اۉگیرووچی بالتهبای
ایلگری بیزده یلنگباشلیک نامعقول ایش سنهلگن، اولوغلر آلدیده دۉپّی کيیب اۉتیریش همیشه آداب بېلگیسی بۉلگن. اما عیسويلرده یاشی اولوغ آدم قاشیده، پاپ و باشقه کلیسا خدمتچیلری، عملدارلر آلدیده باش کییمی یېچیلیب، حرمت اظهار قیلینگن. شو سببلی شوروی زمانیده برچه تعلیم درگاهلریده همه باشیلنگ اۉتیریشگه مجبور اېدی. حاضر هر ساحهده استه-سېکینلیک بیلن اصلیمیزگه قَیتیهپمیز. ملي اویغانیش، اصل قدریتلرنی تیکلشگه اینتیلیش سېزیلهیپتی. بو تورموشنینگ هر بیر «ایچکی»، «میده-چویده» ساحهلریده هم عکس اېته باشلهدی.
اصلیمیزگه قَیتیشنینگ بیر طرزی شوکی، شاعرلر ایچیده غزل نویسلر کۉپهیه باشلهدی. خۉپ یخشی، اما کۉپ شاعرلریمیز شعر اۉقیشنی بیلیشمهگنی چتاق. شعرنی خودّی شعار کبی بقیریب ایتیش، اَیریم سۉزلرگه اورغو بېریش – بیزگه روسلردن اۉتگن، خصوصاً مایَکاوسکيدن میراث. هر قنهقه شعرنی، حتا ممتاز غزللرنی هم، دېکلاماسیون قیلیب اۉقيدیگن بۉلیب قالگنمیز. نهفقط بیز، رادیو و تلویزیوندهگی، تیاترلردهگی اېنگ تنیقلی «سۉز اوستهلری» هم بو قالبدن چیقیب کېته آلگن اېمس. کۉرهمیزکی، شعر اۉقیشنینگ معمالری کۉپ اېکن. کمینه شاعر هم، «باشلاوچی سخندان» هم اېمس. شونینگ اوچون، عینِ مسألهده اۉز ملاحظهلریمنی ایتهی، باشقهلر تۉلدیریشر.
بیر زمانده فنلر اکادمیسی نینگ تیل و ادبیات انستیتوتیگه تورکيهدن اېلخان باشکۉز دېگن بیر عالِم کېلگن اېکن. مېن اونی کۉرمهگنمن: اۉشه یازده ییگیرمه چاغلیق «امیدلی یاش عالِم» جیزّخ دلهلریده غۉزهچاپیق قیلیب یورگن اېدیک. آرهدن بېش-آلتی آی اۉتیب، بیر ییغیلیشده منبردهگی عزت سلطان اونینگ آتینی اېسلهیالمهی، سۉرب قالدی، «آتی نیمه اېدی، هاو تورکيهلیک عالِم نینگ – کۉککۉزمیدی، آلهکۉزمیدی؟». «باشکۉز اېدی، دامله، – دېدی جمال کمال، – باشکۉز!». «هه-ه، باشکۉز اېدی. اما شعرنی زپ اۉقیر اېکن-ه؟ فضولی، نوايی، نسیمي اثرلرینی شو آدم اۉقیسین اېکن».
بیزلر کیم کېلگنینی اېشیتمهگن، اونینگ قنهقه «شعر اۉقیگنی»نی هم بیلمسدیک، مجلسدن کېین بو گپ نینگ تگینی سوریشتیردیک.
