فهیم صادقی
2020-ییلده امریکا قۉشمه ایالتلری و طالبان گروهی 18 آی دوام اېتگن مذاکرهلردن سۉنگ، امریکا قۉشمه ایالتلری همده اونینگ اتفاقچی قۉشینلرینی افغانستاندن آلیب چیقیش مدتلری و ترتیبی بۉییچه کېلیشووگه اېریشدیلر. بو بوتون جریان دوامیده افغانستان ملي بیرلیک حکومتی بوتونلهی چېتگه سوریلدی و «دوحه تینچلیک کېلیشووی» نامی بیلن مشهور بۉلگن حجت نینگ بیرار بندیده حکومت نینگ اشتراکی کۉزده توتیلمهدی. امریکا قۉشمه ایالتلری و طالبان اوشبو کېلیشوونی 2020-ییل 29-فبروری کونی، اۉشه دور حکومتینینگ و افغانستان خلقی و نمایندهلرینینگ اشتراکیسیز امضالهدیلر. بیراق حجتنینگ تۉرتینچی قِسمیده شوندهی بند بار اېدیکی، اونده امریکا قۉشمه ایالتلری و طالبان اۉرتهسیدهگی مذاکرهلر دوام اېتتیریلیشی، شونینگدېک، «افغانلررا مذاکرهلر» باشلب یوباریلیشی کېرهکلیگی قید اېتیلگن اېدی. بو مذاکرهلرنینگ مقصدی اېسه اۉت آچیشنی تۉختهتیش، اونی عملگه آشیریش میکانیزملری و افغانستاننینگ سیاسي کېلهجگیگه عاید یۉل خریطهسینی بېلگیلشدن عبارت بۉلیشی کۉزده توتیلگن اېدی.
دوحه کېلیشووی امضالنگچ، افغانستان اسلام جمهوریتی حکومتی، سیاسي حزبلر و تورلی سیاسي شخصیتلر اوزاق وقت دوامیده تینچلیک مذاکره گروهی اعضالرینی تنلش و کېینچهلیک عالي یرهشوو کېنگشینی شکللنتیریش مسألهسی بیلن بند بۉلدیلر. ملي بیرلیک حکومتی ایچیده اېسه ایکّی اساسي سیاسي قنات – اشرف غنی و عبدالله عبدالله اطرافیدهگی گروهلر حاکمیتنی بۉلیشده قندهی تارتیشوولرگه دوچ کېلگن بۉلسهلر، عالي یرهشوو کېنگشی و مذاکره گروهینی هم اۉز ارا کوچ سینش و سیاسي رقابت میدانی صفتیده کۉریشردی. اعضالرنی تنلش بارهسیدهگی رقابت و کېلیشماوچیلیکلر فقط بو ایکّی سیاسي قطب بیلن چېکلنیب قالمهدی.
جهادي رهبرلر، سیاسي رهبرلر، حزبلر و حاکمیت همده قدرت اوچون دعوا قیلهیاتگن باشقه شخصلر هم جریانگه ارهلشیب، اۉز تأثیرینی اۉتکزیشگه حرکت قیلدی. نتیجهده، مذکور ایچکی تارتیشوو و کېلیشماوچیلیکلر طفیلی آیلر دوامیده کېچیکیش یوز بېردی. نهایت، 2020-ییل سپتامبر آییده مذاکره گروهینینگ اعضالری تنلب آلیندی و اولر طالبان بیلن ملاقات اۉتکزیش اوچون قطرگه یۉل آلدیلر. دوحه تینچلیک کېلیشوویده امریکا قۉشمه ایالتلری و طالبان اۉرتهسیده چېکلنگن و تۉلیق طرزده خارجي قۉشینلرنینگ چیقیب کېتیش مدتلری انیق بېلگیلنگن بۉلسه-ده، افغانستان اسلام جمهوریتی حکومتی بونی جدّي قبول قیلمهگندېک کۉریندی. مذاکرهلرنینگ تېزراق باشلنیشی اوچون سېزیلرلی تشبث هم کۉرسهتیلمهدی.
