خالد محمدی
خوست ولایتیده طالبان تامانیدن بیر عیبلنووچینینگ عامه آلدیده قتل قیلینیشی مینگلب تماشابینلرنی «قتل تماشاسی» میدانیگه تارتدی. طالباننینگ خوستدهگی والیسی دفتری سهشنبه قوس نینگ ۱۱- کونی، تخمیناً ۸۰مینگ کیشی سپورت میدانیده قتل منظرهسینی تماشا قیلیش اوچون تۉپلنگن اېدیلر دېب معلوم قیلدی. والینینگ مطبوعات سۉزلاوچیسی مستغفر گربزنینگ ایتیشیچه، «منگل» اسملی شخص بیر عایلهنینگ اعضالرینی اۉلدیریشده عیبلنگن و مقتولنینگ قرینداشلریدن بیری تامانیدن قصاص طریقهسیده آتیب اۉلدیریلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، منگل نینگ ایکّی اۉغلی هم (عامهوي روشده قتل اېتیلگن شخص نینگ فرزندلری) اۉلیم جزاسیگه حکم قیلینگن، بیراق بعضی جبرلنووچی عایلهلرنینگ میراثخۉرلری چېت اېلده بۉلگنی سببلی، اولرنینگ جزاسی میراثخۉرلر قَیتیب کېلگونچه کېچیکتیریلگن.
مستغفر گربز اۉزی نینگ ایکس اجتماعی صحیفهسیده یازیشیچه، بو اېرکک و اونینگ اۉغیللری تخمیناً اۉن آی اوّل خوست ولایتینینگ علیشېر اولسواللیگیگه قرهشلی “بوخانه” قیشلاغیده بیر عایله نینگ ۱۳ اعضاسینی «وحشیانه و سِرلی طرزده» اۉلدیرگنلیکده عیبلنگن. بو حادثه طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستانده، طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده بویروغی بیلن عملگه آشیریلگن اۉن ایکّینچی رسمي قتل حسابلنهدی. کۉرینیب توریبدیکی، طالبان (بو واقعهنی عامهگه اعلان قیلیش آرقهلی) آدملر نینگ کتّه تۉده بۉلیب قتل تماشاسیگه کېلیشینی ایستهگن. اولر اوچون بو بیر تاماندن اۉلیم جزاسی بۉییچه «عامهوي قۉللب-قوّتلاو»نی نمایش اېتیش، باشقه تاماندن اېسه اۉزلری نینگ زۉرآور مذهبی حکملرینی افغانستان نینگ «عادي، عادتي مدنیتی» صفتیده مستحکملش امکانیتی بۉلگن.
افغانستان بۉییچه بیرلشگن ملتلر تشیکلاتینینگ انسان حقوقلری کېنگشی نینگ مخصوص گزارشگلری ریچارد بنت طالبان نینگ قصاصی اجرا اېتیلیشیگه مناسبت بیلدیریب، شوندهی یازدی: «خوست سپورت میدانیده بیر اېرککنینگ عامه آلدیده قتل قیلینیشی، خبرلرگه کۉره بو ایشنی حتی 13 یاشلی باله عملگه آشیرگن و مینگلب آدملر، جملهدن یاش بالهلر هم تماشا قیلگن انسان حقوقلری و انساني قدر-قیمت نینگ قۉپال بوزیلیشی دیر و اسلامي قانونلرگه هم ضد کېلهدی.»
قصاصگه رغبت
افغانستانده بوندهی کتّه جمعیتنینگ قتل مراسمیده اشتراکی مثلی کۉریلمهگن حادثهدیر. بعضی آدملر حتا که حکم اجرا اېتیلهدیگن آننی کۉریش اوچون درختلرگه چیقیب آلیشگن. اجتماعي ترماقلرده ترقهلگن ویدیو و صورتلر کۉرسهتهدیکی، جوده کۉپ آدملر عیبلنووچیگه اۉق اوزیلیش جریانینی تماشا قیلیش اوچون حادثه جاییگه آشقیب کېلیشگن.
گرچه اَیریم باشقه مملکتلرنینگ قانونلریده هم اۉلیم جزاسی موجود بۉلسه-ده، بو کبی حکملر عادتده عامه آلدیده اجرا اېتیلمهیدی. طالبان اېسه «عدالتنی تأمینلش» و «شرعي حدودلرنی قۉللش» دېب اتهگن ایشلرینی، اۉزلری جمهوریت توزومی دوریده ییگیرمه ییل مابینیده پلرتلشلر، خودکوش هجوملر، قوراللی هجوملر و گروگه آلیش عملیاتلری بیلن حربي و تینچ اهالیگه قرشی هجوملرده قتنهشگن قاضیلر آرقهلی عملگه آشیرماقده.
