صائمه فتحی
جاري میلادي ییل نینگ 16-سپتامبر کونی «افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی» طالبان تشقی ایشلر وزیرلیگی نینگ ایمیل آدرسیگه 64 صحیفهلیک عیبلاو حجتینی اۉز ایچیگه آلگن، حمایه حقوقیدن فایدهلنیشگه دایر رسمي تکلیفنامه بیلن بیرگه رسمي خط یوباردی. «افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی» افغانستاندهگی تۉرتته نفوذلی انسان حقوقلری تشکیلاتی رواداری، افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی انستیتوتی، تدقیقات و رواجلنیش تشکیلاتی همده انسان حقوقلری حمایهچیلری تشبثی بیلن تشکیل اېتیلگن اېدی. مذکور محکمه طالبانگه اوشبو گروه منصبدار شخصلری اوستیدن آلیب باریلهیاتگن رسمي محکمه جریانی دوامیده اولرگه اۉزینی حمایه قیلیش امکانیتی بېریلیشینی معلوم قیلگن. 345 بنددن عبارت بۉلگن اوشبو خطده طالبان نینگ بیر قطار یوقاری مرتبهلی عملدارلری عیبلنووچی صفتیده تیلگه آلینگن و بو گروهدن کېینگی جریانلرده جواب بېریش یاکه حمایه بیاناتینی تقدیم اېتیش اوچون همکارلیک قیلیش سۉرهلگن. بیراق محکمه طالبان تامانیدن هېچ قندهی جواب آلمهگن.
افغانستان عیاللری اوچون دایمي خلق محکمهسی، حکومت توزیلمهلریدن مستقل و تشقریده فعالیت یوریتووچی انستیتوت بۉلیب، خلقارا حقوق تمایللری اساسیده، بیراق جبردیدهلر نینگ گواهلیکلری و مدنی جماعهچیلیک کوچیگه تهیهنگن حالده حکم چیقرهدی. بوندهی محکمهلر عادتده رسمي عدالتنی تأمینلش تیزیملری ایشدن چیققن، اۉز ذمّهسیدهگی وظیفهنی بجره آلمهگن پیتلرده تشکیل اېتیلهدی.
بومحکمه نینگ اجراي میکانیزمی یۉق. او نه حبسگه آلیش بویروغی چیقرهدی، نه چېکلاو یاکه سیاسي چارهلر قۉلهیدی. اما او یرهتهدیگن نتیجهلر، تاریخي قید، جهان وجدانینی اویغاتیش، همده کېلهجک اوچون اخلاقي و حقوقي مېزانلرنی شکللنتیریش کۉپ حاللرده رسمي حکملردن هم تأثیرچنراق و اوزاق مدتلیراق بۉلهدی. طالبان تامانیدن افغانستان خلق محکمهسی نینگ رسمي مکتوبیگه جواب بېریلمسلیگی عادي اداری سکوت اېمس، بلکه گزارش بېریش و محکمه آلدیده جوابگرلیکدن بۉیین تاولهیدیگن گروه نینگ یاندشووینی کۉرسهتهدی. عیناً شو رد اېتیش محکمه تشکیلاتچیلرینی طالبان اشتراکیسیز هم محکمه جریانینی دوام اېتتیریش ضرور دېگن خلاصهگه آلیب کېلدی.
بیر نېچه هفته اۉتگچ، جاري ییل نینگ 8-اکتبر کونی طالبان یېتکچیلری نینگ محکمه جریانی دایرهسیده اېشیتوو باسقیچی، یعنی گواهلیکلرنی تینگلش اوچون اۉنلب محکمهلر، دادستانلر، جبردیدهلر و انسان حقوقلری فعاللری اسپانیا پایتختی مادرید شهریگه یېتیب کېلیشدی. عیناً شو یېرده خلق محکمهسی تامانیدن اوشبو محکمه جریانی نینگ آچیق مجلسلری اۉتکزیلدی.
مذکور ییغیلیشلر مادرید وکیللر کاللیگیهسی نینگ«ایکم» (ICAM) بناسیده، سرانو کۉچهسی 9-اوی (Calle de Serrano 9) منزلیده بۉلیب اۉتدی. بو جای اېرته تانگدن باشلب، هر بیری حجت، گواهلیک یاکه معین مسوولیت بیلن کېلگن شخصلر تۉپلنهدیگن مسکن گه ایلندی اولر طالباننی جوابگرلیککه تارتیش جریانی نینگ بیر قِسمینی آلدینگه سیلجیتیش نیتیده شو یېرگه جمع بۉلیشگن اېدی.