کوزهتووچیلرنینگ فکریچه، بونگه سبب بۉلگن عامللردن بیری اۉشه پیتده جمهور ریس اشرف غنی و اونینگ اطرافیدهگیلرنینگ 2020-ییل نوامبریده بۉلیب اۉتهدیگن امریکا قۉشمه ایالتلری جمهورلیک سیلاولریگه امید باغلشلری اېدی. سۉراولر دیموکراتلرنینگ جمهوریتچیلرگه نسبتاً کتّه فرق بیلن غلبه قازانیشینی کۉرسهتهیاتگن اېدی. شو باعث غنی و اونینگ جماعهسی ینگی مأموریت کېلیشی و امریکا قۉشمه ایالتلرینینگ افغانستانگه عاید سیاستی اۉزگریشیگه امیدوار اېدیلر. انه شو عامللر عاقبتیده، افغانلر ارا مذاکرهلر دوحه کېلیشووینینگ امضالنگنیدن یېتّی آی اۉتیب، یعنی 2020-ییل سپتامبر آخریده باشلنیشی ممکن بۉلدی. بیراق بو هم رسمي مذاکرهلرنینگ عملده باشلنیشی اېمس اېدی. افغان حکومتی مذاکره گروهی و طالبان و نمایندهلری اوزاق وقت دوامیده فقط مذاکرهلر ترتیب-قاعدهلری یوزهسیدن فکر المشدیلر. هر سفر افغانستان حکومتی و نمایندهلری بیر نېچه کونلیک صحبتلردن سۉنگ کابلگه قَیتیب کېلیب، عالي یرهشوو کېنگشی و حکومتدن مصلحت و کۉرسهتمهلر آلیب، ینه قطرگه قَیتیشگه مجبور اېدیلر. نتیجهده، طرفلر فقط 2020-ییل دسمبریده، یعنی دوحه کېلیشوویگه تۉقّیز آی تۉلگچ گینه، مذاکرهلرنینگ ترتیب-قاعدهلری بۉییچه کېلیشووگه اېریشه آلدیلر. شو وقتگچه اېسه عملده مذاکرهلرده سېزیلرلی ایلگریلش بۉلمهدی.
حالانکه دوحهده امریکا قۉشمه ایالتلری و طالبان اۉرتهسیده تینچلیک کېلیشووی امضالنگنیدن تۉقیز آی اۉتگن اېدی. افغانستان حکومتی مذاکرهچیلری طالباننی اۉت آچیشنی تۉختهتیشگه کۉندیریش اوچون حرکت قیلهیاتگن بیر پیتده، طالبان جنگچیلری نهفقط هجوملرنی تۉختهتمهدی، بلکه اولرنی اوّلگیدن هم کوچهیتیردی. آیلر دوام اېتگن مذاکرهلرده اۉت آچیشنی تۉختهتیش، سیاسي تیزیم نینگ شکلی و حاکمیتنی بۉلیش مسألهلری یوزهسیدن تامانلر هېچ قندهی مهم نتیجهگه اېریشه آلمهدیلر. شو طریقه، دوحه جریانی باشی بېرک کۉچهگه کیریب قالدی. بو آرهده اېسه مملکت بۉیلب اولسواللیکلر بیرین-کېیتن طالبان قۉلیگه اۉتهیاتگن اېدی. طالبان کوچلری استه-سېکین ولایت مرکزلری و ییریک شهرلرگه تامان یوریش قیله باشلهدیلر. خودّی شو دورده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، تورکيه و قطر تشبثی بیلن 2021-ییل اپرېل آییده استانبول ییغینی اۉتکزیلیشی رېجهلشتیریلگن اېدی.
