خال محمد
امریکا قۉشمه ایالتلری اۉز شهروندلرینی طالبان اسیرلیگیدن آزاد قیلیش بۉییچه سعی-حرکتلرینی دوام اېتتیرماقده. شو مقصدده، آدم بولر امریکا نینگ گروگه آلینگنلر مسألهلری بۉییچه مخصوص نمایندهسی امریکانینگ افغانستان تینچلیک جریانی بۉییچه سابق مخصوص نمایندهسی زلمی خلیلزاد بیلن بیرگه، شنبه کونی (22 سنبله) کابلگه تشریف بویوردی.هیاتگه آدم بولر رهبرلیک قیلدی. تۉرت کوندن سۉنگ، امریکا جمهور رییسی دونالد ترمپ ینه بگرام حربي-هوا قۉنالغهسی اوستیدن نظارتنی قَیته قۉلگه آلیش و بو مرکزده امریکانینگ حربي اشتراکینی دوام اېتتیریش ضرورلیگینی تأکیدلهدی.
بو ایکّی مسأله امریکالیک گروگه آلینگنلرنینگ آزاد اېتیلیشی و بگرام حربی مرکزیگه قَیتیش مسألهسی بیلن بیر قطارده، امریکا نینگ طالبان نظارتیدهگی افغانستانده اۉز منفعتلرینی قندهی تأمینلشی همده بو دولتگه تهدید سالووچی گروهلرگه قرشی کورهشی مسألهلری توریبدی. بولرنینگ برچهسی طالباننینگ طلبلریگه قرهمه-قرشی قۉییلگن. طالباننینگ طلبلریگه اېسه اۉز حکومتی نینگ رسماً تن آلینیشی، دیپلوماتیک علاقهلرنینگ کېنگهیتیریلیشی، چېکلاولرنینگ بېکار قیلینیشی، افغانستان مرکزي بانکی بایلیگی نینگ موزلهتیلگن قِسمینی بۉشهتیب بېریش و اقتصادي یاردم آلیش کیرهدی.
نارسمي، اما معنالی
زلمی خلیلزاد رسمي کرتیشلوار، بۉیینباغ و تبسم بیلن کابلدهگی شاهي ارگ ییریک سالونلریدن بیریگه کیریب، طالبان باش وزیری نینگ اقتصادي مسألهلر بۉییچه اۉرینباسری ملا عبدالغنی برادرنی قوچاقلب کۉریشدی. اونینگ آرتیدن اېسه ادم بولر بوتونلهی باشقهچه، نارسمي قیافهده کیریب کېلدی. بولر قاره رنگلی کییم، باشیده کېپکه و اوستیده امریکا بیراغی لوگوسی توشیریلگن خاکی رنگلی جوکت کيیب آلگن اېدی. بوندهی کيینیش اسلوبی، امریکانینگ طالبان بیلن رسمي و بېواسطه مذاکره قیلهیاتگنی حقیده خلاصه چیقریلیشی نینگ آلدینی آلیش اوچون تنلنگن اېدی.
مذکور اوچرهشوو علیحده اهمیتگه اېگه اېدی، چونکه تۉرت ییللیک تنفسدن سۉنگ امریکالیک بیر هیئت ینه ملا عبدالغنی برادر بیلن یوزمه-یوز اوچرهشر اېدی. عیناً برادر 2020-ییل فبروریده طالبان نامیدن زلمی خلیلزاد بیلن دوحه کېلیشووینی امضالهگن شخص دیر.
کابل نینگ 2021-ییل اگستیده قولهشی آرتیدن برادر طالبان حکومتینینگ باش وزیری اېتیب تعیینلنیشیگه امید قیلگن اېدی. بیراق سراجالدین حقّاني باشچیلیگیدهگی حقّاني ترماغینینگ قرشیلیگی همده طالبان یېتکچیسی ملا هبتالله آخوندزاده نینگ برادرنینگ امریکا بیلن علاقهلریگه بۉلگن ایشانچسیزلیگی بو مقصدنینگ عملگه آشیشیگه تۉسقینلیک قیلدی. نتیجهده او طالبان باش وزیری نینگ اقتصادي مسألهلر بۉییچه اۉرینباسری لوازمیگه تعیینلندی.
