محرمعلی عالمیان
سۉنگگی ییللرده افغانستانده کتاب اۉقیش استه-سېکین و ساکن طرزده پسهییب بارماقده، خودّی دریا سووی قوریب بارهیاتگندېک. نه تۉستدن، نه کۉزگه یقّال تشلنیب، اما تینیمسیز، چوقور و آهسته-آهسته. گۉیا جمعیتیمیز کتاب بیلن بېگانهلشیب قالگندېک. تشقریدن قرهگنده اېسه، اَیریم شهرلرده کتاب دوکانلری هنوز فعال. بعضاً-بعضاً طالبلرنینگ آغیر شرایطلری آستیده کتاب کۉرگزمهلری اۉتکزیلهدی. اۉغیل طلبهلر نینگ قۉلیده همان کتاب کۉرینهدی. لېکن جمعیت نینگ ایچکی قتلملری باشقه بیر حقیقتنی کۉرسهتهدی. کتاب اۉقیش، مدني عادت و حیات طرزی صفتیده، استه-سېکین یۉقالیب بارماقده. اینیقسه، یاش نسل آرهسیده. اولر هر کونی کتاب بیلن تیلفون آرهسیدن، تاباره کۉپراق، تیلفوننی تنلهیپتی.
بوگونگی افغانستان اولادی، تاریخده ایلک بار کتاب اۉقیش عادتینی شکللنتیریشدن اوّل اینترنتدهگی چېکسیز اخبارات آقیمیده چۉکیب کېتیشنی تجربه قیلهیاتگن اولاددیر. مبایل تیلفونلر، اجتماعي ترماقلر و لحظهلیک کانتېنتلر یاشلرنی ایلگری هېچ بۉلمهگن درجهده اولکن اخبارات حجمیگه دوچ قیلماقده. اما بو اخبارات نینگ اکثریتی سَیاز، حسیاتگه قوریلگن و اۉتکینچی دیر. یاشلر بوگون کۉپراق کۉرهدیلر، لېکن اۉقیمهیدیلر. اۉقیگن تقدیرده هم، کۉپینچه فقط بیر پرچه متن یاکه قیسقه سرلوحه بیلن چېکلنهدی. گۉیا اوزون متنگه، اینیقسه کتابگه شۉنغیش اوچون وقت کم، برداش اېسه اوندن هم کمدېک. هر بیر سطرنی ایزمه-ایز اۉقیب، آخریده فکر چیقریش اوچون ضرور بۉلگن صبر و حوصله یېتیشمهیپتی.
یېتکرمهلر گزارشلریگه کۉره، 2025-ییلده افغانستان ییلیگه اتیگی 58 ساعتلیک اۉقیش بیلن دنیاده اېنگ آخرگی اۉرینده قید اېتیلگن. بو آرهده هندستان و امریکا ییلیگه 360 ساعتلیک اۉقیش بیلن رۉیخط نینگ بیرینچی پاغانهلریده تورهدی. سینگاپور، انگلستان، جاپان، جَنوبي کوریا، آلمان، کانادا و باشقه اروپا دولتلری هم دنیا نینگ اېنگ کۉپ اۉقيدیگن 10 مملکتی قطاریگه کیرهدی. ایران اېسه کتاب اۉقیش و مطالعه بۉییچه دنیاده 19-اۉریننی اېگهلهگن.
دېمک، بیز نینگ اساسي معمامیز شوندهکی: کتاب صبر طلب قیلهدی، تیلفون اېسه درحال ذوق بېرهدیگن اۉیین-کولگونی تقدیم اېتهدی. کتاب دقّتنی جمعلشنی ایستهیدی، لېکن ویرتول مکان دقّت طلب قیلمهیدی، او بۉلک-بۉلک، ترتیبسیز و چلغیتووچیدیر. کتاب اۉقیش ساکن، استه-سېکینلیککه اساسلنگن و ایچکی جریان بۉلسه، تیلفون اېسه تېزلیک، تصویر، آواز و لحظهلیک مکافاتلر بیلن آنگنی قۉزغهتیب تورهدی. طبيعيکی، بو نامتناسب رقابتده کۉپلب یاشلر بې اختيار آسانراق یۉلنی تنلهیدی. اما معما فقط کتاب و تیلفون نینگ رقابتی اېمس، افغانستاندهگی اجتماعي و مدني توزیلمه، شونینگدېک حیات طرزی هم بو بحراننی چوقورلشتیرگن.
سۉنگگی ییللرده کۉپلب کتابخانهلر یا ویران قیلینگن، یا یاپیق قالگن، یاکه عموماً بودجهسیز و ینگی منبعلرسیز ایشلشگه مجبور بۉلماقده. کۉپلب شهرلریمیزده «جماعت کتبخانهسی» دېگن نرسه فقط بۉش بنا نینگ پېشتاقیده قالگن بیر نام خلاص. کتاب اۉقیماقچی بۉلگن ییگیت-قیزلر اېسه اېسکیرگن، اینِب کېتگن تۉپلملر بیلن تۉقنش کېلهدی، بولر اېسه اولر نینگ فکري، علمي و اۉقوو احتیاجلریگه جواب بېره آلمهیدی.
