صائمه فتحی
طالبان حاکمیتی نینگ تۉرتینچی ییلیده کابل و اسلاماباد اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک ینگی باسقیچگه کیریب باردی. طالبان و پاکستان اوردوسی اۉرتهسیدهگی چېگره جنگلری چاغیده، پاکستان تشقی ایشلر وزیرلیگی بو مملکت نینگ تشقی سیاست یۉنهلیشینی بېلگیلاوچی اېنگ مهم رسمي اداره، عادتدن تشقری کېسکین آهنگده، «بیر کون کېلیب افغانستان خلقی آزاد بۉلیشیگه امید قیلهمیز،» دېیه بیانات بېردی. بو جمله سیاسي نقطهی نظردن عادي بیر فکر اېمس، بلکه انچه جدّي اشاره صفتیده تلقین قیلینماقده. اېندی اېسه بیر نېچه بار موفقیتسیز توگهگن مذاکرهلر، دیپلوماتیک اورینیشلرنینگ ثمرهسیزلیگی، پاکستان حدودیدهگی دواملی ترور هجوملری، روایتلر اوروشی و تجارت علاقهلرینینگ اوزیلیشی یانیده، سوال توغیلهدی، پاکستان افغانستانده «رژیمنی اۉزگرتیریش» سناریوسینی ایشلب چیقیشگه کیریشدیمی؟
قرمهقرشیلیکلر باشلهنیشی
طالبان مدافعه وزیری ملا یعقوب مجاهدنینگ آواز یازووی ترقهلدی؛ پاکستاننینگ دعوالریگه قرشی طالبان سکوتینی بوزهدیگن قطعي بیر آواز: «کیمکه افغانستاندن تشقریگه جهاد نیتی بیلن بارهدیگن بۉلسه، اونینگ بو عملی جهاد حسابلنمهیدی.» 2023-ییل اگستیده اعلان قیلینگن اوشبو اودیو، اصلیده طالبان امیری نینگ تۉغریدن-تۉغری بویروغینینگ عکس-صداسی اېدی؛ بو بویروق نینگ مقصدی گروه جنگچیلرینینگ افغانستان چېگرهسیدن تشقریدهگی فعالیت دایرهسینی انیق بېلگیلش.
اوشبو پیامده طالبلر مدافعه وزیری ملا یعقوب مجاهد، طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده نینگ بویروغیگه کۉره، گروه جنگچیلری نینگ «جهاد» اوچون افغانستاندن چیقیشی شرعي جهتدن ناقانونيلیگینی انیق تاکیدلهیدی. او «امیر نینگ بویروغیگه اطاعت فرض و واجب دیر» دېیه اورغو بېرهدی و بېلگیلهیدی. بو دایرهدن تشقریده قیلینهدیگن هر قندهی عمل، حتا نیت جهاد بۉلسه هم، «جهاد» حسابلنمهیدی. مجاهد، اگر امیر جنگنی منع قیلسه، شوندن کېین کیم جنگنی دوام اېتتیرسه، او اېندی جهاد اېمس شونچهکه «جنگ» سنهلهدی؛ یعنی طالبان رهبریتی نینگ دیني نقطهی نظریده بوندهی عمل هېچ قندهی شرعي لېگیتیملیککه اېگه اېمس دېب قۉشیمچه قیلهدی.
