عاقبتلری اېسه قشّاقلیک، بېقرارلیک و تېنگسیزلیک کۉرینیشیده بوگونگی کونگچه دوام اېتماقده.
سرمایهنینگ یېمیریلیشیدن قشّاقلیک ایلنهسیگچه
نسلکشلیکنینگ اقتصادي عاقبتلری وقتینچهلیک بحران اېمس، بلکه (Path Dependence) یعنی اقتصادچیلر جمعیتنینگ کېلهجگینی دستلبکی ضربه (زۉرآورلیک، کمسیتیش یاکه سرمایهنینگ یۉقالیشی) بېلگیلب قۉیهدیگن و اونی اۉزگرتیریش قیین همده قیمتگه توشهدیگن جریان آرقهلی ایضاحلشهدیگن حادثه نینگ باشلنیشی بۉلدی.
نسلکشلیک دوامیده هزاره جمعیتی نهفقط انساني و فیزیکی سرمایهنی یۉقاتدی، بلکه مجبوري طرزده تاغلی و آلیس حدودلرگه جایلشتیریلیشی عاقبتیده اقتصادي اۉسیش یۉللریدن هم چېتلشتیریلدی. اولرنینگ اونومدار یېرلریدن تارتیب آلیندی، ینگی منطقهلر اېسه کۉپینچه قشّاق، قورغاقچیل و اساسي آستقورمهلردن – مثلاً، یۉل، برق و تعلیم تیزیمیدن محروم اېدی. بوندهی جغرافیه نه یېترلی ایشلب چیقریش امکانیتیگه اېگه اېدی، نه بازارگه چیقیش یۉلینی تقدیم اېتردی، نه ملي اقتصادیاتده فعال اشتراک اېتیش صلاحیتینی بېرردی.
مثلاً، اساسا هزارهلر یشهیدیگن غور و دایکندی ولایتلری بوگونگچه اسفالتلنگن یۉللردن بېبهره قالگن. بو منطقهلرنینگ کۉپ جایلریده یۉل علاقهلری ییلنینگ بیر نېچه آییده کوچلی قار یاغیشی سببلی یاپیلیب قالهدی. بو اېسه باشقه ولایتلر، اینیقسه کابل بیلن اقتصادي علاقهلرنینگ بوتونلهی اوزیلیشی دېگنی. شو حالت آستقورمه قوریلیشی خرجتلرینی هم کېسکین آشیریب یوبارگن و نتیجهده بو منطقهلردهگی رواجلنیش لایحهلری اوستوارلیکدن چیقریلگن یاکه ییللر دوامیده کېچیکتیریلگن. بو چېکلنیش ایلنهسینی نهفقط اقتصادي آرتده قالیش، بلکه تیزیملی قشّاقلیکنینگ مستحکملنیشیگه آلیب کېلدی. قشّاقلیک وقتینچهلیک حالت اېمس، بلکه حکمران اقتصادي ترتیبنینگ بیر قِسمیگه ایلندی. بوگون هم هزارهلرنینگ تعلیمدن، آستقورمهدن، یېر ملکیدن و اقتصادي بازارلریدهگی اشتراکدن محروملیگی اۉشه تاریخي ضربهنینگ بېواسطه عکس-صداسی و نسلکشلیک آرتیدن یوزهگه کېلگن کمسیتووچی نهادلرنینگ نتیجهسی دیر.
بو وضعیتنینگ دوام اېتیشی، آنگلی ارهلشووسیز، نهفقط حاضرگی اولادده، بلکه کېلهجک اولادلرده هم دوام اېتهدی. بو تۉسیب قۉییلگن یۉلنی قَیته تیکلش مقصدلی نهادلرنی، سیاسي اراده و ملي درجهده منبعلرنی تقسیملش تیزیمینینگ اۉزگریشینی طلب قیلهدی. بو اېسه هنوزگچه عملگه آشمهگن و افغانستان ترقیاتیدهگی اساسي معمالردن بیری بۉلیب قالماقده.
قربانلیک روایتیدن اقتصادي قَیته تیکلنیش سری
نسلکشلیک و اونینگ عاقبتلرینی تاریخي جهتدن انگلش ضرور، اما بو یېترلی اېمس. هزارهلر اقتصادي سیاستلرنی قَیته کۉریب چیقیشگه و بوگونگی همده اېرتنگی اولادلرنی امکانیتلی قیلیشگه دقّت قرهتیشی لازم. بوگونگی دنیاده اقتصادیات بیرینچی اۉرینده تورهدی. اقتصاد هر قچانگیدن هم کۉپراق بیلیم، کۉنیکمه و تکنالوژيگه تهیهنگن. صنعي هوش (AI)و رقملی اقتصاد ایشلب چیقریش توزیلمهلرینی، محنت بازارینی و بایلیک تقسیماتینی قَیته بېلگیلب بېرماقده. بو اۉزگریشلرگه بېفرق قالهدیگن جمعیتلر نهفقط گلابل رقابتده آرتده قالهدیلر، بلکه اولرنینگ تاریخي تفاوتلری و اۉتمیشدهگی کمسیتیشلری هم ینهده چوقورلشیب، برقرارلشهدی.
هزاره جمعیتی ییللر دوامیده رسمي اقتصادي توزیلمهلردن چېتلشتیریلگن بۉلسه-ده، عنعنوي چېکّهلشوودن چیقیش اوچون کېلهجک اقتصادیگه جدّي کیریش ضرور. زمانهوي بیلیملرنی اۉرگنیش، تکنالوژي ساحهسیده ملَکهلی ایشچی کوچینی تربیهلش و دیجیتالی اقتصادگه سرمایه کیریتیش حیاتي اهمیتگه اېگه. حقیقي قَیته تیکلنیش بو شونچهکه اۉتمیشگه قَیتیش اېمس، بلکه کېلهجککه قدم قۉییش دیر؛ کېلهجک اېسه صنعي ذهن، دیجیتالی اقتصاد و نوآورلیک بیلن بنیاد اېتیلهدی. اقتصادگه اعتبار قرهتیش نهفقط قشّاقلیک و کمسیتیشدن قوتولیش یۉلی دیر، بلکه جماعهوي قدر-قیمتنی قَیته تیکلش و ملي توزیلمه ایچیده برقرار کوچنی شکللنتیریش اوچون قدرتلی واسطهدیر.
