شمشاد زلمی
سۉنگی اوچ اۉن ییللیک دوامیده پاکستان افغانستانگه نسبتاً سیاستینی «استرتژیک چوقورلیک» دوکترین اساسیده شکللنتیریب کېلگن. بو یاندشووگه کۉره، پاکستان غربي قۉشنیسی افغانستاننی هندستانگه قرشی بیر حائل دولت صفتیده کۉرگن و شو یۉل بیلن هندستان تامانیدن استراتژیک قورشب آلینیشی آلدینی آلیشگه اورینگن. عیناً شو قرهش اساسیده پاکستان اسلامي جنگری گروهلرگه سرمایه کیریتیب کېلگن. بو آرقهلی او نهفقط افغانستاندهگی تأثیرینی سقلب قالیشنی، بلکه اۉز منفعتلریگه تهدید دېب بیلگن باشقه کوچلر، جملهدن هندستان نینگ تأثیرینی هم چېکلشنی ایستهگن. پاکستان انه شو امید بیلن طالباننی قۉللب-قوّتلهدی و حتا 2021 ییلده اولر پاکستان کۉمهگیده افغانستانده ینه حاکمیتگه قَیتیشیگچه یېتیب باردی. اما کۉرینهدیکی، پاکستان نینگ بو سرمایهسی کوتیلگن فایدهنی بېرمهدی. خوفسیزلیک مسألهلریدن تارتیب باشقه کۉپلب معمالرگچه بۉلگن مصافهلر ایکّی تامان اۉرتهسیده شو درجهده چوقورلشدیکی، دیپلوماتیک موفقیتسیزلیک محیطیده هر ایکّی تامان هم بیر-بیریگه نسبتاً قتناو و سودا اېشیکلرینی یاپیب قۉیدی.
بو ایکّی قۉشنی دولت اۉرتهسیدهگی کېلیشماوچیلیکلر تاریخی 1980-ییللرگه، یعنی شوروی-افغان اوروشی دوریگه باریب تقهلهدی. اۉشه پیتده پاکستان استخبارات خدمتی (آیاسآی) امریکا و سعوديه عربستانی کۉمهگیده افغانستان نینگ اۉشه دوردهگی حکومتیگه قرشی مجاهدلرنی قۉللب-قوّتلهگن. بو دورده، جنرال ضیا الحق نینگ حربي باشقرووی آستیده، پاکستان افغانستاننی مستقل دولت صفتیده کۉریشدن کۉره، اونی هندستان بیلن احتمالي اوروش یوز بېرگن تقدیرده چېکینیش و اوندن فایدهلنیش ممکن بۉلگن «استراتژیک چوقورلیک» صفتیده تصور قیلگن. کۉرینیشیچه، بو استراتیژي 1990-ییللرده، افغانستاندهگی ایچکی اوروشلر دوریده معلوم درجهده موفقیتلی بۉلگن. اینیقسه، 1996-ییلده طالبان پاکستان یاردمی بیلن حاکمیتگه کېلگن پیتده، پاکستان نینگ استراتژیک چوقورلیک دکترینده ئوپلیتیک و مفکوروي عامللر بیر وقت نینگ اۉزیده مهم اۉرین اېگهلهگن. افغانستاندهگی ایچکی اوروش ییللریده، طالبان قاچقینلر لاگېرلری و دېوبند مدرسهلردن یېتیشیب چیققن بیر پیتده، پاکستان استراتژکلری اولرنی بیر تاماندن استراتژیک چوقورلیک دوکترینی اساسیده قۉللب-قوّتلهگن بۉلسه، باشقه تاماندن شو یۉل بیلن پشتون ملتچیلیگیگه برهم بېریشنی هم کۉزلهگن.