8-اکتبر تانگیده مادرید هواسی هنوز سلقین اېدی و قطعیتلی بیر گروه آدملر محکمه بۉلیب اۉتهدیگن بنا زینهپایهلریدن یوقاریگه چیقردیلر. بنا نینگ تاشدن ایشلنگن نماسی، بلند اوستونلری و چۉزیلگن سایهلری بیلن اروپا عدلیه مرکزیگه خاص بیر محیطنی اېسلهتردی. اما اونینگ ایچیده حکایه قیلینیشی کېرهک بۉلگن واقعهلر باشقه بیر یورتدن اېدی، عدالتی باستیریلگن، عیاللرنینگ آوازی اۉچیریلگن بیر یورتدن. ژورنالیستلر، انسان حقوقلری فعاللری، خلقارا تشکیلاتلر وکیللری و افغانستان مدنی جمعیتی نینگ تنیقلی شخصلری آغیر سکوت بیلن اساسي سالونگه کیریب کېلیشدی. مجلس باشلنیشی بیلن دادستانلر و محکمهلر اۉریندیقلریگه جایلشدی، سالوننی یاریتیب تورگن سریق رنگلی یاروغلیک اېسه اولر نینگ چهرهلرینی روشن قیلدی.
محکمهنینگ اوچ کونلیک اېشیتوو باسقیچی دوامیده مجلس نینگ بیرینچی قِسمی «جنسگه اساسلنگن زۉروانلیک و تضییق» مسألهسیگه بغیشلندی. دادستانلر توشونتیریش بېرر اېکن، طالبان سیاستلری وقتینچهلیک مجبوري چارهلر اساسیده اېمس، بلکه عیاللرگه قرشی یۉنهلتیریلگن، مقصدلی و تیزیملی توزیلمه اساسیده ایشلب چیقیلگنینی تأکیدلشدی. بیراق بیرینچی گواه محکمه سالونیگه کیرگن آندن باشلب، حقوقي تیل بیلن ایتیلهدیگن «جنسگه یۉنهلتیریلگن» توشونچهسی انساني حقیقتگه ایلندی. بیرینچی عیال، مستعار بیلن، تیتراق آوازده شوندهی حکایه قیلدی. او قندهی قیلیب اېری تامانیدن منتظم زۉروانلیککه اوچرهگنی، و هر سفر طالبانگه مراجعت قیلگنیده، یاردم آلیش اۉرنیگه اۉزی کلتکلنگنینی بیان قیلدی. او اۉز گواهلیگیده طالبان قوماندانی شکایت ورقهسینی ییرتیب تشلب، اونگه: «سېن یامان عیالسن»، دېگنینی حکایه قیلدی. عیال گواهلیگیده ایکّی نفر کیچیک یاشدهگی فرزندی بیلن اوییدن قاچیب چیققنی، بیراق ینه قۉلگه آلینگنی، کلتکلنگنی و هېچ قندهی حقوقي جریانسیز ینه اېری نینگ عایلهسیگه تاپشیریلگنینی بیان اېتدی. حبسگه آلینگن لحظهلرنی اېسلر اېکن، اونینگ آوازی تیترر اېدی. سالوندهگی بیر نېچه کیشی باشینی اېگدی. او اوچ ییلدن بېری فرزندلریدن اجرهلگنینی و حاضر ایرانده سرسان-سرگردان اېکنینی ایتگنیده، بعضیلر جیمجیتگینه کۉز یاشلرینی ارتدی. کېینگی گواه هزاره ملتیگه منسوب، بیر پیتلر خلق ارا تشکیلاتده ایشلهگن عیال قطعیت بیلن، اما بۉغزیگه تیقیلگن ییغی بیلن شوندهی حکایه قیلدی: طالبان استخبارات خادملری اونی کۉچهده بیر نېچه بار اوشلب، قۉللری بیلن تېگیب، حقارت قیلگن. او دېدی: «اولر اۉزارا هزاره عیاللری بیز اوچون حلال، دېب گپیریشردی.» عیال طالبان اونینگ اېتنیک و جنسي کیملیگینی بیرلشتیریب، کمسیتیش و تضییق اۉتکزیش واسطهسی صفتیده قندهی فایدهلنگنینی توشونتیریب بېردی.