بو موضع عیناً اۉشه پیتده اعلان قیلینگن اېدی کی، پاکستان طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن کېین تیتیپی هجوملری کېسکین آشگنینی و بعضی هجومچیلرنینگ افغانستاندن کیریب کېلهیاتگنینی ادعا قیلر اېدی. مثلاً، 2023-ییل جولای آییده بلوجستان نینگ ژوب حدودیده صادر بۉلگن هجوم نینگ اوچ نفر عملگه آشیرووچیسی حقیده پاکستان تشقی ایشلر وزیرلیگی شونی ایتگن اېدی، اولر نینگ برچهسی افغانستان نینگ قندهار ولایتیدن کېلگن. بیر ییل اۉتیب، 2024-ییلده پاکستان و طالبان اۉرتهسیده اوچ تامانلهمه کېلیشوو امضالندی. مقصد ترانسچېگرهوي جنگاورلیکنی جلولش و تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) جنگچیلرینی چېگره حدودلریدن کۉچیریش اېدی. اوشبو رېجه اوچون طالبان امارت دن سېزیلرلی مقدارده مبلغ آلدیلر. طالبان مطبوعات سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهدنینگ ایتیشیچه، بیر قنچه جنگچیلر افغانستان ایچکریسیگه کۉچیریلدی. بیراق پاکستانلیک رسميلرگه کۉره، بو جریاننی نظارت قیلهدیگن رئال میکانیزم عموماً شکللنمهگن. پاکستان و طالبان اۉرتهسیدهگی اۉشه تنگ وضعیت دوام اېتر اېکن، 2025-ییل مارچ آییده پاکستان تیتیپی هجوملرینینگ کوچهییشیدن چرچهب، ینگی سیاستنی جاري قیلدی. اسلاماباد نینگ ایتیشیچه، «افغانستان وطنداشلری» تیتیپی صفیده جنگ قیلهیاتگن حالتلرنی انیق حجتلشتیریش. اۉشه آی نینگ اۉزیده جیونیوز تلویزیونی خبر بېردی: خیبرپختونخوا ایالتینینگ غلامخان قلعه حدودیده پاکستان خوفسیزلیک کوچلری بیلن تۉقنهشووده بیر افغان فقراسی اۉلدیریلگن. خوفسیزلیک منبعلری بو کانالده ایتیشیچه، اۉلدیریلگن شخص مجیبالرحمن منصور، طالبان حکومتی نینگ حربي اکادمیهسی اوچینچی کندکینینگ قوماندانی بۉلگن.
جیونیوزنینگ گزارش قیلیشیچه، مجیبالرحمان تیتیپی نینگ باشقه 14 عضوی بیلن 2025- ییل 28 فبروریده شمالی وزیریستانده نابود قیلینگن. بوندی گزارشلرنی نشر قیلینیشی بیرینچی مرته اېمس اېدی. بو حادثه پاکستان اوچون افغانستان وطنداشلرینینگ پاکستان ایچکریسیدهگی جنگلرده اشتراک اېتهیاتگنیگه عاید ینه بیر دلیل صفتیده قید اېتیلدی. سۉنگگی ییللرده پاکستانلیک رسميلر بیر نېچه بار شونی تأکیدلب کېلیشگن، افغانستان وطنداشلری تیتیپی بیلن بیرگه پاکستان خوفسیزلیک کوچلریگه قرشی جنگ قیلماقده و اولرگه لجستیکی یاردمی کۉرسهتماقده. 2025-ییل نینگ بیرینچی یرمیده ینگی حجتلرنینگ اعلان قیلینیشی بو دعوالرنی اسلاماباد اوچون ینهده جدّيراق و کۉپراق دالضرب مسألهگه ایلنتیردی.
بو کبی خبرلر بیرینچی مرته ترقهلهیاتگن اېمس اېدی. بیر نېچه هفته اوّل، بادغیس ولایتی حاکمی اۉرینباسری بۉلگن طالبان رسميسی مولوی غلام محمد نینگ اۉغلی بدرالدین پاکستاندهگی تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) جنگچیلری صفیده هلاک بۉلگنی حقیده خبرلر چیققن اېدی. بو واقعه هم پاکستان تامانیدن افغانستان وطنداشلرینینگ مملکت ایچکریسیدهگی جنگلرده قتنهشهیاتگنیگه ینه بیر دلیل صفتیده قید اېتیلدی. سۉنگگی ییللرده پاکستانلیک رسميلر کۉپ بار تأکیدلب کېلیشگن، افغانستان وطنداشلری تیتیپی بیلن بیرگه پاکستان خوفسیزلیک کوچلریگه قرشی اوروشماقده و اولرگه لوجستک یاردمی کۉرسهتماقده. 2025-ییل نینگ بیرینچی یرمیده ینگی حجتلرنینگ اعلان قیلینیشی اېسه بو دعوالرنی اسلاماباد اوچون ینهده جدّيراق، کۉپراق اعتبار طلب قیلهدیگن مسألهگه ایلنتیردی.