تاریخي جهتدن قرهلگنده، پاکستان نینگ افغانستانگه نسبتاً استراتیژيسیده ایکّی مهم نقطه موجود بۉلگن: بیرینچیدن، هندستان نینگ افغانستاندهگی تأثیرینی آلدینی آلیش؛ ایکّینچیدن اېسه افغانستاننی هندستانگه قرشی پاکستان نینگ «آرقه حویلیسی» (Backyard) صفتیده سقلب قالیش. شونینگدېک، پاکستان هر دایم افغانستانده ملتچی و سېکولیر دولت نینگ موجود بۉلیشیگه قرشی بۉلیب کېلگن. تدقیقاتچیلر فکریچه، پاکستان بوندهی حکومت افغانستانده حاکمیتگه کېلسه، بو پاکستان ایچیده پشتون ملتچیلیگینی کوچهیتیریشی، مملکت برقرارلیگیگه تهدید سالیشی و حتا دیورند چیزیغی مسألهسینی قَیته کون ترتیبیگه آلیب چیقیشیدن خواطر آلهدی. شو سببلی پاکستان سۉنگّی اۉن ییللیکلرده اسلامي جنگری گروهلرگه سرمایه کیریتیب کېلگن و ملي اۉزلیکلرنی دیني اۉزلیک سایهسیده یۉقاتیشنی مقصد قیلگن.
اما 2001-ییلده امریکا باشچیلیگیدهگی ناتونینگ افغانستانگه هجومیدن سۉنگ پاکستان نینگ بو رېجهسی ینه ایزدن چیقدی. پاکستان بیر تاماندن رسماً «تروریزمگه قرشی اوروش»ده امریکا بیلن بیرگه قتنهشدی، بیراق اۉزی نینگ استراتژیک مقصدلرینی سقلب قالیش و اولرگه اېریشیش اوچون طالبان بیلن علاقهلرنی بوتونلهی اوزمهدی. عکسینچه، اوشبو گروه نینگ تورلی دایرهلری، جملهدن کوېته شوراسی و حقّاني ترماغی بیلن علاقهلرنی دوام اېتتیردی. پاکستان نینگ خواطری شوندن عبارت اېدیکی، اگر طالبان افغانستانده بوتونلهی مغلوب اېتیلسه، هندستان بیلن ینه-ده یقین مناسبتلرگه اېگه بۉلگن بیر حکومت حاکمیتگه کېلیشی ممکن اېدی. بو اېسه پاکستاننی اوزاق ییللردن بېری «استراتژیک چوقورلیک» دوکترینی آرقهلی آلدینی آلیشگه اورینیب کېلگن استراتژیک قورشاوگه توشیریب قۉییشی احتمالی بار اېدی.
2021-ییلده طالبان نینگ تېزکار غلبهسی پاکستانده استراتژیک یوتوق صفتیده نشانلندی. بیراق بو قرهش پاکستانده تېز آرهده اۉزگردی. چونکه طالبان نادولت وکیل (نيابي) گروهدن مفکوروي حکومتگه ایلنگچ، بیر قطار مسألهلر یوزهسیدن پاکستان بیلن کېلیشماوچیلیکلرگه باردی. بو ضدیتلر حتا «دیورند چیزیغی» اوستیدهگی قرهمه-قرشیلیک سبب تۉقنهشوو و اوروش یاقهسیگچه یېتیب باردی. پاکستان تامانیدن ایلگری سوریلهیاتگن مهم مسألهلردن بیری – طالبان نینگ افغانستانده پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی)نی قۉللب-قوّتلهیاتگنی حقیدهگی عیبلاولردیر. پاکستان ادعاسیگه کۉره، طالبان حکومتی تیتیپی اعضالریگه خوفسیز باشپناهلر یرهتیب بېرگن و بو گروهنی قۉللب-قوّتلهماقده. حساباتلر هم شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان افغانستانده ینه حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ پاکستانده تیتیپی هجوملری بیر نېچه برابر آشگن. بعضی معلوماتلرگه کۉره، 2021-ییلگچه پاکستانده تیتیپی هجوملری آییگه اۉرتهچه 15 ته بۉلگن بۉلسه، 2021-ییلدن 2024-ییل نینگ اۉرتهلریگچه بو کۉرسهتکیچ آییگه اۉرتهچه 60 تگه یېتگن. شو طریقه، بو حالت «خوفسیزلیک پارادوکسی» صفتیده توصیفلنماقده: یعنی، تشقی معمالر آرقهلی خوفسیزلیکنی تأمینلشنی کۉزلهگن سیاستلر، عکسینچه، مملکت ایچیده خوفسیزلیک تهدیدلری نینگ کوچهییشیگه آلیب کېلگن.
