اۉگیرووچی: بالتهبای
قدريتلریمیز تاریخیده ظهیرالدین بابرنینگ مرکّب شخص صفتیده تیلگه آلینیشیگه کۉنیکیب قالگنمیز. هر گل ادیب نامینی جهانگه مشهور اېتگن «بابرنامه» اثرینی، دلبر غزللرینی، مِهر بیلن ترجمه قیلگن خواجه احرار ولینینگ «والديه» اثرینی اۉقیگنده شخصیتیدهگی زمانداش حکمدارلردن اوستون جهتلرنی کۉرهمیز. مقاله، کتاب و باشقه علمي ایزلنیشلریمیزده بابر شخصینینگ بویوکلیگیگه عاید فکرلرنی بیلدیردیک و بو قرهشلریمیزنی تۉلدیریب باریشگه اینتیلدیک. اما اونینگ شخصیتی نهقدر مرکّبلیگی، حلی اَیریم جهتلری خالصانه انیقلنیشی لازملیگینی هم سېزهمیز و بونگه کیریشیشدن گاهیده اندیشهگه بارهمیز. بوگون ادیبنینگ تولدی کونی مناسبتی بیلن اَیریم ملاحظهلریمیزنی بیان اېتیشگه جرأت قیلدیک.
تاریخشناسلر و ادبیات ساحهسی بیلیمدانلری اۉرتهسیده ظهیرالدین بابرنینگ اسلام دینینینگ ایکّی قناتی – سنّی و شیعه آقیملریگه مناسبتی مسألهسیده تورلیچه فکرلر بارلیگی سِر اېمس. بابر عمری دوامیده کامل مسلمان صفتیده سنّیلیکنینگ حنفيلیک مذهبیگه صادق بۉلیب کېلدی. تاریخدن معلوم که، اسلام دینی پیدا بۉلیشیدن کۉپ اۉتمهی ایکّی قناتگه بۉلینگن اېدی. اسلام دینی غنیملری حتا حاضرگی کونگچه اونینگ قدرتینی پسهیتیریش اوچون بو ایکّی قناتنی بیر-بیریگه قرهمه-قرشی قۉییب، اۉز رېجهلرینی عملگه آشیریشگه اورینیب کېلهدی.
بابرنینگ باش مقصدی باباسی امیر تېمور سلطنتینی قَیته تیکلش و باشقریش اېدی که، بو یۉلده او برچه کثر نفسی، اۉزگه نیت، اینتیلیشلری بهریدن اۉتیب، ازتهدل حرکت قیلدی و مهم نتیجهلرگه اېریشدی هم. اېنگ یقین قرینداشلرینینگ فتنه و خیانتلرینی کېچیردی، دشمنلری بیلن صلح توزیشنی معقول کۉردی، سویوکلی اېگهچیسی خانزادهبېگیمنی اشدّي دشمنی شَیبانيخان نکاحیگه کیریشیگه هم راضی بۉلدی، هندستان سلطانی ابراهیم لودي جنگده محو اېتیلگچ، اونینگ آنهسی بیعدهگه کۉپ مروّتلر کۉرستیب، سراییدن جای بېردی. شاه بابر بو کبی تدبیرلرینی سلطنت یخلیتلیگینی اسرهشده مهم دیپلوماتیک یۉل، دېب بیلدی.
شَیبانيخاننینگ شدّتلی قرشیلیگینی، کوچینی اۉزینینگ حربي امکانیتی بیلن قیاسلب: «بیر مېن کابلده قالیب اېدیم. دشمن بسیار قوي، بیز کۉپ ضعیف، نې مصلحت قیلماققه احتمال، نې مقاومت قیلماققه مجال. مونچه قوّت و قدرت. اۉزوموزنی بیر یېر فکرینی قیلغولوقدور و بو مقدار فرجه و فرصتته قوي دشمندین ییراقراق ایرولغولوقدور. یا بدخشان جانیبی، یا هندوستان ساری جزم قیلماق کېرهک»، دېر اېکن بابر اۉته مشکل سیاسي احوالده قالگنینی بیلدیرگن.