شونگه قرهمهی، برادر امریکا رسميلری اوچون تنیلگن شخصلردن بیری حسابلنهدی. تایم ژونالی 2021-ییلده اونی دنیا نینگ اېنگ تأثیرلی یوز شخصیدن بیری صفتیده تنیشتیرگن اېدی. سۉنگّی سفر دوامیده امریکالیک هیئت برادردن تشقری، طالبان تشقی ایشلر وزیری امیرخان متقی بیلن هم اوچرهشوو اۉتکزدی.
طالبان باش وزیری نینگ اقتصادي مسألهلر بۉییچه اۉرینباسری ادارهسی بیاناتیده ایتیلیشیچه، ملا برادر امریکادن قرهمه-قرشیلیک اۉرنیگه طالبان بیلن همکارلیککه اعتبار قرهتیشنی سۉرهگن. بیاناتده آدم بولرنینگ سۉزلری هم کېلتیریلگن: «امریکا و افغانستان دوحه کېلیشووینی یخشی اجرا اېتیشدی و تامانلرنینگ هېچ بیری بو کېلیشوونی بوزمهگن. او افغانستانده اېریشیلگن اقتصادي یوتوقلرنی آلقیشلهدی و امریکا همده افغانستان اۉرتهسیدهگی علاقهلر و همکارلیکنی ینهده کېنگهیتیریشگه اورغو بېردی.»
شونینگدېک، بیاناتده آدم بولر طالبان و امریکا اۉرتهسیده محبوسلر المشینووی بۉلیشینی سۉرهگنی تأکیدلنگن. گرچه امریکالیک هیئت طالبان تشقی ایشلر وزیری امیرخان متقی بیلن هم اوچرهشگن بۉلسه-ده، ملا عبدالغنی برادرنینگ امریکا سیاسي دایرهلری آرهسیدهگی اۉزیگه خاص موقعیگه کۉره، بو سفرنینگ اساسي اعتباری او بیلن اوچرهشووگه قرهتیلدی. مقصد اېسه افغانستاندهگی امریکالیک گروگه آلینگنلرنینگ آزاد اېتیلیشی اوچون باسیمنی کوچهیتیریش و واشینگتن نینگ ایستکلرینی طالباننینگ یوقاری درجهدهگی رسميسی بیلن محاکمه قیلیش اېدی.
ملا برادر و امریکا بیلن علاقه ریشهسی
طالبان حکومتی بیر نېچه بار امریکا بیلن علاقهلرنی کېنگهیتیریش و همکارلیکنی رواجلنتیریش ایستهگینی بیلدیرگن همده تورلی مراتبهلرده وشینگتنگه اولرنینگ حکومتینی رسماً تن آلیشنی سۉرهگن. طالبان رهبرلری اوچون اېسه امریکالیک رسميلر بیلن اوچرهشوو اۉزیگه خاص سیاسي قدرت نمایشی صفتیده قرهلهدی. اولر بو اوچرهشوولرنینگ صورت و ویدیولرینی ترقهتیش آرقهلی افغانستان مسألهلریده مهم رۉل اۉینهیاتگنینی و امریکا بیلن علاقه کاناللری فعال اېکنینی کۉرسهتیشگه اورینهدی.