بو ییغینده طالبان و افغانستان حکومتی نمایندهلری بېواسطه ملاقات قیلیشلری کېرهک اېدی. اما شو پیتگه کېلیب، امریکا و اتفاقچیلرینینگ قۉشینلرینی آلیب چیقیب کېتیش مدتی تاباره یقینلشر، طالبان جنگچیلری اېسه تېز سرعتلر بیلن ولایت مرکزلری سری یوریش قیلهیاتگن اېدی. نتیجهده طالباننینگ سیاسي قرهشی هم اۉزگردی. اولر اېندی حاکمیتنی بۉلیش حقیده اۉیلشدن بوتکول واز کېچیب، بوتون حاکمیتنی تۉلیق اېگهللش و اونی قۉلده سقلشنی یگانه مقصد قیلیب آلدیلر. اۉشه دورده کۉپچیلیک سیاسي تحلیلچیلر، سیاستچیلر و عادي خلقنینگ تصوریده طالبان یقین فرصتده و بو قدَر آسانلیک بیلن حاکمیتنی قۉلگه آلیشی ممکن اېمس دېگن قرهش حکمران اېدی.
اېنگ کۉپ احتمال صفتیده کۉریلهیاتگن سناریو طالبان و اۉشه پیتدهگی سیاسي دایرهلر اۉرتهسیده حاکمیتنی بۉلیشیش و اۉز ارا شریکلیک اساسیده بیر توردهگی ارهلش باشقروو تیزیمینینگ شکللنیشی اېدی. اشرف غنی و اونینگ اطرافیدهگیلرنینگ اساسسیز اۉزیگه ایشانچی و آرتیقچه سیاسي شعارلری هم آدملرنی بو فکرگه ایشانتیرگن اېدی. حتا امریکا قۉشمه ایالتلری و اونینگ اتفاقچی کوچلری چیقیب کېتگن تقدیرده هم، طالبان تۉلیق حاکمیتنی قۉلگه کیریتیشی کمیده ایکّی-اوچ ییل دوامیده امکانسیز بۉلیب قالهدی، دېگن قرهش کېنگ ترقهلگن اېدی. اما بو تخمینلرنینگ بری ناتۉغری چیقدی. افغانلر ارا مذاکرهلر حلی رسمي یکونیگه یېتمهی، مینگلب عسکرلر اوردو، پولیس و ملي خوفسیزلیک کوچلری میدانده طالبانگه قرشی کورهشهیاتگن بیر وقتده، 2021-ییل 15-اگست، یکشنبه کونی توشدن کېین طالبان الّهقچان کابل شهریگه کیریب کېلگن اېدی. شو زهاتییاق اشرف غنی و اونینگ اېنگ یقین اطرافیدهگیلری خلقنی هم، خوفسیزلیک کوچلرینی هم آگاه قیلمسدن، یشیرین روشده مملکتنی تَرک اېتیشدی. بو خبر دستلب تورلی عامهوي اخبارات واسطهلریده ترقهله باشلهدی. نهایت، اۉشه کوننینگ کېچکی پیتلریده دوکتور عبدالله عبدالله ویدیو مراجعت آرقهلی خلققه مراجعت قیلیب، آدملرنی تینچلیککه چقیردی و اشرف غنینینگ کابلدن قاچگنینی رسماً تصدیقلهدی. ایتیشلریچه، طالباننینگ کابلگه کیریشی، جمهورلیک ریاستی سرایینی اېگهللشی، اشرف غنی نینگ قاچیشی و عموماً آلگنده جمهوریتدن بیر قبیلهوي توزومگه حاکمیتنینگ اۉتیشی تصادفي بۉلمهگن، بلکه آلدیندن موافقلشتیریلگن کېلیشوولر و مخفي رېجهلرنینگ محصولی بۉلگن.
