عیدمحمد فروغ
افغانستان تاریخی اوروش و زۉرآورلیکلرگه تۉله، اما عبدالرحمنخان 19-عصرنینگ 1890-ییللریده هزارهلر باشیگه سالگن فلاکت عادي اوروش اېمس، بلکه آچیق-آیدین نسلکشلیک اېدی. سیاسي حاکمیتینی مستحکملب آلگنیدن کېین، 1891–1893-ییللر آرهلیغیده او هزارهلرگه قرشی کېنگ کۉلملی حربي یوریشلرنی باشلهدی. بو یوریشلر هزارهلر تاریخینینگ یۉلینی بوتونلهی اۉزگرتیردی.
عبدالرحمنخان بو هجوملرنی «جهاد» یاکه «مقّدس اوروش» دېب اتهدی. خودّی شوندهی طرزده، نانسی دوپري نینگ افغانستان نینگ تاریخي قۉللنمسی (1356/1977) اثریده و19- عصر آخریدهگی بریتانيالیک عملدارلرنینگ گزارشلریده هم بو واقعهلر «هزارهلرگه قرشی مقّدس اوروش» صفتیده قید اېتیلگن. اما بو دیني یارلیق واقعهلرنینگ اصل ماهیتینی عکس اېتتیرمسدن، اساسن سیاسي لېگیتیملشتیریش واسطهسی اېدی. یعنی بو قیرغیننی آقلش، دیني علمالر و افغان قبیله باشلیقلرینی قۉللب-قوّتلشگه جلب قیلیش همده هزارهلرنی یۉق قیلیش، مجبوري کۉچیریش و اولرنینگ اجتماعي-روحي مستقللیگینی سیندیریش اوچون خدمت قیلگن.
بو لایحه بیر نېچه ییل دوام اېتدی. بېهسودنینگ قمل قیلینیشی و دایزهنگیگه قرشی کېنگ کۉلملی هجوملردن تارتیب، جَنوبي حدودلر همده هلمند و ارزگان دریالری منبعلریدهگی دهقانچیلیک یېرلری تارتیب آلینیب، حکومتگه صادق قبیلهلرگه تاپشیریلیشیگچه بولرنینگ برچهسی هزارهلرنی یۉق قیلیش و ضعیفلشتیریشگه قرهتیلگن یگانه سیاست نینگ ترکیبي قِسملری اېدی. نتیجهده، هزارهلرنینگ آلتی اۉندن زیادی قتل قیلیندی، اۉن مینگلب آدملر اسیرگه آلیندی، و یوز مینگلب عایلهلر مجبورن کۉچیشگه مجبور بۉلدی. عیاللر و بالهلر نینگ کابل و قندهار بازارلریده قول صفتیده ساتیلیشی اېسه شونچهکه شخصي فاجعهوي واقعه اېمس، بلکه جمعیتنی خۉرلش و پرچهلش اوچون اتهیلب ایشلب چیقیلگن میکانیزم اېدی. شوندن سۉنگ، هزارهلر یېر و مستقل توزیلمهلرگه اېگه جمعیت بۉلیشدن چیقیب، زۉرآورلیک بیلن سیقیب چیقریلگن، طبقهلشتیریلگن و قویی پاغانهگه توشیریلگن خلقکه ایلندیلر. اولرنینگ موجودلیگی زۉرآورلیک، قانوني کمسیتیش و سیاسي چېتلهتیش آرقهلی بېلگیلندی. شو سببلی، عبدالرحمنخان نسلکشلیگی حقیده گپیرگنده، بو فقط جسماني یۉق قیلیشنی اېمس، بلکه بوتون باشلی بیر خلق نینگ روحینی و کېلهجگینی نشانگه آلگن اولکن لایحه اېکنینی انگلهتهدی.
کېینگی نسل هزارهلر حیاتیگه اوشبو فاجعه نینگ ویرانکار و دایمي عاقبتلرینی انگلش اوچون اوچته نظري یاندشوونی «تحلیلي اوچبورچک» صفتیده کۉریب چیقیش ممکن. بیرینچی یاندشوو – «اولادلرارا تروما اوزهتیلیشی نظریهسی»، ایوان دانیلی و مارين هیرش تامانیدن ایشلب چیقیلگن و رواجلنتیریلگن. بو نظریه شونی توشونتیرهدیکی، اولکن جماعهوي اضطرابلر فقطگینه امان قالگن اولاد بیلن توگهمهیدی، بلکه خطی-حرکتلر و عکسالعمللر آرقهلی کېینگی اولادلرگه هم اۉتهدی. هزاره عایلهلریده بو اوزهتیش دایمي خواطر، تهدیدلرگه نسبتاً آرتیقچه سېزگیرلیک و «حیاتده احتیاطکارلیک قیلیش» نینگ یازیلمهگن تعلیمی شکلیده نمایان بۉلهدی. زمانهوي تدقیقاتلر حتی کۉرسهتهدیکی، فاجعهلرنینگ ایزلری بیولوژیک و اېپیژنتیک قتلملرده هم عکس اېتیشی ممکن و کېینگی اولادلرنینگ روحي همده جسماني حالتیگه تأثیر کۉرسهتهدی. ایکّینچی یاندشوو – «جماعهوي خاطره نظریهسی» بۉلیب، اونی موریس هالبواکس ایلگری سورگن. او شونی کۉرسهتهدیکی، جمعیتلر اۉتمیشنی فقط شخصي آنگده اېمس، بلکه عمومي، جماعهوي خاطره آرقهلی قَیته ایشلب، سقلب قالهدیلر.
