حبیب نجفیزاده و اونینگ اقلیم بحرانی قرشی کورهشی
بیر زمانلر دایکندینینگ اشترلی اولسواللیگی مرکزی بۉلگن «شیخمیران» قیشلاغی سۉلیم وادي اېدی. او یېرده قلین و باکره اۉرمانلر، للمی دلهلر، سوغرمه اېکینزارلر همده مصفا دریا موجود اېدی. بوگون اېسه بو قیشلاقنینگ اۉتمیشدهگی یشیل منظرهسی خاطرهلرده سۉنیب بارماقده. سۉنگّی اۉن ییللیکلرده قورغاقچیلیک بو منطقهنی گۉیا دواسی یۉق بیر آفتدېک اۉز دامیگه آلگن. منطقه اهالیسی کۉپینچه اۉشه آباد کونلرنی ساغینچ و غم بیلن اېسلشهدی همده یشش محیطینینگ بو اضطرابلی یېمیریلیشی قرشیسیده اۉزلرینی عاجز حس قیلیشهدی. اما شوندهی پیتده بیر انسان امیدسیزلیککه بۉیسونیشنی ایستهمهدی. حبیب نجفيزاده. او یکّه اۉزی توغیلیب اۉسگن یورتیده اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کورهشیش اوچون بېل باغلهدی.
حبیب نجفيزاده شو منطقهسی نینگ فرزندی بۉلیب، بالهلیک و اۉسمیرلیک ییللرینی شو یېرده اۉتکزگن. نجفيزاده نینگ ایتیشیچه، ییللر دوامیده اونینگ توغیلیب اۉسگن قیشلاغی تاباره اۉزگریب بارگن. شیخمیرانده اۉسیملیک قاپلهمی، توپراق اونومدارلیگی، وادي و دریا نینگ شکلی همده کېنگلیگی، اقلیم و یاغاینگرچیلیک نقشلری بوتونلهی اۉزگریب کېتگن. نجفيزادهنینگ فکریچه، بوگون بو منطقهنی قۉرقینچلی اقلیم بحرانی چولغهب آلسه-ده، حلی هم امید بار. عاقلانه چارهلر بیلن اۉشه یشیل اۉتمیشنی «یشیل کېلهجک»که باغلش ممکن.
«یشیل کېلهجک»
حبیب نجفيزاده اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کورهشینی «یشیل کېلهجک» دېب اتهگن. اونینگ ایتیشیچه، عیناً شو نام کمپایننینگ «شعاری» هم دیر. «بیز حاضرچه هېچ قندهی تشکیلي دایره، مجبوريتنامه یاکه نظام اساسیده ایشلهمهیهپمیز. کمپایننینگ شعاری عمومي بۉلیب، هر کیم اونده اشتراک اېتیشی و اۉز حصهسینی قۉشیشی ممکن.» اونینگ سۉزلریگه کۉره، اقلیم اۉزگریشی بحرانی برچهگه ضرر یېتکزماقده و شو سببلی همهنینگ قۉل قاووشتیرمسدن حرکت قیلیشی ضرور. نجفيزاده اېسه اۉزی اېنگ آز امکانیتلر بیلن، دایکندیدهگی شخصي حیاتي تجربهسیگه تهیهنگن حالده میدانگه چیققن مقصدی اېسه منطقهنی آغیر یشش محیط فلاکت دامیگه تۉلیق توشیب قالیشدن قوتقریش دیر.
زنجیرنینگ بیر حلقهسی
هلمند دریاسی بۉیلب، پستقم منطقهلرده هلمند و نیمروزدهگی مارگ. دشتیدن تارتیب، اېران-افغانستان چېگرهسیدهگی هامون کۉللریگچه همهسی قوریب کېتگن. هلمند دریاسی حوزهسینینگ قویی آقیمیدهگی دشتلر و کۉللردهگی اۉسیملیک قاپلهمینینگ یۉقالیشی، یوقاری آقیمدهگی سوو انبارلری بیلن بیرگه، افغانستاندهگی اقلیم بحرانینی ینه-ده کېسکینلشتیرماقده. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ اطراف محیط دستوری (یواناِیپی)، معلوماتلریگه کۉره، بو سوو حوزهسی مملکت حدودی نینگ 45 فایزینی تشکیل اېتهدی؛ اقلیم اۉزگریشیدن اېنگ کۉپ ضرر کۉرهیاتگن اۉنته دولت قطاریده بۉلگن بیر مملکت اوچون بو اولکن تهلکه دیر.