بوندهی خطی-حرکتلر جمهوریت دورینی اېسلهتهدی؛ اۉشه پیتده هم افغانستان رسميلری و سیاستچیلری امریکالیک عملدارلر بیلن اوچرهشوو صورتلرینی اجتماعي ترماقلرده قۉییب، اۉز سیاسي تیهنچینی نمایش اېتر، حتا که اَیریملری سیاسي رقیبلرینی قۉرقیتیشده امریکا نامی و قدرتیدن فایدهلنردی. آدم بولر باشچیلیگیدهگی سۉنگّی امریکالیک هیئت بیلن اوچرهشوودن سۉنگ هم ملا برادر نینگ طرفدارلری اوشبو ییغیلیش نینگ صورت و ویدیولرینی کېنگ کۉلمده اجتماعي ترماقلرده ترقهتیشدی.
ملا عبدالغنی برادرنینگ امریکا بیلن علاقهلری 2018-ییل اوکتوبریده اونینگ پاکستان قماقخانهسیدن آزاد قیلینیشیدن کېین باشلندی. آزادلیککه چیققچ، او طالبان نینگ قطردهگی سیاسي ادارهسی رهبری اېتیب تعیینلندی و گروه نینگ امریکا بیلن مذاکرهلرینی باشقره باشلهدی. مذاکرهلر دوامیده برادر اۉزینی معتدلراق سیاستچی صفتیده کۉرسهتیشگه، طالبان دنیا بیلن ایجابي همکارلیککه تیار اېکنینی نمایش اېتیشگه حرکت قیلدی. بو جریان آخر-عاقبت 2020-ییل فبروریده او بیلن زلمی خلیلزاد اۉرتهسیده امضالنگن دوحه کېلیشوویگه آلیب کېلدی. عیناً شو کېلیشوو جمهوریت توزومی نینگ قولهشی و طالبان نینگ حاکمیتگه قَیتیشی اوچون زمین یرهتدی.
ملا عبدالغنی برادر طالبان حرکتی نینگ اساسچیلریدن بیری بۉلیب، 1994-ییلده افغانستان جَنوبیده ملا محمد عمر، طالباننینگ بیرینچی رهبری بیلن بیرگه بو گروهنی توزگن. او تشکیلات نینگ ایلک ییللریدن باشلب حربي و سیاسي توزیلمهسیده مهم رۉل اۉینهگن و ملا عمرنینگ اېنگ یقین صفداشلردن بیری صفتیده تنیلگن. 2001-ییلده امریکا باشچیلیگیدهگی خلق ارا ائتلاف افغانستانگه هجوم قیلگن پیتده برادر طالبان نینگ اۉشه وقتدهگی مدافعه وزیری ملا عبیدالله آخوند نینگ اۉرینباسری بۉلگن، کېینچهلیک اېسه گروه توزیلمهسیده ملا عمر نینگ معاونی درجهسیگچه کۉتریلگن.
2001-ییلده طالبان حاکمیتی قولهشی آرتیدن ملا برادر گروه توزیلمهسینی قَیته تیکلشده مهم رۉل اۉینهدی. او کوېته کېنگشینی توزدی بو اۉرگان کېینچهلیک جمهوریت حکومتی و چېت اېل کوچلریگه قرشی طالبان قۉزغلانلرینی اویوشتیریش و حربي عملیاتلرنی موافقلشتیریش نینگ اساسي مرکزیگه ایلندی.
2010-ییلده ملا برادر پاکستان نینگ کراچی شهریده قۉلگه آلیندی. شونگه قرهمهی، طالبان اونینگ یۉقلیگیده هم اوروشنی کېنگهیتیریشده دوام اېتدی و کوېته کېنگشینینگ توزیلمهسی یېمیریلمهی قالدی. سکّیز ییل قماقده سقلنگندن سۉنگ، 2018-ییل اکتوبریده ملا برادر امریکانینگ سۉراوی و قطر واسطهچیلیگی بیلن آزاد قیلیندی و کېینراق طالبان نینگ قطردهگی سیاسي ادارهسی رهبری اېتیب تعیینلندی.