اوچ کونلیک مجلسلرنینگ ایکّینچی قِسمیده گواهلردن بیری «غیرِ انساني حرکتلر» عبارهسینی انیق، آغریقلی بیر منظرهگه ایلنتیردی. او کاج تعلیم مرکزیدهگی پارتلشدن امان قالگنلردن بیری اېدی ، 2022-ییل سپتامبریده داعش نینگ خراسان بۉلیمی تامانیدن عملگه آشیریلگن خودکوشلیک هجومی عاقبتیده بو مرکزده قریب 60 نفر اۉقووچی، اساسن کانکور امتحانیگه تیارلنهیاتگن اۉسمیر قیزلر هلاک بۉلگن اېدی. بوگون او افغانستاندن تشقریده یشهیدی، دوالنماقده و بیر وقت نینگ اۉزیده تعلیم آلماقده. او شوندهی دېدی: «آتهم طالبان نینگ بیرینچی دوریده هزاره بۉلگنی اوچون بیلیم یورتیگه کیره آلمهدی؛ مېن اېسه طالبان نینگ ایکّینچی دوریده عیال بۉلگنیم اوچون بیلیم یورتیگه باریشدن محروممن.»
او شوندهی توشونتیردی؛ پارتلشدن آغیر جراحتلر آلگن بۉلیشیگه قرهمهی، کیریش امتحانیده قتنهشگنینی «360 سوالدن فقط 42 تهسیگه جواب بېره آلدیم؛ آغریق چیدهب بۉلمس درجهگه یېتگنیده هوشیمدن کېتدیم. اۉشه لحظه فقط بیر امتحانده موفقیتسیزلیک اېمس اېدی؛ بو شونی کۉرسهتردیکی، اۉرگنیشگه اورینیش هم زۉروانلیک و چېکلاولر بیلن بیرگه بۉلهدی. او نطقینی شو ایستک بیلن یکونلهدی، بو ایستکنی باشقه گواهلر هم مجلس دوامیده تکرارلهگن اېدی: «اوشبو محکمه دن و بوتون دنیا دولتلریدن سۉرهیمن: افغانستان نینگ برچه قیزلری و جبردیدهلری اوچون عدالتنی تأمینلنگ. هر بیر اسم آرتیده انسان، بیر حیات و یۉقالگن بیر آرزو بارلیگینی اونوتمنگ.» شونینگدېک، طالبان نینگ سابق محبوسی زرمینه پیریانی هم گواهلیک بېردی. او تیتراق آواز و بۉغزیگه تیقیلگن ییغی بیلن ایتیشیچه، تېرگاو پیتیده طالبان اونینگ یلنگغچ تنهسی نینگ صورت و ویدیولرینی آلگن، و بو تصویرلر بیر گروه ملالر بیلن «چت-گروه»ده بۉلیشیلگن.
پریانی 27 کون دوامیده طالبان استخباراتی نینگ 90- زندانیده قماقده سقلنگن و هر کونی خارجدهگی شخصلر حقیده مجبورن تن آلینهدیگن بیانات بېریشگه مجبور بۉلگن. برچه بو پیتده اونینگ و اونینگ سینگیللری نینگ ناراضیلیکلری فقط عیاللر نینگ اساسي حقوقلرینی تأمینلشگه قرهتیلگن اېدی.
باشقه بیر ناراضیلیک بیلدیرگن عیال، هدا خاموش. او شوندهی حکایه قیلدی، 2022-ییلده طالبان اونینگ اوییگه باستیریب کیرگنیدن کېین، او بیر کېچهنی کۉچهده چادر بیلن اوخلشگه مجبور بۉلگن، و طالبان نینگ اهالیگه بېواسطه زۉروآنلیگینی، جملهدن سابق حربي و اونینگ اۉغلیگه اۉق اوزیشنی، همده عیاللر نینگ ناراضیلیک اکسیهلرینی قورال قنداغی، برقی شوک و قلمپیر سپریسی بیلن باستیریشنی گواهی بۉلگن.
اوچینچی قِسمده تعلیم و بالهلر حقوقلری موضوعسی کۉتریلدی. یاش بیر قیز اۉقووچی گواهلیک بېریب، تعلیم تعقیقلنگچ، او و دۉستلری مخفي صنفلرده اۉقیشگن؛ اما اۉقیتووچیلری طالبان تامانیدن حبسگه آلینگنده، برچه اۉقووچیلر درسنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن. او شوندهی دېدی: «مېن شفاکار بۉلیشنی خواهلردیم؛ لېکن حاضر حتا اوییمدن چیقیشگه رخصتیم یۉق.»