قرمهقرشیلیکلر اوجی
اما واقعه شو یېرده تۉختهب قالمهدی. کابل و اسلاماباد اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک شوندهی بیر باسقیچگه یېتدیکی، اوّلگی هېچ بیر دور بیلن سالیشتیریب بۉلمس اېدی، حتا تصور قیلیش هم قیین بۉلگن درجهده. چونکه طالبان گروهی پاکستان نینگ هر تامانلهمه یاردمی بیلن ایکّی بار افغانستانده حاکمیتنی قۉلگه آلگن و کېنگ منظره بۉییچه پاکستان نینگ تۉله-تخته قۉغیرچاغی صفتیده قرهلهدی. پاکستان نینگ کېتمه-کېت عیبلاولری، حجتلشتیریشلری و شرقي افغانستان وطنداشلری نینگ تیتیپی بیلن یانمه-یان جنگ قیلهیاتگنی حقیدهگی اوزلوکسیز خبرلر آخر-عاقبت کېسکینلیکنی اېنگ یوقاری نقطهگه یېتکزدی. نتیجهده تامانلر نینگ قرهمه-قرشیلیگی سیاسي و عامه وی اخبارات واسطهسی روایتلر درجهسیدن چیقیب، آچیق حربي تۉقنهشوو میدانیگه کۉچدی.
2025-ییل 9-آکتبر کونی پاکستان اوردوسی افغانستان توپراغیده مثلسیز هوا هجوملرینی عملگه آشیردی. پاکستان جنگاور اوچاقلری کابل آسمانینی یاریب اۉتیب، پایتخت نینگ بیر نېچته حدودلرینی نشانگه آلدی؛ شو بیلن بیرگه، افغانستان نینگ شرقي منطقهسیدهگی بیر نېچه نقطهلر هم بامباردمان قیلیندی. اسلاماباد بو هجوملرده «تیتیپی نینگ فعال مرکزلری افغانستان حدودیده نشانگه آلینگنینی» ادعا قیلدی. بو سفر طالبان سکوت سقلهمهدی. گروه جنگچیلری جوابن پاکستان نینگ چېگره پستهلریگه اۉت آچدیلر و اۉزارا تۉقنهشوولر ساعتلب دوام اېتدی. محلي و حربي منبعلر ایکّی تامانده هم آغیر تلفاتلر بارلیگینی بیلدیردی.
کابلگه اویوشتیریلگن هوا هجوملری و چېگره بۉییدهگی کېسکینلیک اوجیگه چیققنیدن سۉنگ، قطر و تورکيه واسطهچیلیگیده طالبان و پاکستان رسميلری اۉرتهسیده دوحه شهریده اوچرهشوو اۉتکزیلدی. اوشبو مذاکرهلر چوقور ایشانچسیزلیک سایهسیده کېچگن بۉلسه-ده، یکونده زودلیکدهگی اۉت آچیشنی تۉختهتیش قراریگه آلیب کېلدی و تامانلر مذاکرهلرنی تورکيهده دوام اېتتیریشگه راضی بۉلیشدی.
بیراق تورکيهدهگی اوزاق دوام اېتگن اوچرهشوولر هېچ قندهی نتیجه بېرمهدی. تیتیپی جنگچیلری افغانستان حدودیده جایلشگنی حقیدهگی دعوالر و طالبان نینگ بونی «منطقسیز» دېب اتهگن جوابلری تامانلرگه عملي کېلیشووگه اېریشیش امکانینی بېرمهدی. مذاکرهلر هېچ قندهی یوتوقسیز یکونلندی.
بو جریان موفقیتسیز توگهگچ، ایکّی تامان نینگ مناسبتلری ینه «حکایهلر میدانیگه» قَیتدی. کابل و اسلاماباد هر بیری اۉز حکایهسینی عامهوي اخبارات واسطهلریده کوچهیتیردی؛ پاکستان طالبان افغانستانگه تیتیپی جنگچیلریگه باشپناه بېرگنینی تأکیدلهیدی، طالبان اېسه بو دعوالرنی «پاکستان نینگ اوشبو گروه حکومتینی ضعیفلشتیریش و افغانستانده بحران یرهتیشدهگی رۉلی» نینگ بیر قِسمی دېب حسابلهیدی. عامه وی اخبارات واسطه لر مکانی ینه رقابت و عیبلاو میدانیگه ایلندی و هر ایکّی تامان هم بحراننینگ مسوولیتینی بیر-بیری نینگ بۉینیگه یوکلشگه حرکت قیلماقده.