قیمت و حساس گروگان المشینووی
سۉنگّی ییللرده طالبان امریکالیک فقرالرنی حبسگه آلیشنی وشینگتنگه باسیم اۉتکزیش واسطهسیگه ایلنتیردی. بو سیاست گروهگه بعضی حاللرده اۉزی نینگ مهم اعضالرینی گونتانامودهگی قماقخانهلردن آزاد قیلیش امکانینی بېردی.
طالبان قۉلیده بۉلگن اېنگ مهم امریکالیک اسیرلریدن بیری محموددشاه حبیبی؛ جمهوریت دوریده ملکی هوا یۉللری ادارهسی نینگ سابق رئیسی بۉلیب، امریکا وطنداشلیگیگه اېگه. او ایمن الظواهری القاعده ترماغی رهبری اۉلدیریلگنیدن سۉنگ، کابلدهگی وزیر اکبرخان منطقهسیده طالبان کوچلری تامانیدن قۉلگه آلینگن. اونینگ تقدیری حقیده اوچ ییلدن آرتیق وقتدن بېری هېچ قندهی معلومات یۉق، و طالبان حکومتی اونینگ افغانستانده موجودلیگینی منتظم روشده انکار اېتیب کېلهدی.
محموددشاه حبیبی حبسگه آلینیشیدن آلدین افغانستانده اینترنت خدمتلری کۉرسهتگن ایآرایکس ناملی امریکا شرکتی بیلن همکارلیک قیلگن. طالبان ادعاسیگه کۉره، امریکا معولومات مرکزی (سیا) عیناً شو شرکت نینگ مدار بسته کامرسیدن آلینگن معلوماتلر آرقهلی کابلدهگی، ایمن الظواهری نینگ بۉلگن بناگه مۉلجللنگن راکت هجومینی عملگه آشیرگن. اوشبو هجوم الظواهری نینگ اۉلدیریلیشیگه آلیب کېلدی، بیراق طالبان اونینگ کابلده اۉلدیریلگنینی دایما انکار قیلیب کېلهدی
محمودشاه حبیبی نینگ آزاد قیلینیشی یاکه المشینووی حتا اونینگ حقیده طالبان ایچکریسیده معلومات آلینیشی هم جوده مرکّب مسأله حسابلنهدی. بعضی خبرلرگه کۉره، حبیبی قندهارگه، یعنی طالبان رهبری نینگ قرارگاهیگه کۉچیریلگن؛ شونده قندهار قناتی اونینگ ایشینی تۉلیق نظارت قیلیب، کابلگه اساسلنگن طالبان وکیللری نینگ امریکا بیلن ممکن بۉلگن هر قندهی بیتیمینی آلدینی آلیشی ممکن. حبیبینی امریکاگه تاپشیریش طالبان اوچون ارزانلیککه توشمهیدی: اونی بېریش ایچکی بۉلینیشلرگه، شونینگدېک، القاعده ترماغی بیلن کېسکینلشووگه آلیب کېلیشی ممکن.
طالبان خواطرده، چونکه اگر محمودشاه حبیبی المشینووگه قۉییلسه، القاعده طالبان نینگ رقیب گروهلری مثلاً، داعش خراسان بۉلیمی یاکه باشقه جنگریلر صفیگه آغیب کېتیشی ممکن. بوندهی سناریو طالبان نینگ ایچکی بیرلیگینی و افغانستاندهگی سیاسي موقعینی جدّي تهدید آستیگه قۉیهدی.
باشقه تاماندن، طالبان و القاعده علاقهلری دایما یقین و چوقور بۉلیب کېلگن. طالبان اساسچیسی ملا محمد عمر هم 2001-ییل 11-سپتمبر هجوملریدن کېین امریکا نینگ کۉپ باره آگاهلنتیریشیگه قرهمهی، اۉشه وقتدهگی القاعده یېتکچیسی اسامه بن لادن وشینگتنگه تاپشیرمهگن اېدی. عیناً شو قرار امریکا نینگ افغانستانگه حربي هجوم اویوشتیریشیگه زمین یرهتدی و آخر-عاقبت طالبان نینگ ایلک حکومتی نینگ قولهشی بیلن یکونلندی.