بابرنینگ کیندیک قانی تۉکیلگن ماوراءالنهرگه قَیتیش مقصدی اونی عمرینینگ آخریگچه ترک اېتگن اېمس. چنانچه، «بابرنامه»ده مؤلف یازهدی: «بیزنینگ اهتمامیمیز اول سریلر بارماققه بېحد و بېغایتتور. هندوستان ایشلری هم بیر نوع سامان تاپیب کېلهدور. تېنگری تعالیدین امید انداق کیم، بو آرهنینگ ایشی تېنگری تعالی عنایتی بیله بات سرانجام تاپقهی. بو ایش ضبطیدین سۉنگ بېتوقف، تېنگری یېتکورسه، متوجه بۉلغومدور. اول ولایتلرنینگ لطافتلرینی کیشی نېچوک اونوتقهی. علیالخصوص مونداق تاییب و تاریک بۉلغانده قاوون و اوزومدېک مشروع حظنی کیشی نې طور خاطردین چیقرگهی».
اوشبو سطرلر بابر هندستانده مستحکم سلطنت برپا اېتگن دوریده یازیلگن. اونینگ وطن ساغینچینی یانیق افادهلهگن یوقاریدهگی اقتباسگه اعتبار بېرهیلیک. بابر اوچون مقّدس مقصد بۉلگن اوشبو فکرنینگ افادهسیده او اوچ مرته تنگری – اللّهگه مراجعت اېتهدی. بو اعتراف بابر نامیگه، گاهیده بۉلسه-ده ملامت تاشینی آتیب، اونینگ هندستانده قورگن عمارتلری، برپا اېتگن باغ-راغلری، ماوراءالنهر سیویلیزهتسيهسینی یوکسک دولتچیلیک سیاستی بیلن تکاملگه یېتکزگنیگه قرهمهی، «نېگه بابر بو بنیادکارلیکنی اۉز یورتی ماوراءالنهرده قیلمهدی»، دېگن اساسسیز دعوالرگه مناسب جوابدیر. بابرنینگ هند یېریده عملگه آشیرگن بنیادکارلیگینینگ جهاندهگی شان-شهرتی ماوراءالنهرده قوریشی احتمالی بۉلگن آبدهلر داوروغیدن بلندراقدیر.
بابر 1512- ییلی سمرقند شهریگه کیریب بارهدی و باباسی امیر تېمور، آتهسی عمر شیخ میرزا سلطنت قیلگن پایتخت تختیگه معلوم مدت اۉتیریشگه موفق بۉلهدی. کېینراق او بخارا خانی عبیدالله بیلن جنگده شکست تاپهدی. بو مغلوبیت بابرنینگ اصل مقصدی برباد بۉلیشیگه کتّه خوف توغدیرگن حالت اېدی. شو مدتده او ایران شاهی اسماعیل صفويدن حربي یاردم سۉرهیدی و بو یاردمی اوچون او سمرقند مسجدیده خطبهده اسماعیل صفوي نامی و شیعه مذهبینی کیریتیب اۉقیشنی تکلیف اېتهدی. صاف سنّی طریقتیگه منسوب سمرقند اهالیسی بابرگه اخلاص بیلن قرهسه-ده، اونینگ بو حرکتینی معقوللمهیدی. او شهرنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلهدی. بیراق، یوقاریده کېلتیرگنیمیزدېک، بابر بیر عمر ماوراءالنهرگه قَیتیشنی آرزو قیلهدی.
حیاتیده صادر بۉلگن بو ناخوش حالتدن سۉنگ بابر اسماعیل صفوي بیلن مناسبتینی بوزهدی. بونگه قرشیده یوز بېرگن واقعهلر هم سبب بۉلهدی. بابرنینگ بو حرکتینی اَیریم تاریخچیلر مذهبي چلکشلیککه کیرگنلیککه یۉییشهدی. بیزنینگ نظریمیزده، بو مسألهگه بابرنینگ سیاسي قرهشلری نقطۀ نظری بیلن یاندشماق لازم. معلوم که، سنّيلر و شیعهلرنینگ قرهمه-قرشیلیکلری عصرلر بۉیی دوام اېتگن، تاریخده کۉپ قانلی اوروشلر بۉلیب اۉتگن. بابر اېسه ازلدن متعصب دیندار صفتیده فعالیت آلیب بارمهگن و اسلام دینینینگ بو ایکّی قناتینی بیرلیکده کۉریش طرفداری اېدی. او شیعه طرفدارلرینینگ حرکتلرینی اسلام دینیگه اۉته خوف سالووچی مذهب دېب حسابلمهگن و شونینگ اوچون هم اسماعیل صفوينینگ تکلیفینی قبول قیلگن، بو قرارینی سنّی مذهبیگه ضد، دېب بیلمهگن.