اما شو بیلن بیرگه، طالبان حاکمیتگه کېلگن پیتده افغانستان جمهوریت تیزیمی ایچیدن یېمیریلگن اېدی. اداری فساد، کمسیتیش، زۉرواننلیک، ایچکی سیاسي رقابتلرنینگ ویرانکارلیگی، شخصي، گروهي و اېتنیک عداوتلر بوتون تیزیمنی خودّی زالویی کبی ایچیدن کېمیریب، دولت تنهسینی ضعیفلشتیرگن اېدی. بولرنینگ اوستیگه، تیزیم رهبرلیگی اۉزینی اۉزی اولوغلاوچی، تجاوزکار و حاکمیتپرست بیر شخص اشرف غنی نینگ قۉلیده اېدی. او اۉزینینگ دیکتاتورانه معاملهلری، دیموکراتیک قدریتلرنی آیاق آستی قیلیشی، خلق ارادهسینی و سیاسي همکارلرینی مېنسیمسلیگی بیلن اجرهلیب تورردی. نتیجهده، بو عامللر شوندهی حالت یرهتگن اېدیکی، حتا طالبان کابلگه هجوم قیلمهگن تقدیرده هم، جمهوریت تیزیمینینگ ایچکی یېمیریلیشی و اۉرگانیک سقوطی احتمالدن خالی اېمس اېدی.
تۉرت ییل طالبان حاکمیتی آستیده
اېندی جمهوریت تیزیمی سقوط قیلگنی و طالبان نینگ ایکّینچی مراتبه حاکمیتگه کېلگنیگه تۉرت ییل بۉلدی. بو رېجیمنینگ حاکمیتگه بونچهلیک تېز و آسان کېلیشی قندهی تصور قیلیش قیین بۉلگن بۉلسه، افغانستاننینگ اۉتگن تاریخی و سیاسي توزوملرنینگ پیدا بۉلیشی و قولهشی تجربهسیدن کېلیب چیققنده، اونینگ شو کونگچه یشب قالیشی هم شبهه و گمان آستیده اېدی. اما آرهدن تۉرت ییل اۉتیب، بو گروه هنوز افغانستان اوستیدن حکمرانلیک قیلماقده و اۉز رېجیمینی مستحکملش اوچون اورینماقده. اولر رېجیملرینینگ برقرارلیگی سِرینی هر قندهی باشقهچه یاکه مخالف آوازنی قورال کوچی، حبس، قییناق، اۉلدیریش و قتل آرقهلی باستیریشده کۉریشهدی. شو بیلن بیرگه، بو توزوم نینگ اېنگ کتّه تیریک قالیش واسطهسی دین واسطهسیدن اۉز منفعتلری یۉلیده فایدهلنیش همده کۉپ ملتلی و رنگ-برنگ جمعیتده قبیله و مذهب سیاستیگه سویهنیشدیر. طالبان رېجیمینینگ ینه بیر یشب قالیش سِری اونگه قرشی بۉلگن گروهلرنینگ، کیچیکدن کتّهگچه، ایچکریده هم، تشقریده هم، بیرلشمهگنلیگی و اویغونلشمهگنلیگی دیر. بو معما مخالفلر آرهسیده فقطگینه بیرلیک بحرانی بیلن چېکلنمهیدی؛ بلکه هر قندهی درجهده فعالیت و کورهشنینگ دوامي اېمسلیگی، اراده و ضرور صداقتنینگ یېتیشمسلیگی هم طالبان رېجیمینینگ دوام اېتیشیگه یاردم بېرهیاتگن عامللردن دیر.