عبدالرحمانخان نسلکشلیگی هزارهلرنینگ جماعهوي خاطرهسیده آغزهکی و یازمه ادبیات، روایتلر و حکایهلر آرقهلی تیریک قالگن. حتی بیرار هزاره کیشی بو فاجعهنی بېواسطه کۉرمهگن بۉلسه هم، سورگون و مجبوري کۉچیریش حقیدهگی اچّیق قصهلرنی اېشیتیب، اۉزینی اۉشه تاریخ نینگ بیر بۉلهگی صفتیده کۉرهدی. شونگه قرهمهی، بو نسلکشلیکنی حلی ملي جماعهوي خاطره درجهسیگه کۉتریش ضروريتی موجود.
اوچینچی یاندشوو پیر بوردیو ایلگری سورگن «رمزي زۉرآورلیک» توشونچهسی. بو نظریه شونی آچیب بېرهدی: حکمرانلیک و یۉق قیلیش هر دایم هم آچیق کوچ ایشلهتیش آرقهلی عملگه آشیریلمهیدی؛ بلکه نهادی تبعیضلر، تېنگسیزلیکلر، تعلیمدهگی کمسیتیشلر و امکانیتلردن محروم قیلیش آرقهلی هم دوام اېتهدی. هزارهلر اوچون اېسه دولت مؤسسهلریده کمسیتیلیش، سیاسي توزیلمهدن چیقریب تشلنیش و جمعیتدهگی کمسیتووچی قرهشلر – اۉشه تاریخي نسلکشلک نینگ زمانهوي شکلده دوام اېتهیاتگنینی انگلهتهدی.
بو اوچ قیرّه، هزارهلرنینگ قیرغیندن کېینگی تقدیرینی توشونیشده تحلیلي اوچبورچکنی حاصل قیلهدی. تروما روحي یره صفتیده، قۉرقوو و تهدید حسسینی کېینگی اولادلرگه اۉتکزهدی؛ جماعهوي خاطره قیرغین، مجبوري کۉچیریش و قوللیک واقعهلرینی انسانلر و عایلهلرنینگ آنگیده تیریک سقلهیدی؛ رمزي زۉرآورلیک اېسه – نهادی کمسیتیش و توزیلمهوي چېتلشتیریشنی کوندهلیک تجربه نینگ بیر قِسمیگه ایلنتیرهدی. بو اوچبورچک عبدالرحمنخاننینگ قیرغین میراثی هزارهلرنینگ شخصي، اجتماعي ونهادی حیاتی نینگ توب قتلملریده حاضر هم موجودلیگینی، کېینگی اولادلرده هم فعال و عکس اېتهیاتگنینی کۉرسهتهدی.
19 -عصردهگی هزارهلرنینگ یرهسی 20 و 21 -عصرلرده هم قیته-قیته ینگیلندی و هر سفر زۉرآورلیک نینگ ینگی تۉلقینلری بیلن فعاللشدی. ظاهرشاه دوریدهگی آغیر سالیق و دولتی سرکوبلیک، طالباننینگ مزار شریف، سرپل و بامیاندهگی قیرغینلریگه قدَر. کېینچهلیک 2001 ییلدن کېینگی جمهوریت دوریده – دهمزهنگدهگی قانلی پارتلشلر، هزاره خلقینینگ مدنی نمایشلریگه هجوملر، مسجدلردهگی کېتمه-کېت پارتلشلر، سیدالشهدا مکتبیدهگی دهشتلی خونرېزلیک، کوثر دانش و موعود تعلیم مرکزلریگه هجوملر، سپورت کلوپلری و مدني ییغینلرگه قرشی پارتلشلر، ضیالیلر همده مدنی فعاللریگه قرهتیلگن مقصدلی سوءِقصدلر صادر بۉلدی.