ایکّینچیدن، بابر اسماعیل صفوينینگ شرطیگه فقط بیر مقصد – امیر تېمور سلطنتینی قَیته تیکلش مقصدینی عملگه آشیریش اوچون راضی بۉلگن. کېینراق، بابرنینگ اۉغلی همایون هم هندستانده بو یورت سلطانی شیرشاهگه قرشی کورهشیده ایران شاهلری بیلن مذاکرهلرگه کیریشگن، اولرنینگ کۉمگینی قَیترمهگن و شو یۉل بیلن بابريلر سلطنتینی اسرهب قالگن. بوندهی سیاست یورگیزیش، سنّي و شیعهلر ایشلریگه ارهلشمسلیک، اولرنینگ نزاعلرینی دولت مقیاسیگه کۉترمسلیک همایونگه آته میراث بۉلگن و بو سیاست اۉزینی آقلهگن.
ظهیرالدین بابر اۉزینینگ دولتچیلیک باشقروویده ملت، قوم و قبیلهلر، هندستانده اېسه تورلی-تومن طبقهلر آرهسیدهگی مذهبي و دیني نزاعلرنی امکان قدر اهِللیک، اۉز ارا توشونیش و اَیریم جهتلرگه قسماً یان بېریش آرقهلی، بوگونگی تیل بیلن ایتگنده، یخشی سیاستینی یورگیزگن.
او افغانستانده حکمرانلیگی دوریده افغان قیزی دلداره آغهچهگه اویلنهدی، ایکّی فرزندیگه هندستانلیک قیزلردن کېلین قیلهدی. فرزندی همایونگه یازگن «وصیتنامه»سیده: «اې فرزند! هندوستان مملکتی تورلی مذهبلردن عبارت. سبحان الله تعالی حقی، سېنگه بویوریلدی که، هر بیر مذهبگه پاک قلب بیلن قرهگین، هر بیر مذهب و طریقتگه عدالتلی بۉلگین. خصوصاً، سیگیرنی قربان قیلیشدن سقلنگین که، بو هندوستان خلقینینگ قلب ارداغی و بو ولایت اهلی پادشاهگه یخشی نظر بیلن باغلنهدی. پادشاه فرمانیگه بۉیسونگن خلقنی خراب قیلمهگین. عدالتنی اختیار قیلگین. شونده شاه رعیتدن، رعیت شاهدن خاطرجمع بۉلهدی. اسلامنینگ ترقیاتی احسان تیغی بیلن یخشیراقدیر. ظلم تیغی بیلن اېمس»، دېب تأکیدلهیدی.
«وصیتنامه»نینگ دوامیده بابر سنّي و شیعه مذهبلرینینگ اۉز ارا اختلافلری اعتبارگه مالک اېمسلیگی، بو ایکّی قنات ضدیتلری فقط اسلام دینی کوچینی یۉقاتیشگه آلیب کېلیشینی علیحده تأکیدلهگنی مهم. بونده بابرنینگ هر ایکّله قناتدن عیب قیدیرمهگنی، اولرنینگ بیر عقیده مقّدس اسلام دینی اطرافیده بیرلشیشینی ایستهگنینی کۉرهمیز که، بو دلیل اونی شیعه طرفدارلریگه بۉلگن مناسبتینی انیق کۉرستیب بېرهدی: «اهل سنت و شیعهلرنینگ ایکیر-چیکیرلریدن کۉزینگنی یوم. چونکه اسلامگه قرشیلر بار. تورلی اعتقاددهگی خلقلرنی تېنگ توتگین که، شونده سلطنت تورلی تشویشلردن خالی بۉلهدی». نظریمیزده، بابرنینگ سمرقندده شیعه مذهبیگه بیلدیرگن مؤقت قرهشلرینی اونینگ مستحکم سلطنت یۉلیدهگی اینتیلیشلری اساسیدن قیدیریش کېرهک. یوقاریدهگی متن بونینگ یارقین دلیلیدیر.
کېینراق، هندستانده بابريلر سلطنتینی یوکسک چۉقّیگه کۉترگن بابرنینگ نبیرهسی اکبرشاه باباسینینگ بو وصیتینی امکان قدر عملگه آشیریب، تورلی دیني مذهبلرنی بیرلشتیریشگه، اولرنینگ بیر مقصد سری اینتیلیشلریگه باش بۉلدی.
