خالد محمدی
جاري ییلنینگ شنبه کونی (۲۴ عقرب)، تاجیکستاندن بیر رسمي هیئت طالبان حکومتینینگ یوقاری مرتبهلی مسووللری بیلن اوچرهشیش اوچون کابلگه یېتیب باردی. بو سفر طالباننینگ افغانستانده ینه حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن کېین تاجیکستان رسميلرینینگ بیرینچی تشریفی حسابلنهدی. بو سفر شو شرایطده عملگه آشدی، جاري ییل عقرب آیینینگ باشیده طالباننینگ یوقاری مرتبهلی رسمیلریدن بیری و طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده یقین آدملردن بۉلگن شخص ایلک بار دوشنبهگه سفر قیلیب، بیر قنچه تاجیک رسميلری بیلن اوچرهشگن اېدی. بلخ ولایتینینگ طالبان تعیینلهگن حاکمی (و عادي حاکمدن انچه کېنگ صلاحیتگه اېگه) حاجی یوسف وفانینگ دوشنبهگه سفری کوزهتووچیلر نظریده ایکّی تاماننینگ اۉز ارا همکارلیکنی آشیریشگه بۉلگن قیزیقیشینینگ بېلگیسی صفتیده بهالنماقده.
کۉرینیشیدن، تاجیکستان بیر تاماندن اۉزینینگ خوفسیزلیک مسألهلریگه دایر تشویشلری، باشقه تاماندن اېسه طالبان حکومتینی رسماً تن آلگن روسيه بیلن موافقلشیش ضرورتی باعث استه-سېکین طالبان بیلن احتیاطکارانه ملاقاتنی یۉلگه قۉیه باشلهگن کۉرینهدی. بو اېسه طالبان اوچون منطقهده حرکت قیلیش امکانیتلرینی کېنگهیتیریشی بیلن بیر قطارده، طالبانگه قرشی گروهلرنی ینهده قیین وضعیتگه سالماقده.
طالبان تشقی ایشلر وزیرلیگی نینگ بیاناتیگه کۉره، اوشبو هیئت «تاجیکستان نینگ مخصوص وکیلی» باشچیلیگیده کابلگه سفر قیلگن و امیرخان متقي بیلن دیپلوماتیک علاقهلرنی مستحکملش همده اقتصادي همکارلیک حقیده بحث اۉتکزگن.
تشقی ایشلر وزیرلیگی بیاناتیده، «(طالبان حکومتینینگ) تشقی ایشلر وزیری افغانستان و تاجیکستان اۉرتهسیدهگی قدیمي و تاریخي علاقهلر حقیده توشونتیریب، افغانستان اسلام امیرلیگی تاجیکستان جمهوریتی بیلن یخشی قۉشنیچیلیک و یخشی مناسبتلرنی رواجلنتیریش طرفداری اېکنینی بیلدیردیلر. بختیمیزگه، بو مناسبتلر تورلی ساحهلرده کېنگهییب بارماقده و بیز یقین کېلهجکده ایکّی برادر و قۉشنی دولت اۉرتهسیدهگی مناسبتلرده سېزیلرلی یوتوقلرگه گواه بۉلیشیمیزگه امید قیلهمیز.» دېب یازگن. طالبان اۉز بیاناتیده تاجیکستان هیئتی هم افغانستان بیلن علاقهلرنی کېنگهیتیریشدن منفعتدار اېکنینی بیلدیرگنینی و ایکّی تامان اۉزارا سفرلر و اوچرهشوولرنی دوام اېتتیریش ضرورلیگینی تأکیدلهگنینی وعده قیلگن. بیراق، اوشبو گزارش تیارلنگن پیتگچه تاجیکستان حکومتی هیئت نینگ کابل سفریگه و طالبان رسميلری بیلن اوچرهشوویگه دایر هېچ قندهی رسمي بیانات چیقرمهگن. شونینگدېک، طالبان هم بو هیئت امیرخان متقيدن تشقری گروهنینگ باشقه عملدارلری بیلن هم اوچرهشگن-اوچرهشمهگنینی انیقلشتیرمهگن.