طالبان نینگ ایتیشیچه، قتل حکمی ملا هبتالله آخوندزاده بویورغی بیلن و محکمهلرنینگ اوچ باسقیچلی تېکشیروویدن سۉنگ چیقریلگن، و آدملرنینگ اۉن مینگلب اشتراکی جمعیتنینگ اولر نینگ اېکسترېمیستیک قرهشلری بیلن ماسلیگینی تصدیقلاوچی بېلگی صفتیده تلقین قیلینهدی. کۉرینیب توریبدیکی، طالبان نینگ سۉنگگی تۉرت ییللیک ترغیبات کمپاینی ثمرهسیز بۉلمهگن و اولر کۉپلب آدملرنی اۉزی نینگ رادیکال قرهشلریگه یۉنهلتیره آلگن. طالبان قتل مراسمیده آدملرنینگ اشتراکیگه هېچ قندهی چېکلاو قۉیمهگن: کیچیک بالهلردن تارتیب کتّهلرگچه برچهسی اشتراک اېتگن. یگانه تعقیق حکم اجراسینی ویدېو یاکه صورتگه آلیش اېدی. شو بویروق و طالبان قۉرقووی سببلی حاضرگچه قتل جریانیده هېچ قندهی ویدېو یاکه صورت ترقهلگن اېمس.
کۉپلب کوزهتووچیلر ایشانهدی، اینیقسه اۉق بېواسطه جبرلنووچی عایله اعضالری تامانیدن اوزیلگنده، بوندهی قتلنی کۉریش آدملر، خصوصاً اۉسمیرلر و بالهلر اوچون جدّي پسیکولوژیگ عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن؛ بو صحنهلر اولر نینگ آنگیده قالیب، توشلر، خواطر و روحي بوزیلیشلرگه سبب بۉلیشی ممکن.
قدیمگی روم دوریده، شاهلر اۉز حاکمیتینی مستحکملش و آدملرنی بند قیلیش مقصدیده « کولوسئوم» ناملی جایده گلادیاتوری اۉیینلرینی اۉتکزیشر یاکه قتلگه حکم قیلینگن شخصلرنی بیر-بیریگه قرشی قۉییشردی؛ بو واقعهلر کۉپینچه زۉروانلیک، یرهلنیش و اۉلیم بیلن باغلیق بۉلیب، آدملر اولرنی تماشا قیلیش اوچون نوبتده توریشردی. شو طرزده، طالبان هم بوگونگی کونده آدملرنی قتل و شفقتسیز جزا مراسملرینی تماشا قیلیشگه جلب قیلماقده. آدملر نینگ کېنگ اشتراکی طالبانلرگه شوندهی تأثرات بېریشگه امکان یرهتهدی: خودّی افغانستان جمعیتی اولر نینگ سیاستینی قۉللب-قوّتلهیاتگندېک.
طالبلرچه عدالت
اوشبو ییغیلیشلرده اشتراک اېتگن کۉپلب آدملر بوندهی زۉروانلیک نینگ عاقبتلری و اونینگ «نارمل» عملیات صفتیده قبول قیلینیشینی اۉیلهمسهلر-ده، اساسي سوال توغیلهدی. طالبان نینگ محکمه-حقوق تیزیمیده حقیقي عدالتنی تأمینلش امکانیتی بارمی؟ طالبان «شریعتنی عملگه آشیریش» حقیده گپیرهدی، اما قتل حکمینی اجرا اېتیش بۉییچه هېچ قندهی انیق، رسمي و آچیق قانون قبول قیلمهگن. طالبان حکومتیده فقط ملا هبتالله اخوندزاده ایستهلگن وقتده قتل حکمی چیقریش حقوقیگه اېگه؛ اما اونینگ امضاسی، مُهر یاکه رسمي حجتی اعلان قیلینمهیدی. فقط اونگه تېگیشلی دېب حسابلنگن بیرته صورت موجود، و او هېچ قچان عامهوي کۉرینمهگن. طالبان اونگه تېگیشلی بیر نېچه اودیا یازوولرنی هم ترقهتگن، اما اونینگ جسماني موجودلیگی حلی هم سِرلی، حتا اونینگ تیریکلیگی بارهسیده هم شبههلر موجود. شو بیلن بیرگه، عیناً شو نامعلوم شخص، یشیرین طرزده یشهسه هم، قتل و قصاص حکملری چیقرهدی و اولرنی جنایتلرنی کمهیتیریش واسطهسی صفتیده تقدیم اېتهدی.
خوستدهگی اوشبو مراسملرگه آدملرنینگ کېنگ اشتراکینی انابتگه آلسک، طالبان اېندی عامهوي حکم اجراسینی «اۉزیگه ایشانچ» بیلن دوام اېتتیریش و کۉپراق قتل مراسملرینی اۉتکزیش احتمالی یوقاری؛ شو بیلن بیرگه، عدالت تأمینلنیشیگه هېچ قندهی کفالت یۉق، گرچه بوندهی نمایشلر طالبان نینگ حاکمیتینی مستحکملش مقصدیده سیاسي فونکسيهنی بجرهدی. خوستده رۉی بېرگن واقعه نهفقط طالبان نینگ عدالتنی عملگه آشیریش اسلوبی بۉییچه جدّي سواللرنی توغدیردی، بلکه افغانستان نینگ عمومي مدنیتی و زۉروانلیکنی قبول قیلیش همده رواجلنتیریشگه تیارلیگی بارهسیده کتّه تشویش اویغاتدی.