حاضرده ایکّی دولت نینگ برچه چېگرهلری یاپیلگن؛ حرکت تۉختهتیلگن، تجارت عملده ایشلهمهیپتی و ایکّی تامان نینگ، خصوصاً چېگره حدودلریدهگی بازارلر جدّي ضربه کۉرماقده. اېنگ سۉنگگی مثالده، 25 نوامبرده پاکستان ینه افغانستان نینگ خوست ولایتینی چېگره حدودیده هوا هجومیگه نشان قیلدی. اوشبو هجوم، اسلام آباد نینگ «ترورچیلرنی نشانگه آلیندی» دېگن دعواسیگه قرهمه-قرشی روشده، محلي منبعلرگه کۉره، تۉقّیز نفر تینچ اهالینی اۉلدیریشگه آلیب کېلدی. بو واقعه نهفقط موجود سیاسي بۉلینیشنی چوقورلشتیردی، بلکه کابل و اسلاماباد اۉرتهسیدهگی ترنگلیک دیپلوماتیک درجهدن اۉتگنینی و اېندی انساني همده اقتصادي عاقبتلرگه سبب بۉلهیاتگنینی کۉرسهتهدی؛ بو حالت اېسه ملاقات یۉلینی هر قچانگیدن هم قیینلشتیرماقده.
رژیمنی اۉزگرتیریش: پاکستان نینگ افغانستان مخالفتینی قۉللب-قوّتلشی
ترنگلیکلر ینهده نازک باسقیچگه کیریب باردی. پاکستان حکومتی نینگ اَیریم رسميلری آچیقچهسیگه «افغانستانده رژیمنی اۉزگرتیریش ضرور» دېگن فکرنی بیلدیریشگن؛ بو موقع اسلاماباد نینگ طالبان فعالیتیدن ناراضیلیگی و اوّلگی مذاکرهلرنینگ موفقیتسیزلیگی نتیجهسیده یوزهگه کېلگن. پاکستان نینگ سابق بلاچستان اخبارات وزیری جان اچکزی مملکت نینگ «افغانستان نینگ غیر پشتون مخالفتی»نی قۉللب-قوّتلشی ضرورلیگینی تأکیدلهگن. شونینگدېک، افغانستان بۉییچه سابق مخصوص نماینده آصف درانی، وضعیت نینگ طالبان نینگ نظارتیدن چیققنینی و منطقه دولتلری ارهلشیشی لازملیگینی ایتگن. او قۉشیمچه قیلگن: «طالبان نینگ حرکتلری افغانستانده رژیمنی اۉزگرتیریشگه آلیب بارهدی.»
سۉنگگی آیلر دوامیده، پاکستان دیپلوماسیسی طالبان بیلن ترنگلیک کوچهیگن پلّهده فعالراق بۉلیب قالدی. پاکستان اېلچیلری و وزیرلری اوّلگیدن کۉره کۉپراق اروپا و امریکاگه سفر قیلیب، «افغانستاندن کېلهیاتگن خوفسیزلیک بحران» مسألهسینی خلقارا میدانده تأکیدلشگه حرکت قیلماقده. اوشبو سفرلردن اېنگ مهملریدن بیری، اۉتگن هفته پاکستان تشقی ایشلر وزیری اسحاق دار نینگ بروکسل گه سفری بۉلدی. او ناتو باش کاتبی مارک روته و اروپا اتفاقی رسميلری بیلن اوچرهشووده پاکستان نینگ تروریزمگه قرشی کورهشدهگی «شرطسیز» مجبوريتینی تأکیدلهدی و پاکستانگه قرشی خوفسیزلیک تهدیدلری «اساسا مملکت چېگرهلریدن تشقریدن قۉللب-قوّتلنهدی» دېب آگاهلنتیردی. بروکسلده ناتو و اروپا اتفاقی رسميلری پاکستان بیلن خوفسیزلیک ساحهسیدهگی همکارلیکنی کېنگهیتیریش حقیده گپلشدی؛ بو اېسه اسلامابادده افغانستانگه باغلیق دېب حسابلنگن تهدیدلرگه قرشی خلقارا قۉللب-قوّتلشنی جلب قیلیش بۉییچه مملکت نینگ ینگی استراتیژيسی نینگ موفقیتی صفتیده تلقین قیلیندی.