بو گواهلیک، بوگون سۉز تاپگن مینگلب کیچیک و جیم قالگن حکایهلردن بیری اېدی. ساغلیق و مدیا ساحهلریده ایشلهگن باشقه عیاللر هم تیزیملی زۉروانلیک نینگ باشقه کۉرینیشلرینی آچیب بېردی. طالبان تامانیدن قییناققه سالینگن ژورنالیست، او ساخته تن آلیش حجتلرینی امضالشگه مجبور بۉلگن و کېینچهلیک عایلهسی هم تهدید قیلینگنینی ایتدی. ساغلیقنی سقلش فعال عیاللر اېسه کۉپلب ولایتلرده عیال داکترلر یېتیشمسلیگی طفیلی حاملهدارلیک یاکه توغیش پیتیده عیاللر اۉلگنینی، و طالبان نینگ ساغلیق تیزیمیدن عیاللرنی چېتلهتیشی نتیجهسیده مینگلب عیاللر حیاتی نینگ عملده گروگه آلینگنینی تأکیدلشدی.
8–10 اکتبر کونلری بۉلیب اۉتگن اوچ کونلیک اېشیتوولرده، هر بیر گواهلیک طالبان زۉروانلیگی نینگ بیر پرچهسی کبی اېدی، پرچهلر بیرلشتیریلگنده مصافهدن قرهلگنده بوتون تصویر کۉرینردی: عیاللر نینگ حیاتدن چیقریب تشلنیشی. عیاللر طالبان حتی خصوصي کمپنی و یاردم تشکیلاتلریده ایشلشگه رخصت بېرمسلیگینی و عیال نینگ اشتراکینی «اۉز شرَفیگه تهدید» دېب حسابلشلرینی حکایه قیلیشدی. بیر گواه نینگ ایتیشیچه، «طالبان عیاللرنی جمعیتدن یۉق قیلماقچی، گۉیا اولر دستلبدن موجود بۉلمهگن کبی.» 10-اکتبر کونی اوچ کونلیک ییغیلیش و 20 دن آرتیق گواهلر نینگ ییغی و کۉز یاشلریدن سۉنگ سالون سېکین بۉشهدی، لېکن هوا حلی هم حکایهلر آرهسیده سینگیب کېتگن ییغلاو آوازلری بیلن تۉله اېدی.
انسانیتگه قرشی جنایت
تخمیناً ایکّی آی دوامیده گواهلیکلر تینگلنگن، ایش حجتلری کۉریب چیقیلگن و انسانیت تاریخیدهگی اېنگ اچینرلی واقعهلردن بیری بیلن یوزلشیلگندن سۉنگ، 11-دسامبر، پنجشنبه کونی (لاهه) محکمه سالونیده حکم اعلان قیلینیش صحنهسیگه ایلندی. گرچه بو حکم دنیا حکومتلری نینگ عدالتنی تأمینلش ارادهسینی عکس اېتتیرمسه-ده، او انیق کۉرستدیکی، «خلق محکمهسی»، حکمنی اجرا اېتیش کفالتی بۉلمهسه هم، طالبان اوستیده اخلاقي، نهادی و اجتماعي باسیم اۉرنهتیشی ممکن. افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی نینگ خلق ارا محکمهلر هیئتی، الیسندا کالوت ماتینز، رشیده منجو، امیلیو رامیرز ماتوس، آراسیلی گارسیا دل سوتو، مارینا فرتی و غزال حارث، عبارت بۉلیب، مادریدده گواهلیکلرنی تینگلش و جبردیدهلر حکایهلرینی کۉریب چیققندن سۉنگ، شوندهی خلاصهگه کېلدی. طالبان، اونینگ یېتکچیلری و یوقاری مرتبهلی عملدارلری، افغانستان عیاللری و قیزلریگه قرشی تیزیملی و مقصدلی عمللر طفیلی انسانیتگه قرشی جنایتلرنی صادر اېتگنلیکده عیبلنهدی. اوشبو جنایت نینگ اساسي اوستونلری. جنسگه اساسلنگن زۉروانلیک و تضییق و باشقه غیرِ انساني حرکتلر، مثلاً، مجبورن حبسگه آلیش و قییناقلر.