تاجیکستان برابریده طالبلر تبلیغی
تاجیکستان افغانستاننینگ یگانه قۉشنیسی بۉلیب قالماقده کی، طالباننینگ قَیته حاکمیتگه کېلگنیگه تۉرت ییلدن آشگن بۉلسه-ده، حلی دوشنبهدهگی افغانستان اېلچیخانهسینی بو گروهگه تاپشیرمهگن و شو مدت دوامیده طالبان بیلن اېنگ پست درجهدهگی رسمي علاقهلرنی سهقلب کېلماقده. شونگه قرهمهی، دوشنبه اۉز اقتصادي اۉسیشینی تأمینلش مقصدیده افغانستان بازارلریگه، شونینگدېک، جَنوبي آسیا بازارلریگه افغانستان حدودی آرقهلی چیقیش امکانینی یرهتیشنی ایستهیدی؛ بو یۉل تاجیکستان اوچون جَنوبي آسیاگه اېنگ قیسقه یۉلدیر.
بونگه قرشی اۉلهراق، اۉزبېکستان (تاجیکستاننینگ ینه بیر قۉشنیسی) آخرگی تۉرت ییل ایچیده طالبان بیلن نسبتاً یقین مناسبتلر اۉرنتدی و طالبان نظارتیدهگی افغانستان بیلن تجارت همده ترانزیت درجهسینی کېنگهیتیریشگه موفق بۉلدی. شو عامل تاجیکستاننی هم شونگه اۉخشش اقتصادي امکانیتلرنی ایزلشگه، ترانزیت درآمدلرینی آشیریش و جَنوبي آسیا بازارلریگه چیقیش یۉلینی تاپیشگه اوندهماقده؛ بو اېسه فقط افغانستان آرقهلی عملگه آشیشی ممکن.
بو اقتصادي احتیاجلرگه قرهمهی، طالباننینگ سۉنگّی ییللرده فعال بۉلگن عاموی اخبارات واسطهلری و ترغیبات اپاراتی بیر نېچه بار تاجیکستان جمهور رییسی امام علی رحمان حقیده تنقیدي، حتا که ضرر یېتکزووچی مضموندهگی مطلبلر چاپ اېتیب، اونی مملکت یشاوچیلرینینگ دیني اېرکینلیکلرینی چېکلشده عیبلهگن. طالبانگه علاقهدار عامهوي اخبارات واسطهلری تاجیکستان حکومتینی «اسلامي قدریتلرگه ضد» دېب تنیشتیریب، تاجیکستان علمالری و خلقینی امام علی رحمان نینگ سیاستلریگه قرشی چیقیشگه چقیرگن اېدی.
تاجیکستانده امام علی رحمان حکومتی «عربچه حجاب»نی تعقیقلش، بالهلر و اۉسمیرلرنینگ مسجدلر و دیني مراسملرگه خصوصاً، هییت بیرهملریگه کیریشینی چېکلش کبی چارهلرنی جاري قیلگن. تاجیکستان حکومتی بو چارهلرنی «اصلاحاتلر» دېب اتهب، اولرنی دیني اېکسترېمیزمگه قرشی کورهشنینگ ضروري واسطهسی صفتیده تقدیم اېتهدی. تاجیکستان رسميلرینینگ فکریچه، بالهلرنینگ دیني فعالیتلرده اشتراکینی چېکلش، اولرنی افراطیت آقیملرگه مایللیکدن حمایه قیلهدی.
طالبان نینگ 2020-ییل فبروری آییده امریکا بیلن دوحه کېلیشووی امضالنیشیدن سۉنگ افغانستانده ینه حاکمیتگه قَیتیشی آرتیدن، تورلی مملکتلردهگی، جملهدن تاجیکستاندهگی رادیکال اسلامي گروهلرنینگ بیر قِسمی طالباننی غرب اوستیدن «غلبه قازانگن کوچ» صفتیده کۉره باشلهدی و بو گروهگه بۉلگن طرفدارلیک کوچهیدی. تاجیکستان رسميلری بو جریاننی اۉز دولت خوفسیزلیگی اوچون جدّي تهدید دېب حسابلهیدی.