شونینگدېک، امریکانینگ نیولاینز ژونالی ایشانچلی منبعلرگه تهیهنیب خبر بېرگنیچه، طالبان بیلن ترنگلیک کوچهیگنیدن سۉنگ، اسلاماباد اوشبو گروهگه قرشی مخالف شخصلر بیلن دیپلوماتیک علاقهلرنی تیکلهگن و عملده «افغانستانده رژیمنی اۉزگرتیریشنی رېجهلشتیرماقده». اوشبو خبرلر شونی کۉرسهتهدیکی، پاکستان خوفسیزلیک و سیاسي باسیملر بیلن بیر وقتده طالبان نینگ قرشیسیده سیاسي آلترناتیولرنی یرهتیش یاکه کوچهیتیریشگه حرکت قیلماقده.
ژونال شوندهی یازهدی: «طالبان مینگلب اۉزینی پارتلهتیشگه تیارلشگن تیتیپی جنگچیلرینی پاکستانگه یوباریشی یاکه هندیستان تامانیدن قۉللب-قوّتلنهدیگن بلوچ عصیانچیلری بیلن همکارلیک قیلیب، چېگرهلریده ویرانهگرچیلیک قیلیشی ممکن. پاکستان اېسه اۉز نوبتیده نهفقط حربي قوّتگه، بلکه طالبان یېتکچیلرینی نشانگه آلیش و افغانستاندهگی سیاسي موازنتنی اۉزگرتیریش اوچون استخبارات ترماغیگه هم اېگه. اوشبو مملکت طالبان یېتکچیلرینی بیرمه-بیر یۉق قیلیشی ممکن؛ بولر نینگ برچهسیدن تشقری، اولر اوستیده اۉن ییللر دوامیده تدقیقات آلیب بارگن.» شو دورده، پاکستان یېتکرمهلری هم طالبانگه قرشی مخالفت نینگ ینگی حرکتلریدن خبر بېرگن. اکسپرستریبون 2025 ییل آکتبریده یازدیکی، اسلامابادده افغانستان مخالفتی شخصلری نینگ کنفراسی بۉلیب اۉتگن؛ اوشبو کنفراسده طالبان «ناقانوني» دېب تاپیلگن و افغانستان حاضرگی حکومتیگه نسبتاً سیاسي و خلقارا باسیمنی کوچهیتیریش ضرورلیگی تأکیدلنگن. اوشبو عامهوي اخبارات و دیپلوماتیک فعاللیکلر شونی کۉرسهتهدیکی، منطقوي اۉیینچیلر، خصوصاً پاکستان، طالبان حکومتیگه آلترناتیو وریانتلرنی کۉریب چیقماقده یاکه تقدیم اېتماقده؛ بو سیاسي باسیم شکلیده بۉلیشی ممکن یاکه مخالفت آقیملرینی قۉللب-قوّتلش شکلیده.