اۉسیملیک قاپلهمینینگ کمهییشی و یۉقالیشی هلاکتلی و تۉستدن صادر بۉلهدیگن سوو تاشقینلریگه، چنگ-تۉزان و ميده ذرّهچهلی بۉرانلرنینگ آرتیشیگه سبب بۉلماقده همده یشش خوفسیزلیکنی خوف آستیگه قۉیماقده. بو اېسه هر قندهی ثمرهلی آستقورمه باشقروودن محروم، رواجلنمهگن بیر مملکت اوچون آغیر ضربه حسابلنهدی. بوندن تشقری، اقلیم اۉزگریشینینگ سلبي عاقبتلری کوندن-کونگه ینه-ده ویرانکار طرزده کۉزگه تشلنماقده. اقلیم اۉزگریشیگه قرشی «یشیل کېلهجک» کمپاینینی باشلب بېرگن حبیب نجفيزاده نینگ ایتیشیچه، بوتون خلق، تورلی منطقهلرده، دېیرلی بیر خیل شکللرده بوندن ضرر کۉرماقده:
نجفیزاده کیم؟
حبیب نجفيزاده شیخمیران قیشلاغیده مکتبنی توگتگچ، کابلگه یۉل آلهدی. او یېرده سیاسي فنلر یۉنهلیشیده تحصیل آلهدی. اۉقیشنی بیتیرگچ، ارزگان و بغلان ولایتلریده سیلاو شکایتلرینی کۉریب چیقیش کمیسیونیده دبیرخانه آمری صفتیده ایشلهیدی. افغانستان «طالبان» قۉلیگه اۉتگچ، نجفيزاده ایشسیز قالهدی و ینه دایکندی ولایتیگه قَیتهدی. 2024-ییل اپرېلیده او کیناگه سفر قیلهدی و نوامبرگچه او یېرده بۉلهدی. حاضر اېسه دایکندی ولایتی نینگ مرکزی نیلی شهریده یشهماقده.
کینا سفریدن قَیتگچ، حبیب نجفيزاده 2025-ییل جولای آییده دایکندینینگ تورلی حدودلریگه سیاحت قیلیشگه قرار قیلهدی. سفر دوامیده او «کیسو» ناملی جایگه بارهدی بعضیلری اونی اۉزی نینگ صافلیگی و گۉزللیگی سببلی «جنت» دېب اتشهدی. او یېرده نجفيزاده ایلگری ایشترلینینگ شیخمیران قیشلاغیده هم موجود بۉلگن، اما اېندی بوتونلهی یۉق بۉلیب کېتگن تاغ اۉرمانلرینی کۉریب قالهدی. «کیسودهگی تاغ اۉرمانلری دایکندینینگ باشقه حدودلریگه قرهگنده کۉپراق کۉزگه تشلنهدی. بوندهی اۉرمانلر بیزنینگ منطقهمیزده (شیخمیرانده) هم بار اېدی، لېکن یۉق بۉلیب کېتدی. اگر اولرنی شیخمیرانده اېکهدیگن بۉلسک، البته ینه یم-یشیل بۉلهدی.»
او کیسو بازاریدن 8،5 کیلو تاغ زیره اوروغی، تاغ بادامی، خنجک و قرغنه (تیکنلی بادام) ساتیب آلهدی و اولرنی کوز اېکین موسمیده محلي اهالی همده اۉقووچیلر یاردمیده شیخمیراندهگی اۉغیل و قیزلر مکتبینینگ اطرافیده اېکیشگه قرار قیلهدی: «هر ایکّله مکتب اطرافی ایلگری اۉرمان و بتهزار بیلن تۉله اېدی. [حاضر اېسه] همهسی یۉق بۉلیب کېتگن، هېچ نرسه قالمهگن
اقلیم اۉزگریشلری بومنطقهده نهفقط طبیعتنینگ شکلینی اۉزگرتیریب، اونی بوزیب یوبارگن و اۉسیملیک قاپلهمینی یۉق قیلگن، بلکه آدملرنینگ سلامتلیگی، اقتصادی همده تورموش طرزی و حیات توزیلیشیگه هم تأثیر کۉرسهتگن؛ «آتهم ایتیب بېرهدی، اونینگ اۉسمیرلیک و یاشلیک دوریده شیخمیران درهسی بوتونلهی میسه و یاووایی اۉرمانلر بیلن قاپلنگن اېکن. دریا هم سووی بیلن تۉله و [اۉزن] حاضرگیگه قرهگنده کیچیکراق بۉلگن. آدملر اونینگ اوستیگه قوریلگن یاغاچ کۉپریک آرقهلی ایکّی تامانگه قتناو قیلیشگن. حاضر اېسه اونینگ اېنی 200 مترگچه کېنگهییب کېتگن».