محکمه نینگ یکوني حکمیده شوندهی دېییلگن: طالبان بیر نظام صفتیده زۉروانلیک تیزیمینی یرهتگن؛ بو تیزیم عیاللرنی تعلیم آلیشدن محروم قیلهدی، اولرنی ایش و جمعیتده اشتراک اېتیشدن چېکلهیدی، حرکت اېرکینلیگینی چېکلهیدی، طبي یاردمگه اېریشیش چېکلهیدی و اولر نینگ ناراضیلیگینی حبس، قییناقلر و جنسي زۉروانلیک آرقهلی باستیرهدی. اوشبو خطی-حرکتلر مجموعهسی – اویده سقلشدن تارتیب، حبسخانهده قییناقلر، تعلیمدن محروم قیلیشدن تارتیب، تهدید و تعقیبگه قدَر – تیزیملی روشده عملگه آشیریلگن و روم شرطنامهسی نینگ یېتّینچی مادّهسیده بېلگیلنگن «انسانیتگه قرشی جنایت» مېزانینی تۉلدیرهدی. محکمهلر، مادریددهگی مجلسلریده تقدیم اېتیلگن دلیللرگه اشاره قیلگن حالده، بو باسیم خلق ارا همجمعیت تامانیدن نارماللشتیریلسه، نهفقط افغانستان عیاللرینی مطلق جیملیککه آلیب کېلیشینی، بلکه دنیا حقوقي و اخلاقي اساسلرینی هم ضعیفلشتیریشینی آگاهلنتیردیلر. اولرنینگ تأکیدلهشیچه، «جنسی-آپارتاید» خلق ارا جنایت صفتیده تن آلینیشی و ایچکی همده خلق ارا محکمهلرده جوابگرلیککه تارتیلیشی کېرهک.
محکمهلر دنیاگه بۉلگن چقّان و روشن چقیریغی شوندهی اېدی. طالبان بیلن هر قندهی ملاقات، بو ظلم تیزیمی اعتبارگه آلینمسدن عملگه آشیریلسه، فقط اولرنی جسارتلیراق قیلهدی. محکمهلر، خصوصاً، باش محکمه الیسندا کالوت ماتینز، حکمنی اۉقیگنده شوندهی دېدی: طالبان نینگ سیاستلری و حرکتلری تیزیملی باستیریش و انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده بهالنهدی، اینیقسه بو ظلم عیاللرگه قرشی دنیاقرهش و سیاسي قدرتدن فایدهلنیش اساسیده ایشلب چیقیلگن و عملگه آشیریلگن بۉلسه. حکم متنیده، بو ظلمگه بېواسطه یاکه بالواسطه جوابگر بۉلگن منصبدار شخصلر نینگ اسملری علیحده-علیحده کېلتیریلگن:
هبتالله آخوندزاده، طالبلر رهبری و گروه نینگ سیاسی و دینی بلند مرتبهلی مقامی؛
عبدالحکیم حقانی، طالبلر عالی محکمه باشلیغی و قاضی القضات؛
سراجالدین حقانی، ایچکی ایشلر وزیری، حقانی ترماغی رهبری، خوفسیزلیک مسوول ؛
ملا یعقوب، مدافه وزیرو رهبرنینگ اۉرین باسری و گروه نینگ حربی توزیلمه مسوولی؛
ملا عبدالغنی برادر، طالبلر اساسچیلریدن و رییس الوزرا اۉرین باسری؛
نورمحمد ثاقب، حج و اوقاف وزیری، مذهبی و اجتماعی سیاستلر مسوولی؛
شیخ محمدخالد حنفی، امر به معروف و نهی از منکر وزیری و اخلاقی حکم اجراچی مسوولی؛
ندامحمد ندیم، عالی تحصیلات وزیری، عالی تحصیلات وزیرلیگیده تبعیضآمیز سیاستلر مسوولی؛
حبیبالله آغا، تعلیم و تربیه وزیری، خاتین اۉقیشینی منع اېتیش اجراچیسی؛
افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی، بو طالبان حکومتی نینگ شخصلرینی نهفقط سیاسي تیزیم رهبرلری صفتیده، بلکه عیاللرنی جماعت حیاتیدن بوتونلهی چېتلشتیریش بۉییچه کېنگ قمراولی کماین نینگ مؤلفلری و اجراچیلری صفتیده تنلهدی.