عینِ پیتده، افغانستانده طالباننی قۉللب-قوّتلاوچی بیر قنچه دیني علمالر جمعه نمازی خطبهلریده آچیقچهسیگه تاجیکستان حکومتینینگ دیني اصلاحاتلریگه قرشی چیقیب، اۉز ایزداشلرینی امام علی رحماننینگ سیاستلریگه «قرشیلیک کۉرسهتیشگه» چقیرگن.
طالبلر مخالفلری قیین سیناوده
افغانستاننینگ سابق حکومتی قولب، طالبان ینه حاکمیتنی اېگهلهگنیدن سۉنگ، بو گروهنینگ بعضی سیاسي و حربي مخالفلری تاجیکستانگه باشپناه آلیب، او یېرده جایلشدیلر. امام علی رحمان هم بیر نېچه بار طالباندن افغانستانده برچه اېلتلر اشتراکیدهگی همه شمول حکومت توزیشنی و عیاللر حقوقلریگه رعایه قیلینیشینی طلب قیلگن اېدی. عیناً شو موضعلر طالباننینگ اَیریم مخالفلریده تاجیکستان جمهور رییسینینگ اولرگه قرشی کورهشده یان باسیشی و قۉللب-قوّتلشی ممکن دېگن تأثراتنی اویغاتگن اېدی.
بیراق بلخ ولایتی طالبان حاکمی و طالبان رهبری بیلن اېنگ یقین شخصلردن بیری حاجی یوسف وفانینگ دوشنبهگه رسمي سفری، همده اوندن کېین تاجیکستان هیئتینینگ کابلگه سۉنگّی تشریفی مخالفلر آرهسیده بو قرهشنی اۉزگرتیردی. حاجی وفا اۉز سفریده طالباننینگ بیر قطار مفکوروي متنلرینی، جملهدن «طالبان نینگ امر به معروف و نهی از منکر قاعدهلری»نی، گروه رهبرینینگ کۉرسهتمهلرینی، نمازگه عاید بویروقلرنی، عیاللر حقوقلریگه علاقهدار فرمانلرنی، شونینگدېک طالبان رهبرینینگ معروضهلری نینگ فارسچه نسخهلری و سفرنامهسینی اۉزی بیلن آلیب باریب، تاجیک رسميلریگه و بو مملکت علمالر کېنگشیگه تاپشیرگن اېدی. بو حرکت تاجیکستانده طالبان مفکورهسینی ترغیب قیلیشگه قرهتیلگن آچیق اورینیش صفتیده تلقین قیلیندی.
بونینگ عکسیچه، تاجیکستان حکومتی نقطهی نظریدن «ملي منفعتلر» و «ملي خوفسیزلیک» تشقی سیاستنینگ اېنگ اوستوار مسألهلری حسابلنهدی و عیناً شو ایکّی عامل دوشنبهنی استه-سېکین طالبان بیلن کۉپراق علاقه و ملاقات سری یۉنهلتیرگن. دوشنبهدهگی افغانستان اېلچیخانهسی هنوزگچه سابق جمهوریت دوریده تعیینلنگن اېلچی محمد ظاهر اغبر قۉلیده قالماقده و تاجیکستان طالباننینگ تکراري طلبلریگه قرهمهی، اېلچیخانهنی اولرگه تاپشیرمهگن.
شونگه قرهمهی، طالبان باسقیچمه-باسقیچ بو اېلچیخانهنی اېگهللش اوچون زمین یرهتیشگه اورینماقده. باشقه تاماندن، اۉتگن تۉرت ییلدن آرتیق وقت دوامیده طالبان نینگ سیاسي همده حربي مخالفلری آرهسیدهگی پراکندهلیک و کېلیشماوچیلیک اولر بیرلشگن یگانه جبهه شکللنتیره آلمهسلیگیگه آلیب کېلگن. بیر نېچه چېکلنگن حربي گروهلرنینگ میده-چویده پارتیزانلیک حرکتلریدن تشقری، مخالفلر آرهسیده موافقلشتیریلگن و تشکیلاتلی حرکت کوزهتیلمهیپتی. عیناً منه شو توزیلمهسیزلیک و اویغونلیکنینگ یۉقلیگی تاجیکستاننی هم طالبان بیلن علاقهلرنی کوچهیتیریش و مناسبتلرنی یخشیلش سری یېتهکلهگن.