خودّی شوندهی، بو ییللر دوامیده آدملر بوتونلهی للمیکار یېرلرینی و سوغاریلهدیگن اېکین میدانلرینینگ بیر قِسمینی یۉقاتیب قۉییشگن. حبیب نجفيزاده نینگ ایتیشیچه، حاضرده شیخمیران حدودیده هېچ کیم چارواچیلیک آرقهلی درآمد تاپمهیدی. بو حالت دایکندی و اونینگ اطراف ولایتلریده هم حکمران. اقلیم اۉزگریشلری و اوندن کېلیب چیققن یشش محیط بحرانلری آدملرنینگ تورموش طرزینی و احتیاجلرینی اۉزگرتیریب یوبارگن و اَیریم منطقهلرده آدملر یېر و اویلرینی تشلب کېتیشگه مجبور بۉلیشگن. نجفيزاده، شیخمیران حدودیده حاضر «نان»نی دېیرلی هېچ کیم یېریدن تاپه آلمهیدی دېدی. کۉپچیلیک حیات احتیاجلری اۉزگرگنیدن کېین یاکه کۉچیب کېتگن، یاکه بۉلمهسه اۉز ماللرینی باشقه جایلرده ایشلب تاپگن پول بیلن تأمینلب کېلماقده.
نجفيزادهنینگ ایتیشیچه، سۉنگّی ییللرده بو منطقهلرده اوّلگیگه نسبتاً کوچلیراق چنگ-تۉزانلر نینگ کۉپهییشی کوزهتیلماقده؛ «شیخمیران حدودیده بیرار کېکسهنینگ هم یادیده بوندهی درجهدهگی چنگ-تۉزان بۉلمهگن. آدملر چنگ-تۉزان قهیېردن کېلهیاتگنینی و نیمه اوچون ییل سیین آرتیب بارهیاتگنینی بیلمهیدیلر».
توپراق فرسایشی و اۉسیملیک قاپلهمسی نینگ بوزیلیشی، اینیقسه پستقم منطقهلر و دشتلرده، یوقاری منطقهلرده، جملهدن دایکندی ولایتیده چنگ-تۉزان حاصل بۉلیشی و کېنگهییشی نینگ اساسي عامللریدن حسابلنهدی. چنگ-تۉزانلر نینگ کتّه قِسمی افغانستان نینگ غربي، جَنوبي، جَنوبی-غربي و شِمالی-غربي حدودلریده قید اېتیلگن. باشقه تاماندن، نجفيزاده، جمعیتدهگی آدملرنینگ اکثریتی بو ميده چنگ ذرّهچهلرینینگ خوفلریدن بېخبر؛ «حاضرگچه هېچ کیم چنگ-تۉزاننینگ خوفلری یاکه چنگلی وضعیتلرده ضرور چارهلرنی کۉریش حقیده حتا بیر آغیز هم گپیرمهگن». دېب ایتهدی جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی اېسه بونی «جدّي تهدید» دېب اتهگن.
چنگ ذرّهچهلرینینگ دیامېتری 2،5 میکروندن کیچیک بۉلیب، اولر آسانلیک بیلن اۉپکهگه کیرهدی. حتی بو ذرّهچهلر قانگه هم اۉتیشی ممکن. چنگ-تۉزان اساسن یورهک-قان تامیر کسللیکلری، قلبی، عصب تیزیمی بوزیلیشلری و سرطان بیلن باغلیق دیر.
دایکندیدن تشقری، حبیب نجفيزاده اۉز تشبثینی اقلیمی بیر خیل و توپراق صفتی اۉخشش بۉلگن مرکزي منطقهلردهگی ینه آلتی ولایتده کېنگهیتیرگن. بو ولایتلر باميان، غور، غزنی، ارزگان، میدان وردک و پروان حسابلنهدی. او بو حدودلرنی «یشیل دایره» دېب اتهگن؛ «مېن و باشقه کۉنگیللیلر اوچون بو جایلرگه یېتیب باریش و یوریب توریش آسان و ارزان. اوروغلر همه ولایتلر اۉرتهسیده المشیلهدی. [اېکیلهدیگن موسمده] کېلهسی کوز و بهارده یشیل دایره منطقهلرینینگ تورلی نقطهلریده تشبثیمیزنی عملگه آشیرهمیز. مثلاً، پرواندهگی ارغواننی باميان نینگ اَیریم حدودلریده اۉستیریش ممکن یاکه کیسودهگی خنجک، زیره و قرغنهیی ارزگانده اېکیش ممکن.» اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، کېلهجکدهگی یشیل تشبثنی باشقه ولایتلرگه هم یاییشنی رېجهلشتیرگنینی تیلگه آلهدی.
