یازوچی: امید بیانی
خلاصه
هر بیر تیلنینگ اساسینی اونینگ تاووش قتلمی، لغت بایلیگی، گرامری (سۉز یسلیشی، سۉز ترکیبی، سۉز تورکوملری؛ سۉزلرنینگ بیریکیشی و سۉزلرنینگ قوریلیشی) تشکیل اېتهدی. تیلده سۉز بایلیگی (سۉز قتلمی) اېنگ اۉزگرهدیگن قتلملردن بیریدیر. تیلنینگ تاووش قتلمی اېسه اۉزگرووچنلیگی بیلن سۉز بایلیگی (لېکسیکهسی)دن کېین ایکّینچی اۉرینده تورهدی. تیلنینگ تورلی قتلمیگه صادر بۉلگن اۉزگریشلر ایریم سببلر آرقهلی عملگه آشهدی. او جملهدن، تیلنینگ ایچکی رواجلنیشی و قانونیتلری، تشقی محیط، جمعیت، علم-تکنالوژینینگ رواجی و اوشبو سببلر طفیلی ینگی سۉز و تېرمینلر کیریب کېلیشی تیلنینگ فونېتیک قوریلیشیگه هم تأثیر قیله باشلهیدی. مثلاً: اۉزبېک تیلینینگ تاش بیلن تورلی دورلردهگی اثرلرینی تېکشیرسک، کۉرهمیزکه، عرب-فارس تیللرینینگ تأثیریده اېسکی تورکي تیل دوریده (11-عصردن کېینگی )خصوصاً اېسکی اۉزبېک تیلی دوریده ( 14 – 19-عصرلردهگی دورده) کۉپگینه ینگی سۉز و توشونچهلر اۉزبېک تیلیگه کیریب کېلدی، شو سببلی اونلی تاووشلر سانی هم کۉپهیه باشلهدی.
اۉزبېک تیلی قدیمگی تورکي تیل، اېسکی تورکي تیل و اېسکی اۉزبېک تیلی دورلریده اونلی تاووشلر سانی کۉپ بۉلگن. ایریم تیلشناسلر فکریچه، قدیمگی تورکي تیلده 8 ته، اېسکی تورکي تیلده 8 یاکه 9 اونلی تاووش، اېسکی اۉزبېک تیلیده 9 ته، 10 و اوندن کۉپ بۉلگنلیگی هم قید اېتیلگن. حاضرگی اۉزبېک تیلی قدیمگی تورکي تیل و اېسکی تورکي تیلده سینگرمونیزم و تاووشلرنینگ قتّیق-یومشاقلیگی خصوصیتی موجودلیگی بیلن فرقلنگن.
اېسکی تورکي تیلده 8 ته اونلی تاووش، ایریم تیلشناسلرگه کۉره 9 ته موجود دېیلسه، اېسکی اۉزبېک تیلی عرب-فارس تیللری تأثیریده همده اېسکی اۉزبېک تیلی رواجی و یوکسلیشی نتیجهسیده 10 ته اونلی تاووش و اوندن آرتیقراق هم موجودلیگی قید اېتیلگن، بیراق اۉزبېک ادبي تیلیده (اۉزبېکستانده) 6 اونلی تاووش موجودلیگینی تن آلگنلر. شوندهی بۉلسه هم حاضرگی اۉزبېک تیلیده 7، 8، 9 حتی 10 ته اونلی تاووش موجودلیگینی – ایریملر تیلشناس عالملر تأکیدلهیدیلر. بیز، اوشبو مقالهده، حاضرگی اۉزبېک تیلیده قنچه اونلی تاووش موجودلیگینی دیکرونیک و سینکرونیک تېکشیریش مېتودیدن فایدهلنیب، چاغداش اۉزبېک تیلی اونلی تاووشلری سانینی تدقیق اېتیشگه حرکت قیلهمیز.
تینچ سۉز و توشونچهلر: قدیمگی تورکي تیل، اېسکی تورکي تیل، اېسکی و حاضرگی اۉزبېک تیلی، اونلی تاووشلر، اونلیلر تحولی، تاووشلرنینگ قتّیق-یومشاقلیگی، سینگرمونیزم.
کیریش
تیلگه عاید اۉزگریشلر اینیقسه تیلنینگ تاووش قتلمیگه عاید اۉزگریشلر بیردنیگه اېمس، بلکه استه-سېکینلیک بیلن اوزاق ییللر اۉتیشی و تورلی عامللر طفیلیگینه صادر بۉلهدی. شونینگ اوچون اۉزبېک تیلینینگ تاووشگه عاید اۉزگریشلری بیر یا بیر نېچه عصرگه یرهتیلگن اثرلرده کۉرینمهیدی، بلکه برقراردېک تویولهدی، لېکن تیلنینگ برچه قتلملریگه تحول جریانی تۉختاوسیز و دینامیک حالده بۉلهدی.
اۉزبېک تیلی بیر نېچه ترقیات دورینی باشیدن کېچیرگن. اۉزبېک تیلشناسلیگیده اۉزبېک تیلینی دورلشتیریشده، قدیمگی تورکي تیل (قدیمگی یازمه یادگارلیکلر دوریدن 11-عصرگچه بۉلگن تورکي تیل) اېسکی تورکي تیل (11 – 14-عصرلردهگی تیل) و اېسکی اۉزبېک تیلی (14 – 19-عصرلردهگی) اۉزبېک تیلی (ایریم منبعلرده چیغتای تیلی دېب هم اېسلنهدی) و حاضرگی اۉزبېک تیلی اېسه 19-عصردن حاضرگچه بۉلگن دورنی اۉز ایچیگه آلگن دورلردیر. هر بیر دورنینگ اۉزیگه خاص فونېتیک خصوصیتلری، اونلی و اونداش تاووشلری موجودلیگی بیلن خاصلنهدی.