بیاناتده، محکمه هیئتی رئیسی رشیده منجو حکمنی اۉقیب بېرگندن سۉنگ، طالبان وکیللری نینگ قۉلهگن اصوللری بو باستیریش نینگ تیزیملی طبیعتی کوچهیتیرگنینی و عیاللرگه جسماني، روحي، اجتماعي همده اقتصادي عاقبتلر کېلتیرگنینی توشونتیردی. او شوندهی دېدی: تقدیم اېتیلگن حقوقي تحلیل و دلیللرگه کۉره، طالبان تیزیملی طرزده عیاللرنی تعلیم آلیش، ایشلش، اجتماعي اشتراک اېتیش، ساغلیقنی سقلش خدمتلریگه اېریشیش و اېرکین حرکت قیلیشدن محروم قیلگن، و بو جریان حقوقي تعریفده «انسانیتگه قرشی جنایت» صفتیده حسابلنهدی. انسانیتگه قرشی جنایت نیمه؟
افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی حقوقي اساسلرنی توشونتیرر اېکن، روم اساسنامسی «خلقارا جنایي محکمه» نینگ اساسي حجتی صفتیده طالبان جنایتلرینی بېلگیلشده مرکزي رۉل اۉینشینی تأکیدلهدی. خصوصاً، اوشبو اساسنامهدهگی 7-مادّهسی شوندهی دېیدی: هر قندهی زۉروانلیک حرکتی، اگر او کېنگ کۉلمده یاکه تیزیملی روشده تینچ اهالیگه قرشی عملگه آشیریلسه و دولت یاکه تشکیلات سیاستی یاکه بویروغی نینگ بیر قِسمی بۉلسه، انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده قرهلیشی ممکن. اوشبو مادّهده «جنسي عذاب-عقوبت» (ه) و (ک) بندلریده انیق بېلگیلنگن بۉلیب، بو بیر گروهنی فقط اولرنینگ جنسیگه کۉره عذاب، چېکلاو یاکه محروميتگه اوچرهتیشنی انگلهتهدی. اگر بوندهی خطی-حرکتلر تیزیملی و دیسکریمینتسیان سیاست نینگ بیر قِسمی بۉلسه، بو انسانیتگه قرشی جنایت صفتیدهگی مېزانلرنی آشیب اۉتهدی.
بوندن تشقری، یېتینچی مادّه نینگ (ک) بندیده «باشقه انسانی بۉلمهگن حرکتلر» توشونچهسی کېلتیریلگن؛ بو سرلوحه تشقی کۉرینیشده عمومي بۉلسه-ده، خلق ارا حقوقده انیق مېزانلرگه اېگه. هر قندهی حرکت، اگر او عیاللرگه یاکه باشقه شخصلرگه قصداً جسماني یاکه روحي عذاب یېتکزسه، انسان شأنینی جدّي بوزسه، یاکه شخصنی حیاتی، ساغلیگی یاکه اېرکینلیگی خوف آستیده بۉلگن وضعیتگه قۉیسه، بو تعریفگه کیرهدی. خصوصاً، بوندهی حرکتلر تیزیملی سیاست شکلیده، تصادفي حادثه صفتیده اېمس، عملگه آشیریلسه، اولر انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده بهالنهدی. افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی طالبان بۉییچه کوزهتگن حالتلر عیناً شو مېزانلرگه ماس کېلهدی: عیاللرنی اجتماعي، اقتصادي و حقوقي حیاتدن چیقریش بۉییچه تیزیملی، مقصدلی و کېنگ قمراولی سیاست. بو سیاست نهفقط جنسي دیسکریمینتسيهنی اۉز ایچیگه آلهدی، بلکه اوی قماغی، تعلیمدن محروم قیلیش، روحي زۉروانلیک، حبس و قییناقلر کبی کیچیک و کتّه حرکتلر آرقهلی انسانیتگه قرشی بۉلمهگن حرکتلر چېگرهسینی تۉلیق آشیرهدی.
نتیجهده، خلق ارا حقوق دایرهسیده بو حرکتلر انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده تن آلینهدی. شونینگدېک، طالبان نینگ تیزیملی سیاستلری آرقهلی افغانستان نینگ دېیرلی برچه خلق ارا انسان حقوقلری مجبوريتلری بوزیلگن. قیزلر نینگ تعلیم آلیشینی تعقیقلش، عیاللرنی ایش و اجتماعي حیاتدن چیقریش، حرکت اېرکینلیگینی چېکلش، قییناقلر و اختیاري حبسلر بولر نینگ برچهسی قوییدهگی خلق ارا شرطنامهلر بیلن انیق ضدیتگه کیرهدی. عیاللرگه نسبتاً دیسکریمینتسيهنی یۉقاتیش کانوانسیونی (CEDAW)مدنی و سیاسي حقوقلر پکتلری (ICCPR)، اقتصادي، اجتماعي و مدني حقوقلر پکتلری (ICESCR)، تعلیمدهگی دیسکریمینتسيهگه قرشی کانوانسیون (CADE)، عیاللر نینگ سیاسي حقوقلری کانوانسیونی (CPRW)، بالهلر نینگ حقوقلری کانوانسیونی (CRC)، معلوللر حقوقلری کانوانسیونی (CRPD) بوندن تشقری، قییناقلر و انسانی بۉلمهگن معامله حقیده بیر نېچته حساباتلر قییناققه قرشی کانوانسیون (CAT) نینگ آچیق بوزیلیشی اېکنینی کۉرستهدی. شو طرزده، طالبان نینگ حرکتلری نهفقط بیر ساحهنی، بلکه خلقارا حقوق بیلن کفالتلنگن اساسي حقوقلر اسپېکترینی کېنگ قمراوده بوزگن حسابلنهدی.