اېلخان باشکۉز اصلی ادبیاتشناس، اما عالِملیکدن هم کۉره، ممتاز ادبیات نمونهلرینی تېنگسیز بیر فصاحت ایله اۉقیشی بیلن تنیلگن اېکن. شعرگه، شعر اۉقیشگه شونچهلر قیزیقر اېکنکی، بالهلیگیدن بیرگه اۉسگن قلین بیر دۉستی کېینچهلیک تورکيهده رهبر بیر ایشگه تعیین بۉلگنیده، اونی مبارکباد قیلیب بارگن اېلخاندن «بېندن نې ایستهیورسن؟» دېب مرحمت اېتسه، او بیران منصب-عمل تیلهمهبدی، سۉرهگنی «اجازت وېرسنگ، بېن هر گون و جمهوریت رادیوسونده شعر آخوسم»، دېگن التماس بۉلیبدی. اۉشندن بېری تورکيه رادیوسیده هر آقشام «اېلخان باشکۉز شعر اۉخيور» دېگن دستور اېفیرگه چیقرکن، بو ساحر آواز اېگهسی جوده کۉپ تورکیگۉی شاعرلر نینگ جانسۉز غزللرنی درد بیلن اۉقیر اېکن…
حاضر بیزده انه شوندهی شعر اۉقي آلهدیگن آدم بارمی، مېن بیلمهیمن. عکسینچه، اۉزی یازگن توزوککینه شعرینی هم بوزیب، بو نینگ اوستیگه، تینگلاوچی غشینی کېلتیریب اۉقيدیگنلر بارمی، دېب سۉرنگ – توگهمهیدی. انسان نطقینی انواعِ بیر متاعگه قیاس اېتسک، اونینگ اېنگ حریری – شعردیر، بنابرین او حرارت بیلن اۉقیلیشی کېرهک.
ایتهدیلرکی، حمید عالِمجان «اۉریک گُللهگنده» دېگن شعرینی اۉقياتیب، «اۉریک آپّاق بۉلیب گُللهدی» مصرعسینی شوندهی تلفظ قیلر اېکنکی، کیشینینگ کۉز اۉنگیده آپّاق گُللهگن بیر توپ اۉریک نمایان بۉلرکن.
آلتمیشینچی ییللرگچه تۉیلریمیزده شعر اۉقیلگن، شعرخوانلیکسیز تۉی اۉتمهگن. نوايی، گُلی مونولوگلری، کېینراق «آنه یورهگی» دېگن منظومه اجرا قیلینگن، حتا، قیغولیراق بۉلسه هم، عبدالله عاریپاوفنینگ «آنهجان» شعری اۉقیلگنیده آدملر کۉز یاشلری بیلن آلقیشلشر اېدی.
تۉغری، حاضر هم تۉیده خدمت قیلهدیگن بعضی سخندانلر شعر اۉقیگنینی کۉرهمیز، اما او کۉنگلی بۉش کمپیرشالرنی ییغلاتیشگه مۉلجللب یازیلگن، یریم ساعت اۉقیسه هم توگهمهیدیگن «اېجاد» نمونهلری بۉلیب قالیپتی. تلویزیونده هم هر زمانده بیراو-یریم شاعر شعر اۉقیب قالهدی، اما بویم، چۉلپان ایتگندهی، «بیر خیل، بیر خیل» ایجادکار بیر درختزارده، قَیسیدیر آغاچگه قۉلینی قۉیگنیچه سماواتگه کۉز تیکیب، صنعي آهنگده قرائت قیلهدی – اېشیتهسیزو اوقمهیسیز. ینگی سفر باشقه بیر شاعر…
آلتمیش ییللیک یوبیلیی مناسبتی بیلن تیل و ادبیات انستیتوتیده اوچرهشوو قیلگن اسقاد مختار شعر اۉقیش مدنیتی تۉغریسیده، شعر اۉقیش سویهسی پهسهییب کېتهیاتگنلیگی حقیده گپیریب، فیلولوگ عالِملرنی شو مسألهنی علمي جهتدن اساسلشگه دعوت اېتگندی. درحقیقت، اۉز شعرینی بیراونینگ «آهانی»گه سالیب اۉقيدیگن، یا بۉلمهسه هیبت و وحشت بیلن قرائت قیلیب، اېشیتگووچیلرنی پیقیر-پیقیر کولیشگه مجبور اېتهدیگن ایجادکارلر اۉشهنده هم کۉپ اېدی.
اکثر شاعرلر اۉزی یازگن شعرنی بیر تېکیس و روان، آدم توشونهدیگن الفاظده اۉقي آلمهیدی. کېرهکسیز بیر جایگه اورغو بېریش، هر بندنینگ بیرینچی مصرعسینی ایکّی مرته اۉقیش، مصرعلر آرهسیده تۉختهلمهی، «سووهب» اۉقیش، چیرهنیب بقیریش اوجیده اېشیتهسیزو اوقمهیسیز. کتابخوانلرنینگ کۉپی اېسه… غزل و روباعي اېمس، عاديگینه برماقده بیتیلگن شعرنی هم روان اۉقي آلمهیدی. چونکه مکتب درس جدوللریدن «افادهلی اۉقیش» سباغی چیقریب یوباریلگن.