سۉنگّی تۉرت ییل دوامیده افغانستان فقرالری طالبان حکمرانلیگی سایهسیده آغیر و مشکل حیات کېچیردیلر. عمومي و قیسقهچه قرهگنده، طالبان حاکمیتگه کېلیشی بیلن افغان اهالیسینینگ، خصوصاً، عیاللر و قیزلرنینگ برچه نسبي اېرکینلیکلری تارتیب آلیندی. عیاللر جمعیت حیاتیدن چیقریب تشلندیلر و طالبان اولرگه هر کونی ینگی چېکلاولر قۉییب بارماقده. مینگلب محصللر و یوز مینگلب قیز اۉقووچیلر تعلیم آلیش حقوقیدن محروم قیلیندی، اولردن ایشلش، فعالیت یوریتیش و جماعت جایلریده مثلاً، باغلر و ایش محیطیده قتنهشیش حقوقی تارتیب آلیندی. یوزلب عیال و اېرککلر بوتون افغانستان بۉیلب محکمهسیز «صحرا حکملری» بیلن تاشبۉران قیلیندی، قمچیلندی و اَیریم حاللرده عامه آلدیده قتل اېتیلدی. یوزلب عیاللر اېسه ناراضیلیک و عدالت طلب قیلگنی اوچون حبسگه آلیندی، قماقخانهده قییناققه، تهقیرلش و جنسي زۉروانلیککه دچار قیلیندی. بیر نېچه مراتبه طالبان نینگ امر به معروف کوچلری کۉچهلردن و جماعت جایلریدن عیاللرنی و قیزلرنی حبسگه آلیب، نامعلوم جایلرگه آلیب کېتیشگن. اۉنلب حاللرده اېسه طالبان جنگچیلری و اولرنینگ قوماندانلری قیزلرنی اولرنینگ و عایلهلرینینگ راضیلیگیسیز، زۉرلب نکاحگه آلیشگن. بو آغیر شرایط نتیجهسیده افغانستان فقرالری، اینیقسه عیاللر و قیزلر آرهسیده اۉز جانیگه قصد قیلیش کۉرستکیچی اېنگ یوقاری درجهگه کۉتریلدی.
گرچه طالبان حکمرانلیگی آستیده یوزهگه کېلگن وضعیتنینگ اساسي قربانلری عیاللر بۉلسهلر-ده، اصلیده برچه آدملر تورلی درجهده بېواسطه یاکه بالواسطه ضرر کۉرماقده. طالبان قیتهدن حاکمیتنی اېگهلگچ، عمومي عفو اعلان قیلگن اېدی؛ بیراق هر کونی سابق اوردو عسکرلری، پولیس، ملي خوفسیزلیک خادملری، محکمهلر و اوّلگی حکومتنینگ باشقه خدمتچیلری حبسگه آلینهیاتگنی، غایب بۉلهیاتگنی یاکه اۉلدیریلهیاتگنی حقیده خبرلر اېشیتیلماقده. یوزلب ژورنالیستلر، مدنی جماعهچیلیک فعاللری، انسان حقوقلری حمایهچیلری، یازووچیلر و سابق حکومت اعضالری حاضرده طالبان قماقخانهلریده سقلنماقده و اهالینی تورلی بهانهلر بیلن حبسگه آلیش تۉلقینی همان دوام اېتیب کېلگن. تۉرت ییللیک حکمرانلیک دوامیده مملکتنینگ تورلی حدودلریده یوزلب عایلهلر اوی و آته-بابالریدن قالگن یېرلریدن محروم اېتیلیب، مجبورن کۉچیریشگن، بو ملکلر اېسه کۉچمنچیلرگه یاکه دیورند چیزیغینینگ نریگی تامانیدن کېلگن پشتونلرگه بېریلگن. بولر طالبان حکمرانلیگی سایهسیده هر کونی رۉی بېرهیاتگن اساسي و اعتبارگه توشهدیگن واقعهلر خلاص. اگر اولرنینگ برچه مستبد سیاستی و زۉروانلیکلرینی باتفصیل سنهب اۉتسک، رۉیخط جوده هم اوزون بۉلر اېدی. اینیقسه، اېرکین یېتکرمهلر یۉقلیگی و ایچکی یېتکرمهلرنینگ کوچلی سانسور آستیده ایشلشی سببلی کۉپلب اچّیق و فاجعهلی واقعهلر هېچ قچان عامهگه یېتیب بارمهیدی.