افغانستانده رژیم اۉزگریشی قندهی بۉلگن؟
افغانستان تشقی ارهلشوولر و قدرت نینگ کوتیلمهگن اۉزگریشلری، جملهدن رژیم اۉزگریشلری اوچون یخشی تنیش میدان حسابلنهدی. فقطگینه طالبان گروهی اۉز 30 ییللیک فعالیتی دوامیده اوچ مرته افغانستانده رژیم اۉزگریشینی باشدن کېچیرگن. طالبان 1990-ییللر نینگ اۉرتهلریده پاکستان نینگ کېنگ قۉللب-قوّتلشی بیلن یوزهگه چیقدی و قانلی اوروشلردن سۉنگ 1996 ییلده کابلنی اېگهلهدی و رژیم اۉزگردی. 2021 ییل 11 سپتامبر هجوملریدن سۉنگ، امریکا قۉشمه ایالتلری یېتکچیلیگیدهگی ائتلاف کوچلری طالباننی حاکمیتدن اغدریش اوچون هجوم اویوشتیردی و 2001 ییل دسامبر بن کنفراسسیده حامد کرزی رهبرلیگیده ینگی و وقتینچهلیک حکومت تشکیل اېتیلدی. تحلیلچیلر هر بیر رژیم اۉزگریشیده خارجي حامي نینگ مهم رۉل اۉینهگنیگه ایشانیشهدی. 1990-ییللر نینگ باشلریده امریکا، سعوديه و پاکستان تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن جهادچیلر شوروی قۉللب-قوّتلهگن حکومتنی اغدردی؛ شو اۉن ییللیک نینگ بیرینچی یرمیده پاکستان طالباننی ایچکی اوروشلردن سۉنگ حاکمیتگه آلیب چیقدی و کېینچهلیک امریکا اولرنی 2001 ییلده اغدریب یوباردی. 2021 ییلده پاکستان طالبانگه اوزاق و کېنگ قۉللب-قوّتلش کۉرسهتیب، جمهوریت رژیمینی اغدریشگه یاردم بېردی.
حاضرگی کونده، طالبان نسبي برقرارلیکنی مستحکملب بارر اېکن، اولر نینگ اوزاق مدتلی اتفاقداشلریدن بیری بۉلگن پاکستان استه-سېکین دشمنانه موضعگه اۉتماقده. نیولاینیز مجلهسی نینگ خبر بېریشیچه، اسلاماباد «افغانستانده رېجیمنی اۉزگرتیریشنی رېجهلشتیرماقده» و یاسین ضیا همده احمد مسعود کبی افغانستان مخالفتی یېتکچیلری بیلن مذاکره کاناللرینی تیکلهگن. اوشبو اۉزگریشلر قدرت اۉیینینگ ینگی فصلی نینگ باشلنیشیدن دلالت بېرهدی، بو اېسه طالباننی آلدینگیدن کۉره کۉپراق منطقوي و خلقارا باسیم آستیده قالدیرهدی.
داعش جولانی
پاکستاننینگ فعاللیگی کوچهییشی بیلن بیر وقتده، تحلیلچیلر افغانستانده داعش خراسان نینگ پیدا بۉلیشی حقیده آگاهلنتیریش بېرماقده. کابل بیلیم یورتی نینگ سابق استادلریدن بیری، «حاضرگی افغانستان بحرانینی حکومت ادارهلری نینگ ضعیفلیگی، اجتماعي و اېتنیک بۉلینیشلر همده تشقی اۉیینچیلر نینگ فعال رۉلی بیلن بیر وقتده یوزهگه کېلگن کومبیناسیون صفتیده کۉریش ممکن. پاکستان بیلن باغلیق ایکّی سناریوی موجود: بیرینچی سناریو، پاکستان آچیقچهسیگه طالبان مخالفلرینی قۉللب-قوّتلشی. بوندهی ارهلشوو قیسقه مدتده قدرتنی موازنتلشتیریش و افغانستانده ساغلام سیاسي رقابتنی کوچهیتیریش امکانینی بېریشی ممکن. طالبانگه قرشی سیاسي و مدنی آقیملرینی قۉللب-قوّتلش، اگر مقصد شفّاف و حسابدار توزیلمه یرهتیش بۉلسه، حکومت اداره لرینی قَیته تیکلش و مدنی جماعه چیلیک نینگ صلاحیتینی آشیریشگه یاردم بېرهدی همده سیاسي قرارلر قبول قیلیش جریانینی بیر گروه نینگ انحصاریدن چیقرهدی.»
اوشبو بیلیم یورتی استادی نینگ فکریچه، رژیمنی اۉزگرتیریش سناریوسی یگانه یۉل اېمس؛ باشقه یۉل شوندن عبارتکی، تحلیلچیلر نینگ ایتیشیچه، اگر مخالفت موفقیتسیز بۉلسه، پاکستان داعش کبی رادیکال گروهلرنی قۉللب-قوّتلشگه اۉتهدی.
استادنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه «شونگه قرهمهی، پاکستان نینگ افغانستاندهگی ارهلشوولر تاریخیدن کۉرینیب توریبدیکی، بو مملکت کۉپینچه اۉز سياسي منفعتلری و باشقه گلابل کوچلرنینگ منفعتلرینی افغانستان ملي منفعتلریدن اوستون قۉیگن. ایکّینچی سناریوده، اگر پاکستان داعش کبی گروهلر بیلن کېلیشووگه باریب، اولرنی قۉللب-قوّتلهسه و افغانستان اۉیینی ایچیگه کیریتسه، طالباننی نظارت قیلیش یاکه قدرت موازنتینی یرهتیش دعواسیگه قرهمهی، بو نینگ افغانستان اوچون عاقبتلری هلاکتلی بۉلهدی.»
بوندهی ارهلشوو طالبان و داعش کبی ایکّی زۉرآور اېکسترېمیستیک گروه نینگ تۉقنشووی آرقهلی افغانستانده بېقرارلیک و دوامي زۉروانلیکنی کوچهیتیرهدی، چونکه اېکسترېمیستیک گروهلر ترور و حربي عملیاتلرنی دوام اېتتیریش اوچون ضرور ماتیواتسيه و منبعلرنی آلهدی. بو وضعیت افغانستان حکومت ادارهلرینی ینهده ضعیفلشتیرهدی، خوفسیزلیک توزیلمهلرینی فلج قیلهدی و اهالی بیلن حکومت اۉرتهسیدهگی ایشانچنی پسهیتیرهدی.
بیر سۉز بیلن ایتگنده، افغانستان مخالفتی شوندهی یۉل توتیشی کېرهککی، پاکستان داعش وریانتینی تنلهمسین. چونکه اوشبو گروه نینگ آخرگی جمهوریت ییللریده فعالیتی فاجعهلی عاقبتلرگه آلیب کېلگن. حاضر اېسه داعش نینگ کوچهییشی و ینگی اعضالرنی جلب قیلیشی، اهالی نینگ آغیر اقتصادي حالتیدن فایدهلنگن حالده و طالبان ایچیدهگی اَیریم اعضالر نینگ غیر پشتون اېلتلرگه نسبتاً ناحق مناسبتیدن کېلیب چیقهدیگن ناراضیلیکلردن فایدهلنیشی بیلن بیرگهلیکده جوده قۉرقینچلی سناریو حسابلنهدی.
داعش شاخهی خراسان، در سالهای اخیر یکی از مرگبارترین گروههای افراطی در منطقه بوده است. این گروه در یکدههی گذشته در افغانستان برای ایجاد رعب و بازدارندگی، دست به ربودن و کشتار غیرنظامیان زده است و در افغانستان عملیاتهای خونینی انجام داده است. شاخهی خراسان داعش در چند سال گذشته بارها مسئولیت حملاتی را بر عهده گرفته که برای طالبان بیسابقه بوده است؛ از جمله کشتن خلیل حقانی، وزیر پیشین حج و اوقاف حکومت طالبان در مقر این وزارت.
داعش خراسان شاخهسی سۉنگگی ییللرده منطقهدهگی اېنگ اۉته خوفلی اېکسترېمیستیک گروهلردن بیری بۉلگن. اوشبو گروه سۉنگگی اۉن ییللیکده افغانستانده وحشت و قۉرقیتیش مقصدیده تینچ اهالینی اۉغیرلش و قیرغین قیلیش بیلن شغللنگن همده قانلی عملیاتلرنی عملگه آشیرگن. داعش-خراسان شاخهسی سۉنگگی بیر نېچه ییلده بیر نېچته هجوملر اوچون مسوولیتنی اۉز ذمّهسیگه آلگن، بو اېسه طالبان اوچون ایلگری کوزهتیلمهگن حادثهلر بۉلگن؛ جملهدن، طالبان حکومتی نینگ سابق مهاجرلر ایشلر بۉییچه وزیری خلیل حقّانينی اۉز وزیرلیگی قرارگاهیده اۉلدیریش.