نجفيزاده تورلی حدودلردهگی آدملر یاردمیده ایلگری بیر منطقهده اۉسیب، اما حاضر یۉقالیب کېتگن درختلر، بتهلر و اۉسیملیکلرنی قیتهدن اېکماقده یاکه اولرنینگ تورلی نوعلرینی اقلیمی اۉخشش جایلرده کۉپیتیرماقده. بو اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کورهشیشده «تېزکار» و «ارزان» یېچیم صفتیده کۉریلماقده.
خلقنینگ قۉللشی
مملکتنینگ تورلی منطقهلریدهگی آدملر حبیب نجفيزاده نینگ اۉرمانلرنی تیکلش تشبثینی قۉللب-قوّتلشگن. او هر کونی باشقه ولایتلردن بته و درخت اوروغلریگه بویورتمه آلهدی و اولرنی بیرمه-بیر دایکندی قیشلاقلریدن تیارلهیدی؛ «بویورتمهلرنی دایکندینینگ مرکزی بۉلگن [نیلی] شهریده ییغهمن. کېین اوروغ ساتیب آلگنلرگه یوبارهمن. بو جریان کۉنگیللیلر بیلن موافقلشگن حالده، عادتده باشقه ولایتلر و حدودلرگه یوباریلهدی». حبیب نجفيزاده حاضرگچه 730 دن آرتیق بویورتمنی تأمینلهگن.
بویورتمهچیلرنینگ اکثریتی عاليگاه بیتیرووچیلری حسابلنهدی. اېنگ کۉپ بویورتمهلر اېسه میدان وردک، غزنی و دایکندی ولایتلریدن کېلگن. حبیب شونینگدېک، بویورتمه نسبتاً کم بۉلگن ارزگان، باميان، غور و پروان ولایتلریگه هم اوروغ یوبارگن؛ «منطقهلرنینگ امکانیتلرینی اۉزیمیز حسابگه آلهمیز و [اوروغلرنی] محلي اهالیگه، رواجلنتیریش کېنگشلری رئیسلریگه همده اۉرمان قۉریقچیلریگه یوبارهمیز، اولر اېسه اېکیش ایشلرینی عملگه آشیرهدیلر.»
حبیب نینگ اَیریم بویورتمهلرینی باشقه منطقهلردهگی کۉنگیللیلر هم قبول قیلیب آلهدی. حاضرچه کۉنگیللی «موافقلشتیرووچیلر» سانی 16 کیشیگه یېتگن. اولر هر بیر نېچه کونده آنلاین طرزده اۉز فعالیتلری حقیده صحبتلشهدیلر. هر بیرینینگ حیات یۉلی تورلیچه بۉلسه-ده، اولرنینگ برچهسی اقلیم اۉزگریشی بحرانیدن کېلیب چیققن آغیر ضررلر حقیده تشویشده. اولر«طبیعت نینگ ینه-ده ویران بۉلیشی و اۉز وقتیده چارهلر کۉریلمسلیگی»دن قۉرقیشهدی.
«یشیل کېلهجک» تشبثی یۉلگه قۉییلگندن بېری حبیب نجفيزاده و باشقه کۉنگیللیلر بو تشبث دایرهسیده 450 دن آرتیق متخصص، بیلیم یورتی اۉقیتووچیلری، بیتیرووچیلر و قیشلاق خۉجهلیگی، اطراف-محیط همده و برق یۉنهلیشیدهگی محصللر بیلن صحبتلشیشگن. اولر معمالر و قیینچیلیکلرنی اولر بیلن بهم کۉریب، بیرگهلیکده یېچیم ایزلشگن.
نجفيزاده ایتهدی، بو ملاقاتلر و مصلحتلرنی دوام اېتتیرهدی؛ «امید قیلهمنکی، بیز یشیل کېلهجککه یېتیشهمیز و اقلیم بحرانی ضررلردن امان قالهمیز.»