طالبلرنینگ قیلمیشی اسلامی می؟
طالبان حکومتینینگ بلندمرتبهلی مسووللری اۉزلرینی «اسلام نمایندهسی» دېب تنیشتیرهدیلر و عیاللر همده جمعیتگه یوکلهگن برچه چېکلاو، جزالر و تعقیق نینگ شریعتدن کېلیب چیققنینی دعوا قیلهدیلر. بیراق، محکمه ده اسلامي معروضهچی بۉلگن پروفیسور مصطفی شیخ بو دعوا نینگ حقیقي اسلام تمایللری بیلن ماس کېلمسلیگینی توشونتیردی. او شوندهی دېدی:
«بیز نینگ عنعنهلرمیز قرآن، پیغمبریمیزنینگ نمونهسی، فیقه و اخلاق – بیلن بوگونگی کونده افغانستان عیاللریگه نسبتاً قیلینهیاتگن ایشلر تۉلیق ضدیتلشهدی.» اونینگ نقطهی نظریگه کۉره، اسلام نه عیاللرنی جمعیتدن چېتلشتیریش، اولرنی یالغیزلیککه مجبورلش، اولرنینگ تنهسی و حرکتینی سیاسي نظارت قیلیش آرقهلی قۉرقیتیش حقوقینی بېرهدی، نه اېسه تیزیملی زۉروانلیکنی «امر به معروف» واسطهسی صفتیده قۉللشگه اساس یرهتهدی. باشقهچه ایتگنده، طالبان «شریعت» دېب اتهلگن حرکتلری دیني ایلدیزلردن کۉره، حاکمیتنی سقلش و قۉرقوو یرهتیش سیاسي میکانیزمی صفتیده ایشلهیدی.
امیلیو رامیرز ماتوس محکمه هیئتی نینگ باشقه اعضاسی، حقوقي دعوالرنی انساني مسوولیت بیلن باغلهدی و شوندهی دېدی:
«طالبان نینگ وظیفهسی یشاوچیلر نینگ حیات، تېنگلیک، حرکت اېرکینلیگی و ایش حقوقلرینی حمایه قیلیش دیر.» اونینگ تأکیدلشیچه، افغانستان خلق ارا انسان حقوقلری مجبوريتلریگه اېگه بۉلیشیگه قرهمهی، بوگونگی کونده افغانستانده عیال یاکه معلول شخص دېیرلی هېچ نرسه حسابلنمهیدی. باشقه طرفدن، آراسیلی گارسیا دل سوتو باتفصیل بیاناتیده شوندهی دېدی: طالبان محکمه حاکمیتینی واسطه صفتیده ایشلهتیب، عیاللرنی جمعیتدن چیقریب تشلهگن، و بو انسانیتدن محروم قیلیش اولرنی قویی طبقه صفتیده قبول قیلینیشیگه آلیب کېلگن. او گواهلیکلر اساسیده توشونتیردی: بو دایمي قۉرقوو و خدمتلر یېتیشمسلیگی اۉز-اۉزینی ضررلش و اۉز جانیگه قصد قیلیش کبی عاقبتلرگه آلیب کېلگن، و افغانستانده بیر اولاد تراما و قۉرقوو بیلن یشهماقده.
مارینا فرتی محکمه هیئتی نینگ باشقه اعضاسی، عیاللر نینگ تعلیم آلیش تعقیقی نینگ دوام اېتیشی عاقبتلریگه آگاهلنتیردی و شوندهی دېدی: «اگر بو سیاستلر دوام اېتسه، افغانستان اجتماعي و مدني پرچهلنیشگه تامان سیلجيدی؛ چونکه طالبان عیاللر نینگ بیلیم آلیشیدن قۉرقهدی و اولرنی بیلیم منبعلریدن اجرهتیب توریشگه حرکت قیلهدی.» محکمه نینگ ینه بیر اعضاسی، غزل حارث، یکوني سۉزلریده شوندهی تحلیل قیلدی: طالبان نهفقط آته-آنهلیک قانونلرینی کوچهیتیرگن، بلکه بو پرتریاخل معیارلرنی بېواسطه حکومت سیاستیگه ایلنتیرگن، و اۉز قرهشلریگه کۉره «مدني ترتیب» دېب اتهگن نرسهنی قانوني اجراگه قۉییشگه حرکت قیلگن. او شونینگدېک اېسلهتیب اۉتدی: طالبان قَیتیشیدن آلدین، افغانستانده عیاللر اوچون انیقراق حقوقي دایره موجود اېدی، حاضر اېسه بو دایره طالبان نینگ عملدهگی سیاستلری بیلن بوتونلهی بوزیلگن.