سابق دیپلومات سید نادر پژوهش اۉز مقالهسیده، اطلاعات روز گزېتهسیده یازگنیچه، طالبان، القاعده و داعش نینگ پیدا بۉلیشی گلابل سیاست و منطقوي رواجلنیشلر نینگ مرکّب نتیجهسی اېکنینی تأکیدلهیدی. ساووق اوروش توگهگچ و بو عصر باشیدهگی اقتصادي بحراندن سۉنگ، گلابل قدرتلر، خصوصاً امریکا، اقتصادي سوسهییشدن چیقیش و حربي خرجتلر همده قورال بازارینی رغبتلنتیریش آرقهلی اقتصادي اۉسیشگه اېریشیشگه اینتیلگن. شو دایرهده، اېکسترېمیستیک گروهلر منطقهده نادولت اۉیینچیلر و واسطهچی واسطه صفتیده شکللنگن. اوشبو گروهلر نینگ کۉپلب یېتکچیلری پاکستان آی اس آی نظارتی آستیدهگی دیني مدرسهلر یاکه امریکا قماقخانهلری یېتیشتیرگن شخصلر حسابلنهدی.
جناب پژوهش نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، عراق سیاسي بحرانی و سوريه ماجرایدن سۉنگ، داعش نینگ تیارلنگن کوچلری افغانستانگه کۉچیب کېلگن. مرکزي کوچلی حکومت نینگ یۉقلیگی، اېتنیک و دیني تفاوتلر، اقتصادي و خوفسیزلیک بۉشلیقلری همده بعضی منطقه دولتلری نینگ مالیوي و لاگیستیکه قۉللب-قوّتلشی اوشبو گروهلر نینگ ترماغینی رواجلنتیریش و قَیته تیکلش امکانینی یرهتگن. افغانستانده حکومت نینگ ضعیفلیگی و ایچکی سیاسي رقابتلر، خصوصاً، شمالي حدودلرده، روسيه، ایران و چین اوچون خواطر اویغاتماقده. پاکستان آی اس آی نادولت گروهلرنی باشقریش بۉییچه اوزاق تجربهگه اېگه بۉلیب، طالبان و داعش نی بیر وقتده اۉز تأثیری آستیده اوشلب تورهدی. اولر نینگ مقصدی افغانستانده بېقرارلیکنی سقلب قالیش آرقهلی سياسي منفعتلریدن فایده آلیش دیر. حکومت نینگ ضعیفلیگی، خوفسیزلیک بۉشلیقلری، یشیرین و آچیق خارجي قۉللب-قوّتلش همده آی اس آی نینگ فعال رۉلی داعش نینگ قَیتیشی و کېنگهییش خوفینی کوچهیتیرهدی همده افغانستانده انساني و سیاسي بحرانی نینگ دوام اېتیش احتمالینی آشیرهدی.
طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی تۉرت ییللیک ترنگ مناسبتلردن سۉنگ، عمومي تصویر شونی کۉرسهتهدیکی، حاضرگی بحران فقط چېگره ماجرایدن آشیب کېتگن. بیر وقتلر طالبان نینگ اساسي حاميسی بۉلگن پاکستان اېندی چوقور ایشانچسیزلیک بیلن افغانستان نینگ سیاسي توزیلمهسینی قَیته لایحهلش و حتا رژیمنی اۉزگرتیریش سناریوسینی ایزلهماقده؛ بو یۉل اسلام اباد اوچون حربي و استخبارات جهتدن ممکن کۉرینگن بۉلسه-ده، اونینگ عاقبتلری مملکتنی ینگی ایچکی اوروشلر، منطقوي رقابتلر و حاکمیت بۉشلیغی ایلنیشی خوفیگه آلیب کېلیشی ممکن. افغانستان نینگ کېلهجگی فقط بیرته اۉیینچی نینگ قراریگه باغلیق اېمس، بلکه تشقی باسیملر، طالبان نینگ عکسالعملی، مخالفت نینگ حرکتلری و داعش کبی گروهلر نینگ قَیته پیدا بۉلیشی نینگ مرکّب ییغیندیسی بیلن باغلیق دیر.