بدیعي اثر – متنی نطقنینگ عالي توری، شعر اېسه بدیعي متن نینگ هم اېنگ یوکسک کۉرینیشی حسابلنهدی. شعریت – هر بیر ملت تیلینینگ عالي افاده شکلی، اونینگ اینجه تاولنیشلری، امکانیتلرینی تجسم اېتهدیگن آیینه. اۉزبېک تیلیده شعر شونچهکه دېکلاماسیون قیلینمهیدی، شونچهکه «اۉقیلمهیدی». اۉز آهنگی، اورغو اۉرنی، تاووشنی کوچهیتیریش یاکه پسهیتیریش، چۉزیش یا تېزلهتیش لازم بۉلهدیگن اۉرینلری بار و بو هر بیر اثرنینگ روحی، مضمونی، ریتمیگه قریب اۉزگریب تورهدی. «گۉزل» بیلن »وقت» نینگ اۉقیلیشی تمام اۉزگهچه، «یورهک» نینگ اوریشینی «نعمتک» ایفاریگه قیاسلب بۉلمهیدی.
یورهکدن اۉقیلگن شعر کیشی قلبینی جۉشدیریب یوباریشیگه بیر مثال. 1942 ییل باشلری. ایکّینچی جهان اوروشی نینگ شو اېنگ آغیر پلّهلریده آدملر نانگه زار بیر پیتده اېسکی کالیزېی بناسیگه جایلشگن نوايی تیاتریگه صحنه قۉییب، کسّهگه توشگن مبلغنی جبهه اوچون یوباریش تاپشیریغی توشهدی. هر قنچه دعوت اېتیلسه-ده، تماشاطلب آدم تاپیلمهیدی. انه شونده شاعر تراب تۉله توکل ایش قیلهدی: تشقریگه اۉرنهتیلگن آوازکوچهیتیرگیچنی اولب، غفور غلام نینگ «سېن یېتیم اېمسن» دېگن اۉشه مشهور شعرینی درد بیلن، یانیب اۉقيدی. «شعرنی اۉقیب بۉلیب، کالیزېی آلدیگه چیقسهم، آدملر کسّه آلدیده تورنهقطار بۉلیب نوبتده توریشگن اېکن»، دېیدی شاعر. هه، آدملر سۉنگگی تیینینی هم بېریشگه راضی بیر کیفیتگه توشگن اېدیلر بو دَمده. اصل شعردن، اونی چینهکم فصاحت بیلن اۉقیشدن انه شوندهی معجزهلر توغیلیشیگه شبهه یۉق.
غزل و روباعيلر اېسه اۉزیگه خاص بیر عالم، اولرنینگ اجراسی ینهده اۉزگهچه. عروضي هر بیر اثر اۉز کویی بیلن دنیاگه کېلهدی، بنابرین، اولر اۉقیلمهیدی، بلکه کویلنهدی، اما بونده بیرانته هجا اۉز اۉرنیگه توشمسه هم، ناساز پرده نینگ ایشینی قیلهدی… اما بوگون غزل اۉقییمن دېگن اکتور یاکه سخندانلر اېسه شعر آهنگینی تاپالمهی، «کاکتېیل» اېفکتینی بېریش اوچونمی، غربچه الّهقیسی کلاسیک موسیقهسی فانیده مثنوی اۉقيدیلر…
رحمتلی شریف یوسفاو دامله بیر کونی ایشخانهمیزگه کېلیب قالگن اېدی. صحبت دوامیده گپ غزل اۉقیشگه تقهلدی. فرقتي ایجادی بۉییچه فن دوکتوری، صحنه صنعتی نینگ بیلیمدانی بۉلگن استاذ تۉلیب تورگن اېکن، انچه یاریلدی. کتّهیو کیچیک، نامی تنیش و ناتنیش اۉقیرمنلرنینگ همهسی عروضدهگی شعرلرنی اۉز آهنگیده اېمس، دېکلاماسیون طرزیده قرائت قیلیب، کېرهکلی-کېرهکسیز اۉرینلرده هجانی مجبورن چۉزیب، نتیجهده عروضنی بوزهیاتگنلیکلرینی تأکیدلهدی.