بابر حیاتی بیلن باغلیق ینه بیر مهم جهت بو اونینگ هندستانده آلیب بارگن اوروشلری و یکوني غلبهگه اېریشگنی مناسبتی بیلن اونگه بېریلگن «غازي» عنوانی مسألهسیدیر. شرق خلقلری تاریخیگه عاید منبعلردن کۉپگینه غازي سلطان، شاه و سرکردهلرنی بیلهمیز. اولرنینگ اکثریتی آلیب بارگن اوروشلریده معلوم دیني اعتقادلرینی اساس دېب بیلیب، اۉزلری کۉز تیکّن غیرِ دینلرگه منسوب مملکت، معین حدود اهالیسی یاکه مذهبلرنی قتل عام قیلیب، اۉز دینلریگه کیریتیشنی، قیلیچ ضربی بیلن بو نیتلرینی عملگه آشیریشنی مقصد اېتگنلر. اوشبو نیتلری عملگه آشگندن سۉنگ، اولرگه دین پیشوالری تامانیدن «غازي» – غزاوات آرقهلی ظفرگه اېریشگن شخص عنوانی بېریلگن. تاریخده سلطان محمود، سلطان محمد غازي و باشقهلر شو خدمتلری باعث «غازي» اتهلیشگن.
ظهیرالدین بابر هم هندستانده ابراهیم لودي و باشقه هند سلطانلری اوستیدن اېریشگن غلبهسی باعث بو عنوانگه لایق، دېب بیلینگن. خوش، اولرنینگ آرهسیدهگی فرق نیمهده؟ اېنگ اوّلا، تأکیدلهگنیمیزدېک، یوقاریده نامی ذکر اېتیلگن سلطانلر دیني نقطۀ نظرنی کۉزلب، اسلام دینیگه قرشی بۉلگن باشقه دینگه منسوب کیشیلرنی اسلام بیراغی آستیده بیرلشتیریش اوچون کورهش آلیب باریب، کۉپ سانلی قربانلیکلرنی عملگه آشیریب، غازي بۉلیشگن. بیز یوقاریده بابرنینگ اسلام دینی، اونینگ سنّي و شیعه قناتلریگه عاید قرهشلرینینگ، هندستاندهگی دینلر و مذهبلرگه بۉلگن مناسبتینینگ نهقدر عادلانه اېکنلیگیگه عاید دلیللر آرقهلی بو مسألهگه قسماً آیدینلیک کیریتگندېک بۉلدیک. شوندهی قرهشگه اېگه بۉلگن شاه هیچ وقت اۉزینینگ کورهشلری مقصدینی اسلام دینیدن تشقریدهگی عامهگه نسبتاً قرهتیشی ممکن اېمس. بابرنینگ هندستانگه یوریشی و بو جنگلرده مینگلب کیشیلرنینگ هلاک بۉلیشی «بابرنامه»ده بیان اېتیلگن. اما بو یوریش، بابرنینگ اۉزی تأکیدلهگنیدېک، «کافرلر»گه قرشی اېمس، بلکه هندستاندهگی امیر تېمور سلطنتینینگ تصرفیگه کیریتیلگن یېرلرنی قَیته اېگللش، سلطنت قدرتینی اوّلگیدېک سقلب قالیشگه قرهتیلگن محاربهلردیر. «بابرنامه»دهگی بو جنگ بیان قیلینگن صحیفهلرنینگ بیران جاییده اسلام دینیگه قرشی خلقنینگ کورهشی تصویری موجود اېمس. ادیبنینگ باش مقصدی باباسی سلطنتینی قَیته تیکلش بۉلگن، خلاص. شونینگ اوچون هم بابرگه «غازي» عنوانی، انیقراغی، اسلام دینی پیشوالری تکلیفلری بیلن بېریلگن، دېگن خلاصهگه کېلیش ممکن.
بو بارهده اعلان قیلینگن «فتح» فرمانیدهگی بیر متن فکریمیزنی قوّتلهیدی. بونده «کافر» اتمهسی اسلام دینیگه منسوب بۉلمهگنلرنی انگلتسهده، اصلیده، بو سۉز ضمیریده هند عسکرلری، بابرنینگ حربي رقیبلری حقیده سۉز بارهدی. فرمان متنیده «اسلام دینیگه قرشی چیققنلر»، «اسلامي عبادتلرنی عملگه آشیرمهگنلر»، «اسلام دینیگه بۉیسینمهگنلر» مضمونیدهگی سۉز، عبارهلر یۉق، گپ دشمننینگ لشکرلری و اونینگ کوچی حقیده کېتماقده. «مشهور کافرلر» عبارهسی ضمیریده هندستان دینی حسابلنگن بودیزم طرفدارلری اېمس، هندلرنینگ بابر لشکرلریگه قرشی کورهشیش اوچون بیرلشگن صلاحالدین، روال اودی سینگ باگري، مېدیني رای، برمال ایدري کبی لشکرباشیلری نظرده توتیلگن. شو باعث بابر بو اوروشده دیني غزاوات قیلمسدن، حربي جنگلرگه کیرگن و غلبه قازانگن. فرماننینگ اوشبو متنیگه اعتبار بېرهیلیک: «بو کونلرده مشهور کافرلرنینگ کۉپگینهسی هیچ قچان هیچ بیر معرکهده اونگه (یعنی هند سرلشکری رانا سنگاگه – هـ.ق.) اسلام عسکرلریگه دشمنلیکلری جهتیدن اونینگ بوزوق طبیعت لشکرلری صفینی آرتتیردیلر».
