خالد محمدی
طالبان قماقخانهلریدن دهشتلی گزارشلر ترقهلگن و جماعتچیلیک تصوریده بو قماقخانهلر قییناق، زۉروانلیک، مجبوري اقرار و شخصي قدر-قیمتنی تحقیرلش بیلن باغلنهدی. اما بو قماقخانهلر ینه بیر باشقه جهتگه هم اېگه: مییهنی یوویش. طالبان یېتکچیسی ملا هبتالله آخوندزاده نینگ کۉرسهتمسیگه بناءً، افغانستاندهگی قماقخانهلر اوشبو گروهنینگ مفکوروي تعلیم مرکزلریگه ایلنتیریلماقده. بو جایلرده دیني تعلیم کېنگ کۉلملی حبسگه آلیشلر و مستقل نظارتنینگ یۉقلیگی بیلن بیرگه، محبوسلرنینگ فکري نظارتینی قۉلگه آلیش واسطهسیگه ایلنتیریلماقده. اوشبو سیاست طالبان یېتکچیسینینگ رسمي بویروغی اساسیده و گروه نینگ ایچکی ییغیلیشی دایرهسیده رسماً اعلان قیلینگن.
اوشبو بویروققه کۉره، برچه قماقخانهلرده محبوسلرگه تعلیم بېریش اوچون مخصوص اۉقیتووچیلر یاللنهدی و تعلیم جریانی طالبان مفکورهسی اساسیده آلیب باریلهدی. بو قرار طالبان یېتکچیسی نینگ یشش جایی بۉلگن قندهار ولایتیده، «اصلاحی و تعلیمي» دېب ناملنگن اوچ کونلیک سمینار دوامیده قبول قیلینگن. سمینارده بیر نېچته وزیرلیکلر نمایندهلری همده اوشبو گروه نینگ قماقخانهلر عمومی ادارهسی رهبریتی اشتراک اېتگن. مذکور سمینارده ملا هبتالله آخوندزاده ینه بیر بار اشتراکچی مسووللردن بیعت آلگن و اولردن «اسلام شریعتی»نی تطبیق اېتیشگه قطعي صادق بۉلیشنی طلب قیلگن.
ملا هبتالله آخوندزاده، طالبان یېتکچیسی، دیني مدرسهلردهگی دیني تعلیمدن تشقری زمانهوي مضمونلر و باشقه علمي ساحهلر بیلن دېیرلی تنیش اېمس. طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگنیگه تۉرت ییلدن آرتیق وقت دوامیده او افغانستان تعلیم تیزیمی نینگ تورلی ساحهلریده فقط اوشبو گروه نینگ اېکسترېمیستیک مفکورهسیگه اساسلنگن دیني تعلیمنی جاري اېتیب کېلماقده. اېندی بو یاندشوو رسماً قماقخانهلرگه هم یاییلدی. طالبان مطبوعات کاتبی نینگ اۉرینباسری حمدالله فطرت شوندهی دېگن:
«اسلام امیرلیگی قماقخانهلری رهبرلریگه محبوسلر اوچون اۉقیتووچیلر تاپیش و اولرنینگ تعلیم جریانینی باشلش بۉییچه کۉرسهتمه بېریلدی». اونینگ ادعا قیلیشیچه، طالبان یېتکچیسی قماقخانهلرنینگ تعلیم مرکزلریگه ایلنتیریلیشی ضرورلیگینی علیحده تأکیدلهگن.
اما طالبان «تعلیم مرکزلری» دېب اتهیاتگن نرسه زمانهوي و علمي تعلیم اېمس، بلکه اسلامي متنلرنینگ اوشبو گروهگه خاص، مفکوروي تلقینی اساسیدهگی دیني تعلیم دیر. تنقیدچیلر بو تلقیننی اېکسترېمیستیک دېب بهالهیدی. طالبان تامانیدن اهل سنت نینگ کېسکین (تند) تلقینی اساسیده آلیب باریلهیاتگن دیني تعلیم برچه قماقخانهلرده، جملهدن شیعه مذهبیگه منسوب محبوسلر اوچون هم مجبوري طرزده جاري اېتیلگن. محبوسلر دیني مراسملرینی طالبان تلقینیگه موافق ادا اېتیشگه مجبور قیلینهدی، عکس حالده بو گروه نینگ جزالی مناسبتیگه دوچ کېلهدی. سۉنگگی تۉرت یریم ییل ایچیده، یعنی طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن بویان، قماقخانهلری باسقیچمه-باسقیچ اوشبو گروه مفکورهسینی ترغیب قیلووچی مرکزلرگه ایلنتیریلدی. اېندیلیکده طالبان یېتکچیسی نینگ قماقخانهلرده اۉقیتووچیلر سانینی آشیریش حقیدهگی ینگی بویروغی بیلن بو جریان ینهده تېزلشیشی کوتیلماقده.