طالبانگه قرشی مخالفت کمپده اویغونلیک و دواميلیک بحران
طالبان ینه حاکمیت تېپهسیگه کېلگچ، سۉنگگّ ییگیرمه ییلگی جمهوریت دوریده فعالیت آلیب بارگن سیاستچیلر، مدنی جماعهچیلیک فعاللری، انسان حقوقلری حمایهچیلری، عیاللر حقوقلری فعاللری، اکادمیکلر و ضیالیلرنینگ مطلق کۉپچیلیگی مملکتنی ترک اېتیب، قۉشنی دولتلر و دنیانینگ باشقه مملکتلریگه هجرت قیلیشدی. «افغانستان ملي قرشیلیک جبههسی» و «افغانستان آزادلیک جبههسی» کبی حربي قرشیلیک حرکتلری اېسه ایچکریده تورلی سببلر طفیلی خلقدن یېترلیچه قۉللب-قوّتلش آله آلمهدیلر. شو بیلن بیرگه، طالبان بو حرکتلرنی، اساسن چېتدن باشقریلهیاتگنینی بهانه قیلیب، اولرنی باستیریش اوچون بوتون کوچینی ایشلهتدی. مملکت ایچیده یوزهگه کېلگن مدنی کورهشلری و کۉچه ناراضیلیکلری شکلیدهگی تینچ حرکتلر هم کېسکین و زۉروآنلیک بیلن باستیریلدی. بو یېرده قید اېتیش جایزکی، بوندهی کۉچه نمایشلری و تینچ ناراضیلیکلرنینگ دېیرلی برچهسی عیاللر تامانیدن تشکیل اېتیلگن و باشقریلگن. شونی ایتیش ممکن کی، طالبان حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن حاضرگچه مملکت ایچکریسیده اېرککلر تامانیدن آچیق-آیدین و گروهي طرزده هېچ قندهی کۉچه نمایشی اویوشتیریلمهگن.
بونگه سبب بۉلگن بیری طالباننینگ زۉروانلیک بیلن باستیریش اصوللریدیر. نتیجهده اېرککلر نهفقط عامهوي ناراضیلیک نمایشلرینی اۉتکزمهدیلر، بلکه اولرنینگ کورهشلری هم کۉپراق قوراللی شکلگه یوز توتدی. شو بیلن بیرگه، مملکت ایچکریسیده طالبانگه قرشی آشکارا یاکه یشیرین طرزده قوراللی یاکه تینچ فعالیت یوریتهیاتگن باشقه آقیملر شکللنمهدی. مملکت تشقریسیده اېسه تورلی آقیملر پیدا بۉلیب، افغانستان معماسیگه یېچیم تاپیش مقصدیده ییغیلیشلر و کنفراسلر اۉتکزدیلر، بیراق اولرنینگ هېچ بیری انیق و ثمرهلی نتیجهگه اېریشمهدی. باشقه تاماندن، افغانستان سۉنگّی تۉرت ییل دوامیده اۉزینینگ اېنگ آغیر کونلرینی باشدن کېچیرهیاتگنیگه قرهمهی، مخالف آقیملر هنوزگچه یگانه مرکز اطرافیده بیرلشیب، قدرتلی، کوچلی و یخشی تشکیل اېتیلگن حرکتنی شکللنتیره آلیشمهدی. اولر هنوزگچه شخصي، حزبی و اېتنیک کېلیشماوچیلیکلر و حساب کتابلر بیلن بند بۉلیب، نتیجهده طالبان بو ضعیف، ترقاق و بۉلینیب کېتگن مخالف گروهلرگه قرشی ملاقاتگه هېچ قندهی قیزیقیش بیلدیرمهیپتی
کۉزدن توشگن افغانستان