دامله، دېدیم پیتدن فایدهلنیب، منه، سیز عروضي شعر قندهی اۉقیلیشینی یخشی بیلهسیز، رادیودهمی-تلویزیوندهمی بیران گروه توزیب، یاش دیکتورلرگه، سخندانلرگه شولرنی اۉرگهتسنگیز بۉلمهیدیمی؟ شونقه بیر تکلیف ایتیشدی، – دېدی شریف اکه کولیمسیرهب. رادیو سخندانلرگه اۉرگهتینگ، دېییشدی. هفتهده ایکّی-اوچ مرته مشغولات اۉتکزهدیگن بۉلوودیک. آیلیک هم بېریشرکن. قنچهلیگینی ایتهیمی؟ بیر مینیمال آیلیک ایش حققی نینگ اېلّیک فایزی اېکن. قیدن هم ایتیبمن، کمپیریم نینگ آلدیده هم رېیتینگیم توشیب کېتدی… عالِم نینگ قدریگه یېتیش، اعزازلش اۉرنیگه، اونینگ اوستیدن کولهدیگن، بیلیمینی یېرگه اورهدیگن نادان رهبرچهلرگه قالگن کون قورسین.
اما بیزده عروض و عموماً شعر اۉقیش عنعنهسی پتارت تاپیب کېتمهگن اېکن. اۉن ییلچه بۉلیب قالدی، ملي تیاتریمیزده بېتمثال بیر نمایشنامه قۉییلدی – تنیقلی رژیسور خۉاجهقولی اولیاقولی علیشېر نوايینینگ «لسان الطیر» داستانینی فریدالدین عطّارنینگ «منطق الطیر» داستانی فانیده صحنهلشتیریب تقدیم اېتدی. صحنه ایچی تمامیله قوش پتلری بیلن بېزهلگن – قوشلر حقیده-کو بو داستانلر! و او بیر حریر پرده ایله آلد و آرقه قِسملرگه بۉلینگن. آلد قِسمیده نوايینینگ «لسان الطیری»، آرقه قِسمیده اېسه عطّارنینگ «منطق الطیر» داستانلری – بیری تورکي، ینه بیری فارسي تیلده قیامیگه یېتکزیب، خۉپ افادهلی قیلیب اۉقیلیپتی. ولایت تیاترلریدن تنلب آلیب کېلینگن یاش اکتور ییگیتلر هم بو ایکّی اولوغ شاعرنینگ سِحریگه توشدی – یانیب-یانیب، بیران هجاسینی هم بوزمهگن حالده شعر اۉقیدیلر!
نمایشنامه توگهگچ، حلی تماشابینلرنینگ آلقیشو قرسکلری باسیلمهی توریب، قوش تیللی و قوش لسانلی بو ییگیتلر ازبرایی هیجان زۉریدن بیر-بیرینی قوچاقلب ییغلب یوباردیلر: صنعت نینگ یوکسکلیگی اولرنینگ اۉزیگه هم شو درجهده تأثیر قیلگن اېدی-ده! نوايینینگ اۉزی بیر داستانی سۉنگیده ایتهدی-کو، «ییغلهی-ییغلهی توگتتیم آخر»، دېب! هه، اگر شعر اوستهسی نینگ قۉلیگه توشیب، شاعرنینگ دلیدهگی تویغولر تینیق بیر طرزده افشا اېتیلر اېکن، او هر قندهی کوی، هر قندهی قۉشیقدن یوکسکراق، اولردن تأثیرچنراق بیر مقامگه کۉتریلهدی.
اۉتمیشده اېسه آدملر شعر تینگلب، اېکستز حالتیگه توشگن دېییشهدی. نوايینینگ بیر مستزادی بار. شاعر حیاتیگه عاید کتابلرده یازیلیشیچه:
دین آفتی – بیر مغبچهی مه لقادیر
میخوروو بېباک.