محبوسلر فکرینی مهندسلیک قیلیش
قندهاردهگی سمینار چاغیده هبتالله آخوندزاده طالبان امیرلیگی مسلمانلرنینگ دینی و اعتقادلرینی حمایه قیلهیاتگنینی، دین و شریعتنی خلق آرهسیده ترغیب قیلهیاتگنینی ادعا قیلگن. ملا هبتالله آخوندزاده نینگ اساسي اعتباری اسلام شریعتینی اۉزیگه خاص، تار دایرهدهگی قرهشی اساسیده تطبیق اېتیشگه قرهتیلگن. بو مسأله اونینگ سیاستیده اېنگ اوستوار اۉریننی اېگهلهیدی و او برچه چیقیشلریده بونگه علیحده اورغو بېرهدی.
او جاري ییل نینگ حمل آییده قندهارده «حج زیارتچیلری اۉقیتووچیلری سمیناری» ناملی ییغیلیشده سۉزگه چیقیب، اسلام شریعتینی تطبیق اېتیشدن، جملهدن «قصاص و حدود» جزالرینی عملگه آشیریشدن هېچ قچان آرتگه چېکینمسلیگینی ایتگن. او شوندهی دېگن:
«باشسیز قالیشیمیزدن خورسند بۉلهمیز، اما شریعت تطبیق اېتیلمسلیگیدن خورسند بۉلمهیمیز». بوندن اوچ ییل اوّل اېسه او کابلدهگی لویه جرگه تالاریده قیلگن نطقیده، «کافرلر» تامانیدن باسیم یاکه حتا اتوم بۉمبهسی بیلن هجوم تهدیدی بۉلسه هم، اولر نینگ طلبلریگه قولاق سالمسلیگینی تأکیدلهگن.
بوندهی موضعلر طالبان یېتکچیسی تامانیدن قیته-قیته تکرارلب کېلینماقده و بو اونینگ مذکور سیاستلرنی قطعیت بیلن عملگه آشیریش نیتیده اېکنینی، هېچ قندهی یومشش یاکه چېکینیش علامتلری یۉقلیگینی کۉرسهتهدی.
شو دایرهده طالبان قماقخانهلرده اۉقیتووچیلر سانینی کۉپهیتیریش آرقهلی محبوسلرنینگ دنیاقرهشینی اۉزگرتیریش و اۉز مفکورهسینی کېنگراق ترغیب اېتیشگه اورینماقده. حالبوکه، تورلی سببلر بیلن طالبان تامانیدن حبسگه آلینیب، اولرنینگ قماقخانهلریده معلوم وقت اۉتکزگن اَیریم شخصلر، طالبانگه نسبتاً نفرت حسسی پیدا بۉلگنینی اَیتماقده.
شونگه قرهمهی، قماقخانهلرده دیني تعلیم نینگ کوچهیتیریلیشی طالباننینگ افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی و اونینگ غربي اتفاقچیلریگه قرشی آلیب بارگن اوروشینی «آقرتیریش» واسطهسیگه ایلنیشی ممکن. بو اوروش طالبان تامانیدن «کافرلرگه و قۉغیرچاق حکومتگه قرشی جهاد» صفتیده تلقین قیلینهدی، پارتلشلر و خودکوش (انتحاري) هجوملر اېسه «مقّدسلشتیریلهدی».
طالبان اۉز فعالیتیده ترغیبات، قۉزغهتیش و تنقیدچیلر «مییهنی یوویش» دېب اتهیدیگن تجربهگه اېگه. بو گروه ایلگری دین و کېنگ کۉلملی تبلیغ واسطهلریدن فایدهلنیب، ارزان یاکه مطلقا بېپول جنگچیلرنی یاللش، یاشلرنی، حتا اۉسمیرلرنی هم انتحاري گروهلرگه قۉشیلیش و خودکوش هجوملرنی عملگه آشیریشگه کۉندیریشگه موفق بۉلگن.
حبسگه آلیش و کېین ترغیبات
طالبان حاکمیتی یشاوچیلرنی تورلی عیبلاولر بیلن، جملهدن اوشبو گروه سیاستلریگه قرشی ناراضیلیک پُستلرینی نشر قیلگنی اوچون هم حبسگه آلهدی. طالبان اۉز قماقخانهلردهگی محبوسلر سانی بۉییچه انیق آمار تقدیم اېتمهیدی و نېچته شخص سیاسي، مدنی فعالیتی یاکه تنقیدي قرهشلری سببلی قماقده سهقلنهیاتگنی نامعلوملیگیچه قالماقده.
مثلاً، چهارشنبه کونی (12 قوس) طالبان نینگ امر به معروف و نهي از منکر وزیرلیگی قندهارده احمدالله اسملی طبیات یۉنهلیشی طلبهسینی حبسگه آلدی. بو حبسگه آلیش اونینگ خوست ولایتیده 13 یاشلی اۉسمیر تامانیدن قصاص حکمی نینگ اجرا اېتیلیشیگه ناراضیلیک بیلدیرگنی آرتیدن صادر بۉلگن. مذکور حالت طالبان تامانیدن آلیب باریلهیاتگن کېنگ کۉلملی جنایتلشتیریش سیاستی نینگ یقّال نمونهسی دیر. چونکه بو شرایطده حتا فیس بوک ده بیرته پُست جایلشتیریش نینگ اۉزی هم حبسگه آلینیشیگه سبب بۉلیشی ممکن.