افغانستان بوگونگی جهان مسألهلریده چېتگه سوریلیب قالگن. دنیا و دیموکراسی طرفداری بۉلگن ییریک دولتلر اولر اوچون افغانستان معماسیدن مهمراق بۉلگن ینگی مسألهلر و بحرانلر بیلن بند. بوندن تشقری، اگر افغانستان مسألهسی دنیا جماعهچیلیگی اوچون مهم بۉلیشی کېرهک بۉلسه هم، حاضرچه طالبان نینگ سیاسي مخالف گروهلری و افغان خلقی نامیدن نمایندهلیک قیله آلهدیگن بیرار کوچلی و یگانه آقیم موجود اېمس. نتیجهده، اوشبو وضعیت دوام اېتسه، طالبان رېجیمی بېملال اۉز سیاسي حیاتینی دوام اېتتیریب، حاکمیت پایدېوارینی تاباره مستحکملب بارهدی. آچیق-آیدین کۉرینیب تورگن نرسه شوکی، بو سفر باشقه بیر 11-سپتمبر واقعهسی یوز بېرمهیدی، امریکا قۉشمه ایالتلری اېسه بی-52 بامباردمانچیلری بیلن ینه افغانستانگه یاردمگه کېلیب، طالبان مخالفلرینی کابلگچه همراه قیلیب رېجیمنی قولهتر دېگن گپ یۉق. شونینگ اوچون، طالبان مخالفلری شخصي، حزبی، قبیلهوي و مفکوروي کېلیشماوچیلیکلرینی چېتگه سوریب، بیرته یگانه و کوچلی فرونت (جبهه) اطرافیده بیرلشیشلری ضرور. بوندن تشقری، فقطگینه افغانستان تشقریسیده، ییل سایین کابلنینگ سقوطی ییللیگیده یاکه باشقه بیرار واقعه بهانهسیده اۉتکزیلهدیگن ترقاق ییغیلیشلر، کنفراسلر و نمایشلر ثمره بېرمهیدی. عملي و سېزیلرلی نتیجهگه اېریشیش اوچون، اوزاق مدتلی دایمي کورهش و چرچهمسدن فعالیت آلیب باریشگه تیار بۉلیش ضرور.
سۉنگّی اعتبار بېریلیشی کېرهک بۉلگن مسأله طالبان حاکمیتیگه قرشی کورهشده بیلیم یورتی جماعهسی، ضیالیلر، یازووچیلر، شاعرلر، صنعتکارلر و عموماً آلگنده فرهنگ اهلینینگ اۉرنی و رۉلی مهم حسابلنهدی. طالباننینگ قَیته حکمرانلیگیدن سۉنگ، جمعیتنینگ اوشبو قتلمی تورلی یۉللر بیلن ناراضیلیکلرینی بیلدیریب کېلماقده. بیراق اولرنینگ اشتراکی اساسن کابلنینگ قولهشی ییللیگیده یاکه مخصوص حادثهلرده، یعنی ناراضیلیک و عدالت طلب قیلیش محیطی پیدا بۉلگنده کۉپراق سېزیلهدی. بو هم کۉپینچه یکّه ترتیبده، یاکه اېنگ کۉپی بیلن بیر نېچه ساعتلیک نمایش شکلیده بۉلهدی. باشقه وقتلرده اېسه اولرنی بیرلشتیرهدیگن، معین فکري آقیم اطرافیده جمعلهیدیگن بیران-بیر هماهنگلیک یاکه تشکیلات موجود اېمس. حالبوکه، عیناً اوشبو اجتماعي قتلمدن جمعیتنی خبردار قیلیش، اونگه یۉل کۉرسهتیش و افغانستان معماسیگه یېچیم تاپیشده اېنگ کتّه مسوولیت کوتیلهدی. اصلیده فقط اولر جمعیتنی اویغاتیب، کورهش یۉللرینی و افغانستان معماسینینگ یېچیملرینی ایزلب تاپیشی ممکن. معاصر تاریخده بونگه کۉپلب مثاللر موجود بۉلیب، اولر حاضرگی افغانستان ضیالیلری، بیلیم یورتی اهلی و فرهنگی کیشیلر اوچون سر مشق بۉله آلهدی. شو اۉرینده بیز قیسقهچه ساووق اوروش دوریده چکسلواکیدهگی منیر-77 حرکتیگه مراجعت قیلهمیز:
1968-ییل اگستیده ورشو شرطنامهسی اعضالری چکسلواکيگه باستیریب کیریب، پراگ بهاری حرکتینی باشلب بېرگن اۉشه دوردهگی حکومت رهبرلرینی حبسگه آلیب ماسکوگه یوباریشدی. اولر شوروی اتفاقینینگ کوچلی باسیمی آستیده پراگ بهاری نی تۉختهتیشگه مجبور قیلووچی کېلیشوونی امضالشگه مجبور بۉلدیلر.