چون عشقیدین آنینگ وطنیم دیری فنادور،
سرمست و یقام چاک…
دېگن مطلع اۉقیلگنیده تینگلاوچیلر تأثیر زۉریدن یاقه ییرتیب، فریاد چېکیشگن اېکنکی، بونی بیر تصادف بیلن نوايینینگ اۉزی هم کۉریب قالگن. اۉتمیشده شعر کیشیلرنی اېکستز حالتیگه توشیرگنی بار گپ. چنانچی، «…بو مخمسنی حضرت اېشان شاه مشرب اۉقیغاندین کېین جمعی خلایق توفیققه کېلیب، شاه مشرب نینگ سۉزی تأثیر قیلیب، همهگه جونون رۉی بېردی. مست بۉلدیلر…
القصه، حضرت اېشان شاه مشرب بول مخمسنی اۉقوغاندین کېین جعمی خلاییقلرنی کۉردیلرکی، ضمیرلری آینهدېک صاف بۉلوبدور…» «ضمیری آینهدېک صاف بۉلیش» – علمده کَترسیس حادثهسی دېییلهدی، بو حالده کیشینینگ قلبی مصفا آینهدېک بۉلیب قالهدی. افسوس، انه شوندهی بېبها شعر اۉقیش عنعنهسی سېکین-استه اونوت بۉلیب بارهیاتیبدی.
بیزده تۉرت-بېش ییل اوّل شعر اۉقیشگه، شعر اېشیتیشگه بیر رغبت پیدا بۉلدی. شاعرلر رادیوگه، تلویزیونگه چیقیب اۉز اثرلرینی اۉقي باشلشدی. اما زۉرهکی طرزده اویوشتیریلگنی اوچونمی، کېینچه او عنعنهگه ایلنه آلمهدی. شاعرلر… آدم اېشیتهدیگن، اېشیتگن آدم اوقهدیگن قیلیب شعر اۉقي آلیشمهدی-ده.
شاعره قیزلریمیزنینگ کۉپی شعرینی حلیمه خدایبېرديېوهگه تقلیدن اۉقیشگه چیرنهدی، تینگلاوچی اېسه حیران. بو کیم نینگ شعری اۉزی؟ رسول حمزهتاونینگ «داغستانیم» اثریده بیر واقعه بار. تاغده نیمه کۉپ – سۉقماق یۉل کۉپ. تاغ اوستیگه چیقهدیگن سۉقماقلر. «بو فلانچی نینگ سۉقماغی، بونیسی اېسه فلانچینیکی»، دېب ایتیشر اېکن. اما بیراولر آچگن سۉقماقدن یورگنلر هم آز اېمس. «یاشلیگیمده مېن هم تیار سۉقماقدن چیقیب-توشر اېدیم، دېیدی شاعر. اما بیر کون آتهم مېنی قتّيق تېرگهدی: آدم بۉلهمن دېسنگ، اۉزینگگه سۉقماق آچ، اۉشه یۉلینگدن یور…»
شعر اۉقیش هم بعینه بیر سۉقماق یۉل. هر بیر شاعرنینگ اۉز اۉقیش مرامی، اۉز یۉریغی بۉلیشی، اۉز نفسی سېزیلیب توریشی کېرهک.
موردی کېلدی، شعر یادلش حقیده هم ایکّی آغیز ایتیب اۉتهیلیک. مېن یقینده «نظم و نوا» طرزیدهگی بیر کۉرسهتووده قتنهشدیم. شونده خوانندهلر نیمه اوچون آلدینگه چیقمهی، ساز چلهیاتگن مشّاقلر آرتیده توریب اشوله ایتیشلری سِرینی بیلیب آلدیم. قدیمده، او خان سراییده بۉلهدیمی، یا خلق سیریدهمی، اشولهچی مشّاقدن آلدینگه اۉتیب قۉشیق ایتر، ساز آرتده توریب چهلینر اېدی-کو دېسهم، کۉپ یاش خوانندهلر قۉشیق شعرینی یاد بیلیشمس، سازندهلرنینگ یېلکهسیگه یاپیشتیریب قۉییلگن کاغذگه قرهب… اشولهنی اۉقیب بېریشر اېکن! اۉزی ایتهیاتگن قۉشیقنی یاد بیلمهیدیگن اجراچی اونینگ معناسینی توشونهدی، دېب اۉیلهیسیزمی؟ شونقه قیلیب اشوله ایتگن آدملرنینگ خوانیشی بیزنی سېل قیله آلهدیمی؟
علیشېر نوايی باله چاغیدهیاق فریدالدین عطّار نینگ «منطق الطیر» داستانینی یاد بیلگن. کېینچهلیک اۉزی یازگن برچه اثرلردن تشقری، اۉزگهلر قلمیگه منسوب ینه اېلّیک مینگ بَیت اشعارنی هم یادهکی ایته آلگن. عبدالله عاریپاوف همه شعرو داستانلرینی یادهکی اۉقیگنی هنوز کۉز اۉنگیمیزده. اېرکین واحدوف اېسه، بیر دورهده فضولی شعرلریدن شونچهلیک کۉپ ایتگن اېکنکی، منهمن دېگن آذربایجان شاعرلری هم «فضولی – اۉزبېکلرنینگ شاعری اېکن-کو»، دېب تن بېریشگن، قایل قالیشگن.