پاکستان تۉغریدن-تۉغری خوفسیزلیک، اقتصادي و سیاسي باسیملر آرقهلی طالباننی تیتیپینی قۉللب-قوّتلشدن واز کېچیشگه مجبور اېتیشگه اوریندی. بیراق حاضرگه قدَر بو باسیملر پاکستان کوتگن نتیجهنی بېرمهگندېک کۉرینماقده. پاکستان بیر نېچه بار حتا افغانستان توپراغی ایچیده هجوملر اویوشتیردی و ایلک بار هوا هجوملری آرقهلی کابل نینگ اَیریم حدودلرینی نشانگه آلدی. شونینگدېک، اقتصادي باسیملر قۉلهدی و دیپلوماتیک درجهده نهفقط طالباننی بېواسطه باسیم آستیگه آلیشگه، بلکه منطقوي مقیاسده هم تورلی پلاتفورملرده طالباننی ترورچی گروهلرگه خوفسیز باشپناهلر بېرهیاتگن گروه و حکومت صفتیده تنیشتیریشگه حرکت قیلدی. شونگه قرهمهی، پاکستانده تیتیپی هجوملری دوام اېتماقده. بوندن تشقری، طالبان دیپلوماتیک میدانده هم معلوم یوتوقلرگه اېریشیشگه موفق بۉلدی. بو بارهده روسيه تامانیدن تن آلینیشی، شونینگدېک چین، اېران و مرکزي آسیا نینگ اَیریم دولتلری بیلن سیاسي و اقتصادي علاقهلر اۉرنهتیلیشی پاکستان طالباننی منطقوي درجهده دیپلوماتیک یکّهلنیشگه سالیشده موفق بۉله آلمهگنینی کۉرسهتماقده.
طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی مناسبتلر تاریخی همده پاکستان نینگ بو گروهگه قیلگن سرمایهلریگه اشاره قیلگن حالده، اَیریم تدقیقاتچیلر نادولت نيابي گروهلرگه سرمایه کیریتیش جدّي عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکنلیگینی تأکیدلشهدی. چونکه بیر نادولت نيابي گروه حاکمیتگه کېلیب، معلوم حدودنی اۉز نظارتیگه آلگچ، او اېندی اوّلگی نيابي گروه بۉلیب قالمهیدی. بو باسقیچده اونینگ اساسي اوستوارلیگی اۉزی نینگ قانونيلیگی (لېگیتیملیگی) و یشب قالیشی بۉلیب قالهدی. شو سببلی او حامي دولتلر منفعتلریدن کۉره، اوّلا اۉز منفعتلرینی اوستون قۉیهدی. بوندن تشقری، بو مسألهده ینه بیر مهم جهت شوندهکی، مفکوروي گروهلر جمعیت ایچیده اۉز طرفدارلرینی شکللنتیره آلهدی و تشقی باسیملرگه قرشی توره آلهدی. شو باعث بوندهی گروهلرنی باشقریش یاکه یۉنهلتیریش یاللنمه کوچلرگه نسبتاً انچه مرکّبراق بۉلهدی.