باشقه تاماندن، عایلهلرنینگ اقتصادي وضعیتی کتاب خریدینی کۉپچیلیک اوچون قیمت و مشکل بیر قرارگه ایلنتیریب قۉیگن. بیر یاش ییگیت یاکه قیز کتاب ساتیب آلیش بیلن اینترنت پاکتی آلیش فلم کۉریش، ایزلنیش قیلیش، هاردیق و حتا عایلهسی بیلن علاقه قیلیش، اۉرتهسیده تنلاو قیلیشی کېرهک بۉلسه، طبيعيکی، اوستوارلیک اینترنتگه بېریلهدی. شو طرزده کتاب کېرهکسیز بیر بویومگه ایلنهدی؛ بۉش کونلر اوچون بیر نرسه، لېکن شخصي یاکه اجتماعي اۉسیشگه خدمت قیلهدیگن واسطه اېمس. بولر نینگ اوستیگه، طالبان حاکمیتگه کېلگچ، جمعیت نینگ عمومي مدني محیطیده هم کتّه اۉزگریش صادر بۉلدی. ایلگری قصه-اۉقیش، ادبي کېچهلر، مدني مجلسلر و حتا عایلهلرده کتابخوانلیک عادتی انچه جانلی اېدی. اما بوگون یاشلر کۉپراق روحدن توشگن، عایلهلر اېسه آلدینگیدن چرچاقراق، بندراق و ترقاقلشگن. آته بالهسی اوچون کتاب آلیب بېرهدیگن یاکه آنه اویده کتاب اۉقیشنی عادت صفتیده نمایش قیلهدیگن منظره کم اوچرهیدی. لیریک قۉشیقلر اېمس، کتاب نینگ آوازی بیلن اولغهیمهگن بالهلر اېسه کتّه بۉلگنده کتابگه کمراق مِهر قۉیهدیلر.
تعلیم ساحهسیده هم مکتب و بیلیم یورتلری اۉز رۉلینی ضرور درجهده بجره آلمهیپتی. کۉپلب مکتبلر چوقور اۉقیش ملَکهسینی کوچهیتیریش اۉرنیگه فقط یادلشگه و امتحانگه یۉنهلتیریلگن تیزیمگه تهیهنهدی. بیلیم یورتلری اېسه طلبهلرده کېنگ قمراولی اۉقیش و تدقیقات روحینی اویغاتیش اۉرنیگه، کۉپینچه منبع یېتیشماوچیلیگی، چېکلنگن استاذلر و ثمرهسیز رېجهلشتیریش بیلن کورهشماقده. نتیجهده یاشلر درسنی حقیقي اۉرگنیش امکانیتی اېمس، بلکه بیر باسقیچدن اۉتیش اوچون واسطه صفتیده کۉره باشلهیدی. بوندهی محیطده کتاب اۉقیش استه-سېکین، شاوقینسیز، ایچدن سۉنیب بارهدی. و بو ساکن سۉنیش عاقبتده آغیر، اوزاق مدتلی تأثیرلر قالدیرهدی.
کتاب اۉقیمهیدیگن جمعیت انالیز قیلیش، تنقید قیلیش و رواجلنیش قابلیبینی یۉقاتهدی. اۉقیش عادتیگه اېگه بۉلمهگن یاش اېسه ناتۉغری معلوماتلر، میش-میشلر و ترغیباتلرنینگ تۉلقینیگه نسبتاً جوده حمایهسیز بۉلهدی. مېدیه سوادخانلیگی پست درجهده قالهدی، تنقیدي فکرلش اېسه حسسي رئاکسیونلرگه اۉرین بۉشهتیب بېرهدی. انه شونده افراطیت، آغیشلر و هر قندهی ساخته غایهلر حقیقت نینگ اۉرنینی اېگهلهی باشلهیدی. اۉقیش نینگ پسهییشی فکر ایشلب چیقریش نینگ ضعیفلشوویگه، علمي ترقیات نینگ سېکینلشیشیگه، حتا اجتماعي بیرلشوونینگ بۉششوویگه آلیب کېلهدی.
شو نینگ اوچون، اۉقیش نینگ ساکن اۉلیمینی آلدینی آلیش اوچون مدني، تعلیمي، عاموی اخبارات واسطهلری و حتا عایلهوي توزیلمهلر حرکتگه کېلیشی ضرور. کتاب اۉقیش فقط شخصي مشغولات اېمس، بو ملي سرمایه یاتقیزیشدیر. افغانستان نینگ اېرتنگی کونی اۉقي آلهدیگن، توشونهدیگن، تحلیل قیلهدیگن و فکرلهی آلهدیگن یاشلر نینگ قۉلیده. و بو جریان فقط بیر یۉل بیلن باشلنهدی: کتابنی ینه بیز نینگ کوندهلیک حیاتیمیزگه قَیتریش بیلن. او ساکن اۉلیم تۉلیق جیملیککه ایلنیب کېتیشیدن آلدین، چاره تاپیش شرط.