اېندی بو نیمه نامعقولچیلیککی، اۉزی یازگن تۉرتتهگینه شعرینی سۉرهسنگیز، جوجوق ایجادکارلر قۉل تېلفونی اېکرانیدن اۉقیب بېریشهدی؟ اۉزی بیتگن شعرنی یاد بیلمهیدیگن، اونی افادهلی اۉقیب بېره آلمهیدیگن کیشینی شاعر دېب بۉلهدیمی؟ آذر توسی کانالیده «میخانه» دېگن بیر کۉرسهتوو بار اېکن. بوندهگی «میخانه» دېگن سۉز بعضی برادرلریمیزنی چۉچیتمهی قۉیه قالسین، چونکه بیر محللرر نوايینینگ اۉزی اونینگ جوابینی بېریب قۉیگن:
سېن گمان اېتکندین اۉزگه جام و می موجود اېرور،
بیلمهیین نفع اېتمه بو میخانه اهلین، زاهدا.
بو یارگه عشق نینگ زۉریدن عاشق نینگ ایچیب مست بۉلگن کیشیدېک اختیارینی یۉقاتیشیگه تشبیه بېریلگن بیر «می»دیر، بو عشق الهي دیر. بیز اېسه، احتیاطلنه-احتیاطلنه، حتا تصوف قۉرغنیگه کیریشده هم کۉپ قرداشلریمیزدن آرتده قالیهپمیز. نیمه اوچوندیر، تصوفدن هدیکسیرهش، اونی «حاضرچه» عامهلشتیرمهی توریش حاللری بیزده کۉپ. حالبوکه، تورکي تیلدهگی تصوف بابیده بیز اېنگ پېشقدم اېل اېدیک.
بو گپلرنینگ شعر اۉقیش و اوقیشگه بېواسطه دخلی بار. اخیر، غزل – تصوفدن تشقریده… دېیرلی یۉق نرسه-کو. یقینده خزر آتلی آذر شاعری نینگ انه اۉشه «میخانه» تلویزیون دستوریده وقار و تمکینلیک بیلن اۉقیب بېرگن «بار-یۉق» تضادی اساسیده بیتیلگن بیر غزلی کۉپچیلیککه اَیریچه تأثیر قیلدی:
بو دنیا بیر عجیب یېردیر، محبت وار، سعادت یۉق،
محبتدن داغن مینگ بیر جنایت وار، عدالت یۉق.
بو دنیاده، گرهک، بیلسین عدالت اخترن انسان،
بو یۉلده چۉخ بلالر، چۉخ مصیبت وار، شکایت یۉق.
شعر یازیش بیر عجیب هنر بۉلسه، اونی آدم نینگ شعوریگه یېتکزیب اۉقیش هم کتّه صنعت اېکنینی کۉردیک. شوندهی اېکن، مسکو تولریگه تقلید قیلهوېرمهی، آذريلردن هم بیر چیمدیم اولگو آلیب، بیز هم اۉز تومیزده بیر «میخانه» آچسک، بو گۉشهگه کیرگن هر بیر شاعر سخندانلر و عالِملر قاشیده شعرلرینی احتراس، درد بیلن اۉقیسه… دېیمیز. شعر اۉقیلگن اوی اېسه آباد بۉلمسدن قالمهیدی. چونکه حقیقي شعر – قلبدن چیققن تیلک و ارمان، دعای و التجادیر. اجابت بۉلیشیگه شک یۉق.