1969-ییلده ماسکوگه یقین بۉلگن چکسلواکی کمونیستیک حزبی محافظهکار اعضالری حاکمیتگه کېلیشی بیلن مملکتده ینه بیر کوچلی سرکوب و نظارت تۉلقینی باشلندی. عامهوي اخبارات واسطهلرینینگ اېرکینلیگی چېکلب قۉییلدی، مخفي پولیس اېسه همه نرسهنی، حتا عادي اهالینینگ کوندهلیک حیاتینی هم نظارت قیله باشلهدی. مطبوعات و نشر دنیاسیده سانسور اېنگ قتّيق شکلده جاري قیلیندی، کۉپلب یازووچیلر، بیلیم یورتلی دانشمندلری، صنعتکارلر و شاعرلرگه فعالیتی منبع قیلیب قۉییلدی. بو دورده تیاتر و موسیقی گروهلری یېر آستی فعالیتیگه اۉتیشگه مجبور بۉلیشدی. بیلیم یورتلریدن و مدني مرکزلردن هَیدهلگن یازووچیلر، ضیالیلر، شاعرلر و باشقه ناراضیلیک بیلدیرگن گروهلر اۉز فعالیتلرینی یشیرینچه دۉستلرینینگ اویلری و قهوهخانهلرده دوام اېتتیریشدی. و نهایت، 1977-ییلده منشر77 دېب ناملنگن حرکت شکللندی. منشر77 بو 243 نفر بیلیم یورتی استادلری، یازووچیلر، صنعتکارلر، شاعرلر و کمونیستیک رېجیمگه قرشی سیاسي فعاللر تامانیدن امضالنگن بیانات اېدی. بو منشر نه سیاسي بیانات اېدی و نه حکومتنی قولهتیش اوچون قوراللی دستور اېدی، بلکه انسان حقوقلری و مدنی اېرکینلیکلری بۉییچه رېجیم نینگ حقوق بوزرلیکلریگه قرشی اعلان قیلینگن مدنی و حقوقي حجت اېدی. گروه اعضالری فعالیتلرینی تینچ یۉل بیلن، بیانات اعلان قیلیش و حقوقي دعوالر آرقهلی آلیب باریشردی. اولر کمونیستیک حکومتدن اۉزینینگ انسان حقوقلری بۉییچه مجبوريتلریگه عمل قیلیشینی طلب قیلیشدی. منشر77 اعضالری برچه فکر و قرهشدهگی تفاوتلرنی چېتگه سوریب، یگانه عمومي مقصد اېرکینلیکنینگ بوزیلیشیگه قرشی کورهش و انسان حقوقلرینی طلب قیلیش اطرافیده بیرلشگن اېدیلر.
اولر آغیر سرکوب حبسگه آلیشلرگه، اوزاق ییللر قماققه و یۉقاتیشلرگه قرهمهی، 1989-ییلگچه، یعنی کمونیستیک حکومت سقوطی دوریگچه ایزچیل و منتظم فعالیت یوریتیشدی. شو سببلی اولر عصری تاریخدهگی اېنگ تنیقلی و تأثیرچن تینچ اهالی حرکتلریدن بیری صفتیده اېسده قالیشدی. هر قنچه افغانستان بوگونگی کونده ساووق اوروش دوریدهگی چکسلواکي و طالبان اۉشه دورنینگ کمونیستیک حکومتی بیلن کۉپ اۉخشهشلیکلرگه اېگه بۉلمهسه-ده، منشر77 اعضالرینینگ اسلوبی، تشکیلاتچیلیگی، صداقتی و سرکو قرشیسیدهگی صبر-برداشی بوگونگی کونده (ایچکریده هم، تشقریده هم) افغانستان ضیالیلری، بیلیم یورتی جماعهسی و فرهنگ اهلی اوچون یخشی نمونه و الهام منبعی بۉله آلهدی.