طالبان اۉزگرمهگن
2021 ییلده جمهوریت توزومی نینگ تۉلیق قولهشی و اوّلگی حقوقي همده اداری توزیلمهلر بېکار قیلینیشی آرتیدن حاکمیتگه کېلگن طالبان حکومتی، اصلیده بو گروه 1990-ییللردن باشلب توتگن یۉلینی دوام اېتتیرماقده. طالبان گروهی دستلب 1994 ییلده افغانستان نینگ جَنوبیده شکللنگن و ایچکی قانلی اوروشلردن سۉنگ 1996 ییلده کابلنی اېگهللب، 2001 ییلگچه قریب بېش ییل دوامیده مملکتنی باشقرگن. بو دورده عیاللر و آزچیلیکلرگه قرشی اۉته قطعي چېکلاولر جاري اېتیلگن، اوّلگی حقوقي و اداری تیزیملر اېسه عملده بوتونلهی توگهتیلگن اېدی. 2001 ییلده، 11-سپتامبر هجوملریدن کېین امریکا و اونینگ اتفاقچیلری تامانیدن عملگه آشیریلگن حربي ارهلشوو نتیجهسیده طالبان حاکمیتدن اغدریلگچ، بو گروه اسیمېتریک و اوزاق دوام اېتگن اوروشگه کیریشدی. ایکّی اۉن ییلدن آرتیق دوام اېتگن بو اوروش کېنگ کۉلملی هجوملر، پارتلشلر، نشانلی سوءِقصدلر و مملکت نینگ اَیریم حدودلرینی پرچه-پرچه طرزده نظارت قیلیشنی اۉز ایچیگه آلگن. طالبان 2021 ییلده ینه حاکمیتگه قَیتگچ، تیزیملی زۉروانلیک و عیاللرگه، انسان حقوقلری فعاللریگه همده آزچیلیکلرگه قرشی تاباره کوچهییب بارهیاتگن باستیریشلر تاریخی ینه جانلندی و حاضرده دنیادهگی اېنگ مرکّب حقوقي-سیاسي معمالردن بیری اوچون زمین یرهتدی. «خلق محکمهسی» نینگ اۉتکزیلیشی طالبان تامانیدن انسان حقوقلری نینگ تاباره کۉپراق بوزیلیشی و عینِ پیتده اَیریم دولتلر نینگ طالبان بیلن مناسبتلرنی نارمهللشتیریش جریانی بیلن بیر وقتده یوز بېرماقده. روسيه بیر نېچه آی اوّل طالبان حکومتینی رسماً تن آلدی، باشقه اَیریم دولتلر اېسه اولر بیلن دې-فاکتو مناسبتلرنی سقلب کېلماقده. بو طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی رهبرلری ایلک بار قارهلنیشی اېمس. خلق ارا جنایت محکمهسی هم 2025 ییل جولای آییده طالبان یېتکچیسی هبتالله آخوندزاده و طالبان نینگ باش قاضیسی عبدالحکم حقّانيگه نسبتاً حبسگه آلیشنی چیقرگن اېدی.
افغانستان روم اساسنامسیگه اعضا بۉلیب، بوندهی حکم نینگ چیقریلیشی تاریخي اهمیتگه اېگه، بیراق طالبان اۉز یېتکچیلرینی تاپشیریشی احتمالدن ییراق. شونگه قرهمهی، افغانستان خلق محکمهسی حجتلشتیریلگن گواهلیکلرنی قید اېتیش، پُخته و اساسلی حقوقي ماتریاللر یرهتیش همده جهان وجدانینی اویغاتیش آرقهلی کېلهجکدهگی سعی-حرکتلر اوچون مستحکم زمین حاضرلهماقده.
بو جریان ملي محکمه لرده بوتون جهان یوریسدیکسيهسینی قۉللشدن تارتیب، حقیقتنی انیقلش و یرهشوو میکانیزملریگچه بۉلگن تشبثلرنی اۉز ایچیگه آلهدی. جملهدن، یقینده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری کېنگشی تامانیدن تشکیل اېتیلگن «افغانستان بۉییچه مستقل و دایمي تېرگاو میکانیزمی» شولر جملهسیدن دیر. شونینگدېک، اوشبو جریان طالبان بیلن مناسبتلرنی نارمهللشتیریشگه اورینهیاتگن دولتلرگه نسبتاً اخلاقي و سیاسي باسیمنی کوچهیتیرهدی همده بو گروه نینگ تیزیملی جنایتلرینی اهمیتسیز کۉرسهتیشگه یۉل قۉیمهیدی.