شو سببلی، پاکستان بیلن طالبان اۉرتهسیدهگی حاضرگی کېسکینلیک شرایطیده پاکستان آلدیده آسان وریانتلر یۉق. پاکستان نینگ احتمالي وریانتلریدن بیری افغانستان توپراغی ایچیده هوا هجوملرینی دوام اېتتیریش دیر؛ بو سیاست او ایلگری هم قۉلهگن اېدی. اما، احتمال، پاکستان نینگ اۉزی هم بوندهی چارهلرنی دوام اېتتیریش نهفقط اوروشنی یکونلهمسلیگینی، بلکه اونی ینه-ده چۉزیب، خوفلیراق قیلیشینی بیلهدی. شونگه قرهمهی، حاضرچه پاکستان بو سیاستدن چېکینگندېک کۉرینهدی و ماجرا درجهسینی باشقریش آسان بۉلگن چېگرهده اوشلب توریشگه اورینماقده. شو بیلن بیرگه، او اقتصادي و سیاسي باسیملرینی سهقلب قالماقده. بیراق بو یاندشوو هم پاکستان ایستهگنیدېک مملکت ایچیده تیتیپی هجوملرینی تۉلیق تۉختهته آلمهدی. گرچه حاضرگی وضعیتده کېلهجک سناریولرینی انیق بشارت قیلیش قیین بۉلسه-ده، قطر و چین کبی واسطهچی دولتلر نینگ رۉلی ایکّی تامان اۉرتهسیدهگی کېسکینلیکنی کمهیتیریشی، اقتصادي المشینوولرنی قَیته تیکلش و چېگره خوفسیزلیگینی تأمینلشده مهم بۉلیشی ممکن. اما حاضرگه قدَر چین باسیمی و قطر واسطهچیلیگی تامانلرنی عمومي کېلیشووگه آلیب کېله آلمهدی. بو بارهده پاکستان قطر و بیرلشگن عرب امیرلیکلری نینگ طالبان بیلن یقین مناسبتلریدن هم ناراضی، هم خواطرده. شو بیلن بیرگه، طالبان ایچیدن ترقهلهیاتگن اَیریم خبرلر اَیریم آقیملر اَیریم عرب دولتلریدن کېنگ مقیاسده نقد مالیوي یاردم آلهیاتگنینی کۉرسهتماقده. طالبان بو مبلغلردن نهفقط ایچکی سیاستینی عملگه آشیریشده فایدهلنماقده، بلکه اونینگ بیر قِسمی تیتیپی کبی گروهلر قۉلیگه هم یېتیب بارماقده. بوندهی مقیاسدهگی مالیوي آقیملر ماجرانی تینچ یۉل بیلن حل قیلیشنی ینهده مرکّبلشتیرماقده، چونکه اَیریم طالبان یېتکچیلری بو یۉل بیلن شخصي مالیوي منفعتلرگه اېگه بۉلیب قالماقده.
حاضرگی ماجرا نینگ مرکّبلیگی و پاکستان کوتگن نتیجهلرگه اېریشه آلمهگنی انابتگه آلینسه، کۉرینهدیکی، پاکستان نینگ اوزاق مدتلی «استراتژیک چوقورلیک» سیاستی و «ایکّیته جبهه نی» باشقریشگه اورینیشلری اۉز نوبتیده پاکستان ایچیده خوفلی خوفسیزلیک تهدیدیگه ایلنگن گروهنی یرهتگن. تحلیلچیلرگه کۉره، اگر پاکستان قۉشنی مملکتیده اوزاق مدتلی برقرارلیکنی تأمینلهماقچی بۉلسه، او « Zero ییغیندی اۉیینی» (Sum Game) چېگرهلریدن چیقیب، سیاستینی کېنگراق کۉریب چیقیشی لازم. کېلهجکده برقرارلیک و خوفسیزلیک اساسینی اوروشلر یاکه نيابي ماجرا آرقهلی اېمس، بلکه اقتصادي باغلیقلیک، دیپلوماتيه و منطقوي همکارلیک آرقهلی شکللنتیریش کېرهک. اگر پاکستان سیاستیده بوندهی اۉزگریش عملگه آشمسه، او نامتقارن ماجرا ایچیده قالهدی اونی نظارت قیله آلمهیدی و اوندن قاچیب هم قوتوله آلمهیدی.
منابع:
- https://www.sipri.org/publications/2013/decoding-pakistans-strategic-shift-afghanistan
- https://www.researchgate.net/publication/395174748_From_Depth_to_Liability_Rethinking_Pakistan’s_Taliban_Policy_in_the_Post-2021_Geopolitical_Order
- https://jcep.ut.ac.ir/article_104543.html?lang=en
- https://assajournal.com/index.php/36/article/view/1135