بولرنینگ برچهسی کۉپچیلیک تامانیدن «قَیته قوریش و آزادلیک دوری» دېب اتهلگن ییللرده رۉی بېردی. لېکن هزارهلر اوچون بو دور خوفسیزلیک اېمس، بلکه زۉرآورلیک نینگ تکرارلنیش باسقیچی بۉلدی. سیاست و تعلیمده اشتراک اېتیشگه هر گل سرمایه قیلگن جمعیت پارتلش و سوءِقصد بیلن جواب آلدی. هزارهلر اوچون «تینچلیک و خوفسیزلیک» دېب اتهلگن نرسه اصلیده دایما ضعیف و تهدیدی ابدي بۉلیب قالدی. 2021 ییلده طالبان قَیتگنیدن کېین اېسه دایکندی و ارزگاندهگی مجبوري کۉچیریشلر، یېرلرنینگ مصادره قیلینیشی و دوام اېتهیاتگن مقصدلی هجوملر شونی کۉرسهتهدیکی، هزارهلر اوچون زۉرآورلیک اۉتیب کېتگن حادثه اېمس، بلکه هر سفر ینگی شکل کسب اېتهدیگن حاضرگی حقیقت دیر.
شو نقطهی نظردن، اساسي سوال توغیلهدی. بوگونگی هزاره کیملیگی مدنیت، دین و تاریخگه قرهگنده کۉپراق اضطراب و تروما تجربهسیگه اساسلنگن اېمسمی؟ شخصي و اجتماعي بېلگیلر اساسیده قرهلگنده، بونگه جواب کتّه درجهده ایجابي دیر. شخصي و جماعهوي خطی-حرکتلر، خوفسیزلیکسیزلیک حسسی، دولتلرگه ایشانچسیزلیک و کېنگ کۉلملی مهاجرلیککه مایللیک بولرنینگ برچهسی هزارهلرنینگ کیملیگی و توزیلیشینی اۉزگرتیریب یوبارگن میراث دیر. اما بو میراث فقط ضعیفلیک یرهتمهدی، بلکه قرشیلیک و امان قالیش اوچون کوچ هم بېردی. مثلاً، تعلیم هزارهلر اوچون امان قالیش واسطهسیگه ایلندی و عایلهلرنینگ اۉقیشگه اورغو بېریشی عیناً شو امان قالیشنینگ رمزیگه ایلندی.
بو دهشتلی میراثنینگ دواميلیگینی تۉختهتیش اوچون، هزارهلرنینگ بوگونی و کېلهجگی اوچون بیر نېچه اساسي تمایللر ضرور. اوّلا، بو نسلکشلیک تاریخي حقیقت صفتیده ملي و خلق ارا درجهده تن آلینیشی کېرهک. سکوت یاکه انکار – اۉشه زۉرآورلیک نینگ دواميلیگی نینگ بیر قِسمی دیر. بو قیرغین افغانستان نینگ رسمي خاطرهسیده اۉز اۉرنینی تاپمهگونچه، اونینگ تکرارلنیش دوری تۉختهمهیدی. شونینگدېک، صحبت و قَیته حکایه قیلیش امکانیتلری هم یرهتیلیشی کېرهک. هزاره جماعهسی اۉز عذابینی یازیب، حکایه قیلیشی لازم، تاکه سکوت و آنگسیز روشده اولاددن-اولادگه اۉتیش ایلنهسیدن خلاص بۉلسین.
شو بیلن بیرگه، عبدالرحمننخان دوریدهگی نسلکشلیک و شونگه اۉخشش فاجعهلر قیسقه مدتلی سیاسي منفعتلر اوچون واسطهگه ایلنتیریب یوباریلمسلیگی کېرهک. بوندهی فایدهلنیش فاجعه نینگ انساني و تاریخي چوقورلیگینی یۉققه چیقرهدی. شونینگدېک، هزارهلرنینگ عذابی فقط «مظلوملیک روایتی» صفتیده قالیب کېتمسلیگی لازم. بو اضطراب افغانستان نینگ ملي تاریخی نینگ بیر قِسمی صفتیده تن آلینیشی کېرهک، فقطگینه بیر اېتنیک خاطره صفتیده اېمس. انه شونده، اوشبو جماعهوي یرهدن حقیقي همکارلیک و بیرگه یشش امکانیتی پیدا بۉلیشی ممکن.
25-سپتامبر فقط تاریخي نسلکشلیکنی اېسلش کونی اېمس؛ بلکه بیر جمعیت قندهی قیلیب اۉزینینگ تاریخي یرهلرینی قَیته قوریش منبعیگه ایلنتیره آلیشی حقیده اۉیلش امکانیتی دیر. تروما، جماعهوي خاطره و رمزي زۉرآورلیک نظري اوچ بورچهگی بیزگه شونی اۉرگهتهدی؛ عذاب اولاددن-اولادگه اۉتهدی، لېکن امان قالیش کوچی هم میراث بۉلیب اۉتهدی. بوگونگی هزاره کیملیگی ایکّله تامان نینگ قاریشمهسی دیر: بیر تامانده خواطر و ایشانچسیزلیک، باشقه تامانده برداشلیلیک و موفقیت همده ترقیاتگه اینتیلیش. بو ایکّی یاقلمهلیک عبدالرحمننخان میراثی تاریخده یاپیلگن باب اېمس، بلکه هنوز تیریک یره بۉلیب، هزارهلرنینگ کېلهجگینی شکللنتیریب بارهیاتگنینی کۉرسهتهدی.