ترمپ و بگرامگه قَیتیش رېجهسی
امریکالیک گروگه آلینگنلرنینگ آزاد قیلینیشی بۉییچه مذاکرهلر دوام اېتهیاتگن بیر پیتده، ترمپ پنجشنبه کونی (27- سپتمبر) بویوک بریتانيا باش وزیری کییر استارمر بیلن اۉتکزگن قۉشمه مطبوعات انجمنیده ینه بگرام حربي-هوا بازهسینی نظارتگه آلیش ضرورلیگینی تأکیدلهدی. اونینگ ایتیشیچه، طالبان «بعضی نرسهلر» عوضیگه بگرامنی اقشگه تاپشیریشی کېرهک. ترمپ بونی ایضاحلر اېکن، شوندهی دېدی:
«بیز بو مرکز ایستشیمیز نینگ سببلردن بیری شوندهکی، بیلهسیز، بگرام چین اۉز هستوي قوراللرینی ایشلب چیقرهدیگن جایدن اتیگی بیر ساعتلیک مصافهده جایلشگن. شو نینگ اوچون جوده کۉپ واقعهلر یوز بېرماقده.»
ترمپ بیر نېچه بار امریکا قۉشینلری نینگ افغانستاندن تۉلیق چیقیب کېتیشینی بایدین دوریده عملگه آشیریلگنی اوچون تنقید قیلگن. حالبوکه، دوحه کېلیشووی عیناً ترمپ نینگ بیرینچی جمهور رییسلیگی مدتیده امضالنگن و بایدین دوریده اجرا اېتیلگن اېدی.
ترمپ نینگ بگرام حقیدهگی بیاناتی اېسه امریکالیک هیئت نینگ کابلگه آدم بولر باشچیلیگیده و زلمی خلیلزاد همراهلیگیده قیلگن سفریدن اتیگی بېش کون اۉتیب ینگرهدی. بو هماهنگلیک شونی کۉرسهتهدیکی، بگرامنی قیتهدن نظارتگه آلیش مسألهسی امریکانینگ طالبان بیلن آلیب بارهیاتگن استراتیژیک اۉیینی نینگ بیر قِسمی حسابلنهدی.
ترامپ حاکمیتگه کېلگچ، چیننی جلولشنی اۉز تشقی سیاستی نینگ اوستوار یۉنهلیشلریدن بیریگه ایلنتیردی و بگرام قراگاهینی قَیته نظارتگه آلیشنی پېکینگه باسیم اۉتکزیش واسطهسی دېب بیلهدی. شو بیلن بیرگه، امریکا قۉشینلری چیقیب کېتگنیدن سۉنگ، چین افغانستاندهگی اشتراکینی کېنگهیتیریشگه اورینیب کېلماقده، اینیقسه بو مملکت نینگ یېرآستی بایلیکلری و کانلری ساحهسیده.
بگرام حربی قرارگاهی کابل نینگ شِمالیده، پروان ولایتی نینگ بگرام اولسواللیگیده جایلشگن. امریکا نینگ ییگیرمه ییللیک حربي اشتراکی دوامیده بو قرارگاه مملکتدهگی اېنگ ییریک حربي مرکز بۉلیب خدمت قیلگن. امریکانینگ سابق جمهور رییسی جارج بوش، برک اوباما و دونالد ترمپ هم اۉز جمهور رییس لیک دورلریده مذکور ییریک حربی قرارگاهگه تشریف بویوریشگن. بگرام طالبان و باشقه قوراللی گروهلرگه قرشی حربي عملیاتلرده حل قیلووچی رۉل اۉینهگن و بوگون اېسه واشینگتن بیلن پېکین اۉرتهسیدهگی ژئوپلیتیکی رقابت نینگ اساسي اۉقلریدن بیریگه ایلنگن.