باختر اخبارات آژانسلیگی نینگ هراتدن بېرگن بیر نېچته خبرلریده ایتیلیشیچه، طالبان نینگ تعلیمي کورسلرینی توگهتگن محبوسلر مراسم چاغیده آق لباس کيیب، باشلریگه دۉپّی یاکه دستار قۉیهدی و طالبان نینگ دیني مدرسهلریدهگی بیتیروو مراسملریگه اۉخشش طرزده گروه بیراقلرینی کۉتریب چیقیشهدی. اوشبو مراسملرده بیتیرووچیلرنینگ قۉلیده کۉپلب طالبان بیراقلری کۉرینهدی بو آرقهلی اولرنینگ تعلیمنی «طالبان بیراغی آستیده» اۉتهگنی نمایش اېتیلهدی.
طالبان قماقخانهسیده دیني تعلیم کرسینی اۉتهگن محبوسلردن بیری، اوشبو مشغولاتلر باشلنگچ، اۉزینینگ اوّلگی خطالرینی انگلب یېتگنینی ایتهدی: «18 آیدن بېری قماقدهمن و شو وقت ایچیده قرآن قارییسی بۉلدیم». ینه بیر محبوس اېسه قماقده بۉلگن دوریده «صحیح بخاري» کتابیدن 100 دن آرتیق حدیثنی یاد آلگنینی بیلدیرگن.
بعضی محبوسلرنینگ بو تعلیم کورسلریده قتنهشیشگه قیزیقیش بیلدیریشی نینگ سببلریدن بیری شوندهکی، طالبان اولرگه «یومشاقراق مناسبت»ده بۉلهدی. قاری نیک محمد، طالبان نینگ هرات قماقخانهسیدهگی مسووللریدن بیری، دیني تعلیمنی اۉزلشتیرگن محبوسلر قماقدن اېرتهراق آزاد اېتیلیشی احتمالی یوقاری اېکنینی تیلگه آله دی.
افغانستانده اوّلگی حکومت دوریده هم قماقخانهلرده دیني تعلیم بیلن بیرگه تخنیکي و کسب-هنر مشغولاتلری آلیب باریلگن، بیراق طالبان اسلوبیدهگی اېکسترېمیستیک دیني تلقینگه رخصت بېریلمهگن. حاضر اېسه طالبان مفکوروي دیني تعلیمنی تخنیکي و کسب-هنر تعلیمیدن اوستون قۉیماقده.
طالبان نینگ رسمي بیاناتیگه کۉره، گروه یېتکچیسی محبوسلرگه «زۉروانلیک، اوریش، قییناقلر و جزا» قۉللنمسلیگینی و «هېچ کیم محکمه حکمیسیز جزالنمسلیگی»نی بویورگن، چونکه «اسلامي تیزیمده هر بیر مسلمان نینگ آبرو-اعتباری و قدر-قیمتی سقلنیشی کېرهک».
اما، بوندهی بیاناتلر کۉپینچه فقط ادعا درجهسیده قالهدی. طالبان قماقخانه و حبسخانهلریده قییناقلر، یامان معامله و اوریشلر حقیده کۉپلب خبرلر موجود. تنقیدچیلر اېسه شوندهی سوالنی بېریشهدی: اگر طالبان راستدن هم قماقخانهلرده قییناقلر یۉقلیگینی دعوا قیلسه، نیمه اوچون اولر هېچ قندهی انسان حقوقلری، فقرالیک یاکه مستقل نظارت اۉرگانلریگه، حتا فقرالرگه قماقخانهلرده نظارت اۉرنهتیشگه رخصت بېرمهیدی؟
شو بیلن بیرگه، طالبان محبوسلرنی دیني تعلیم و مراسملرده قتنهشیشگه باسیمنی آشیرگن، شونده اولر اوستیدن نظارتنی کوچهیتیریش و اۉزلری نینگ اۉتگن اوروش و حاضرگی باشقروو اسلوبی حقیدهگی تلقینینی محبوسلرگه قبول اېتتیریشنی مقصد قیلگن. طالبان قماقخانهلرده آلیب بارهیاتگن «تعلیم و اصلاح» جریانی عملده مفکوروي ترغیبات و محبوسلرنینگ فکرینی نظارت قیلیش واسطهسیگه اَیلنماقده. مجبوري دیني تعلیم نینگ کوچهیتیریلیشی، فقرالر نینگ مدنی فعالیتی سببلی حبسگه آلینیشی و مستقل نظارت نینگ یۉقلیگی کۉرسهتهدیکی، قماقخانهلری طالبان حاکمیتینی مستحکملش میکانیزمی نینگ بیر قِسمیگه ایلنگن. بو جریان اېسه افغانستان جمعیتیده اېکسترېمیزم و زۉوانلیک نینگ نارمهللشیشینی کوچهیتیریشی ممکن.