ترورچیلر تهدیدی
تاجیکستان افغانستان بیلن عمومي چېگرهلری بارلیگی سببلی چوقور خواطرده و «ترورچیلر» همده دیني- افراطی گروهلرنینگ حدودیگه کیریب کېلیشیدن قۉرقهدی. سۉنگّی تۉرت ییل دوامیده، طالبان نینگ افغانستانده ینه حاکمیتنی قۉلگه کیریتگنیدن کېین، دوشهنبې روسيه بیلن بیرگهلیکده قۉشمه چېگره استحکاملرینی مستحکملش و بیر قطار حربي مشغولاتلر اۉتکزیش آرقهلی اۉزینینگ مدافعه صلاحیتینی کوچهیتیریشگه حرکت قیلدی، بیراق تاجیکستان رسميلری بو چارهلرنینگ یېترلی اېمسلیگینی ایتهدی. طالبان منطقهدهگی یگانه گروه دیرکی، تۉلهقانلی دولت نینگ برچه امکانیتلریگه اېگه، اما بری بیر تورلی جنگری و افراطی گروهلر بیلن علاقهلرنی اوزمهگن.
دوشنبهنینگ اېنگ اساسي خواطرلریدن بیری شوکی، طالبان امام علی رحمان حکومتیگه قرشی جنگریلرنی یاکه باشقه قوراللنگن اېکسترېمیستیک گروهلرنی تاجیکستان چېگرهلریگه یقین حدودلرده جایلشتیریشی ممکن. بو اېسه خوفسیزلیک نقطهی نظریدن جدّي تهدید صفتیده قرهلهدی. انه شو خواطرلر تاجیکستاننی طالبان بیلن یقینلشیش و ملاقات قیلیشگه اوندهگن سیاست نینگ اساسي عامللریدن بیری بۉلدی. تاجیکستان نینگ قۉشنیسی بۉلگن اۉزبېکستان هم سۉنگّی تۉرت ییلده عینِ یۉلنی تنلب، طالبان بیلن یوقاری درجهدهگی همکارلیک و علاقهلر اۉرنهتیشگه موفق بۉلگن.
تاجیکستان جمهور رییسی امام علی رحمان یقینده امریکا قۉشمه ایالتلریگه قیلگن سفری چاغیده آق اویده امریکا جمهور رییسی دونالد ترامپ بیلن اوچرهشوو اۉتکزیب، اقتصادي و خوفسیزلیک ساحهلریدهگی همکارلیکنی کېنگهیتیریش ضرورلیگینی تأکیدلهگن اېدی. تاجیکستان جمهور رییسلیگی بیاناتیده ایتیلیشیچه، امام علی رحمان اوشبو اوچرهشووده منطقوي خوفسیزلیک و برقرارلیکنی سقلشنینگ مهملیگینی علیحده اورغولهگن.
تاجیکستان روسيه بیلن یقین علاقهلرینی سقلهگن حالده، امریکا بیلن هم خوفسیزلیک، استخبارات و اقتصادي همکارلیکنی کوچهیتیریشگه اینتیلماقده. بو حرکتلر شوندهی بیر پیتده آلیب باریلماقدهکی، امریکا افغانستاندن۲۰ ییللیک حربي اشتراکنی توگهتگن بۉلسه-ده، زمانهوي تخنیکي واسطهلر جملهدن، حربي اوچاقلر و ایلغار درانلر یاردمیده افغانستاندهگی وضعیتنی هنوز یقیندن کوزهتیشده دوام اېتماقده.