فرماننینگ باشقه بیر جاییده هندستانلیک سلطان و راجالرنینگ امیر تېمور وسّلی بۉلگن «کافرلر توغینی اسلام مملکتلرینینگ ایکّی یوزگه یقین شهریده تیکّن اېدی. مسجد و عبادتخانهلرنی خراب قیلیب، او جایلردهگی مؤمنلرنینگ خاتین، باله-چقهلریدن اسیر قیلدی»، دېییلگن. کۉرینیب توریبدیکی، بابرنینگ «غزاوات» دیني حرکت بۉلمسدن، تېموريلرگه منسوب یېرلرنی قَیتریب آلیش، اولرنینگ شأنینی حمایه قیلیشگه قرهتیلگن. شونینگ اوچون ظهیرالدین بابرگه بېریلگن «غازي» پادشاه درجهسی نسبي بۉلیب، او باشقه غازي سلطانلردن توبدن فرقلنهدی. تاریخچی، بابرشناس غ.ساتیموفنینگ قوییدهگی فکری بو مسألهگه ینه-ده آیدینلیک کیریتهدی: «البته، هندستانده بۉلگنیده او محلي هندلر دینیگه نسبتاً موراسهسیزلیک قیلگن حاللر هم کۉزگه تشلنهدی، لیکن بو حال فقط جنگ پیتلریده، غالبلیک اشتیاقی یانگن آنلردهگینه سېزیلهدی… اولرنی غیرِ دین بۉلگنی اوچون اېمس، بلکه اۉز سلطنتینی کېنگهیتیریش یۉلیگه غاو بۉلگن رقیب صفتیده یۉلیدن آلیب تشلهدی. بو مقصد یۉلیده او فقط غیرِ دین راجپوتلرنیگینه اېمس، بلکه مسلمان افغانلرنینگ هم کۉپینی اۉرتهدن کۉتریب تشلهگنلیگینی اونوتمسلیک کېرهک» (غ.ساتیموف، «مرکزي آسیا و هندستان تاریخیده بابريلر دوری»، تاشکېنت، 2009، 64-بېت).
بابورنینگ اۉتگن باشقه شرقلیک پادشاهلردن فرقلی و بیزنی حیرتگه سالهدیگن خصلتلری کۉپ که، بیر مقاله دایرهسیده اولر حقیده بهتقصیل فکر بیلدیریش مشکل. ملاحظهلریمیزنی هند تاریخچیسی شری رام شرمانینگ بو بارهده خالصانه بیان اېتگن اوشبو فکری بیلن یکونلهیمیز: «بابريلر هندستانگه فاتح صفتیده کېلگن بۉلسهلر هم، اولر قۉل آستیدهگی محلي هندلرنینگ حرمتینی قازانگنلر و اولرگه معقول بۉلگن عنعنه و اودوملرنی یۉلگه قۉیه آلدیلر. هر کونی اېرتهلب پادشاهنینگ مراسمیده فقرا آلدیده کۉرینیش بېریشی (سلامگه چیقیشی)، عرضدارلرنینگ پادشاه قبولیگه شکایت بیلن کیره آلیش امکانیتیگه اېگه بۉلیشی، مأموري ادارهلر رهبرلری بجریشی لازم بۉلگن وظیفهلرنی انیق و روشن بېلگیلب بېریلیشی… مملکتنی باشقریشدهگی عدالتلی ایشلری دېب قرهش کېرهک». بو گواهلیکلر ینه بیر بار بابرنینگ شخصیتیگه عاید اَیریم قرهشلرنی تۉغری توشونیشگه یاردم بېرهدی، دېگن امیددهمیز.