کۉپینچه تیلشناسلر نظریهسیگه کۉره، قدیمگی تورکي تیلده سینگرمونیزم و اونلی تاووشلرنینگ قتّیق-یومشاقلیک قانونیتی موجودلیگی طفیلی 8 ته اونلی تاووش موجود بۉلسه، اېسکی تورکي تیلده هم شو 8 ته اونلی تاووش سقلنگن (ایریم تیلشناسلر 9 ته اونلی (ȃ / o اونلی تاووشی بو دورنینگ سۉنگّیلریده کیریب کیلگن دېگن فکرنی هم ایتهدیلر)، لېکن اېسکی اۉزبېک تیلیده 9 ته ایریملر 10 ته اونلی تاووش موجودلیگینی قید اېتسه-ده، حاضرگی اۉزبېک تیلیده 6 ته اونلی تاووشنی تن آلهدیلر. اوشبو مقالهده اۉزبېک تیلینینگ اونلی تاووشلری سانی دینکرونیک و سینکرونیک یۉسینی آرقهلی تېکشیریلیب، بویوک تیلشناسلر نظریهلرینی حاضرگی تیلیده قۉللنیلهیاتگن سۉزلر مثالیده یاریتیشگه حرکت قیلهمیز.
مسألهنینگ آچیقلنیشی
اۉزبېک تیلشناسلیگیده اېنگ بحث-مناظرهلی موضوعلردن بیری، اۉزبېک تیلیده اونلی تاووشلر سانی قنچهلیگینی انیقلشدیر. حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلیده 6 ته اونلی تاووشنی تن آلگن اۉزبېکستان تیلشناسلری بو گونگی کونده (بلکیم اۉشه پیتلرده هم) اونلی تاووشلر سانی 6 تهدن کۉپ اېکنلیگی تأکیدلنیلگن. مذکور موضوعنی یاریتیش اوچون اۉزبېک تیلینینگ آلدینگی دورلرینی تېکشیریش، مذکور دورلرده اونلی تاووشلرنینگ تحولی و خصوصیتلرینی تانیشیش بیلن بیرگه حاضرگی اۉزبېک تیلیده فعال قۉللنیلهیاتگن سۉزلردهگی اونلی تاووشلرنینگ فونېتیک خصوصیتلرینی آچیقلش آرقهلی اۉزبېک تیلیده موجود اونلی تاووشلر سانینی انیقلش ممکن.
تدقیقنینگ اهمیتی
اۉزبېک تیلشناسلیگیده اېنگ مناقشهلی و اۉز یېچیمینی تاپمهگن موضوعلردن بیری بۉلگن اونلی تاووشلر سانی قنچهلیگینی انیقلش، اونلی تاووشلر خصوصیتلری و اولرنینگ تلفظلرینی سۉز مثالی آرقهلی انیق کۉرستیب بېریشدیر. اۉزبېک ادبي تیلیده 6 ته اونلی تاووش قبول قیلینگن بۉلسه-ده، عملده اونلیلر سانی کۉپلیگینی سۉزلر مثالیده آیدینلشهدی، شونده بۉلسه هم، اونلی تاووشلر حاضرگی قبول بۉلگنیدن کۉپلیگی اۉزبېک تیلی شېوهلرینینگ کۉپلیگی نتیجهسیده اېکنلیگی قید اېتیلهدی. شونینگ اوچون، بیز مذکور تدقیقي مقالهده اۉزبېک تیلیدهگی اونلی تاووشلرنی قدیمگی تورکي تیل، اېسکی تورکي تیل، اېسکی اۉزبېک تیلی و حاضرگی اۉزبېک تیلیدهگی اونلی تاووشلرنی تاریخي ترقیاتی بیلن باغلب اۉرگنیشیمیز لازملیگینی اوقدیرهدی.
تحقیق سۉراقلری
اصلي سۉراقلر
اۉزبېک ادبي تیلیده قنچه اونلی تاووش قبول بۉلگن؟
قدیمگی تورکي تیلده قنچه اونلی تاووش موجود اېدی؟
قدیمگی تورکي تیل و اېسکی تورکي تیلدهگی تاووشلر قیسی قانونیت اساسیده شکللنگن اېدی؟
بو گونگی اۉزبېک تیلیده قنچه اونلی تاووش موجود؟
فرعي سۉراقلر
تورکي تیلده موجود بۉلگن سینگرمونیزم قانونیتی قیسی عامللر طفیلی حاضرگی اۉزبېک تیلیده موجود اېمس؟
حاضرگی اۉزبېک تیلیده اونلی تاووش سانی قنچه اېکنلیگی قید اېتیلگن؟
تدقیق فرضیهسی
اۉزبېک تیلیده سینگرمونیزم قانونیتی بوزیلیشی، قدیمگی و اېسکی تورکي تیلدهگی همده اېسکی اۉزبېک تیلیدهگی اونلی تاووشلر کېینگی دورلرده بیرلشیش طفیلی 6 ته اونلی تاووشگه ایلنگن دېگن فرضیه موجود.
ایریم سۉزلرده تورلی اونلی تاووشلر فرق اېتیلسه-ده، اولر اۉزبېک تیلینینگ تورلی شېوهلری تأثیری نتیجهسیدیر دېگن فکرلر قید اېتیلگن.
تدقیق هدفی
مذکور تدقیقنینگ مقصد و هدفلری قوییدهگیلردن عبارتدیر:
اۉزبېک تیلینینگ اونلی تاووشلرینینگ تاریخي تحولینی تدقیق اېتیش؛
قدیمگی و اېسکی تورکي تیلده اونلی تاووشلر سانینی انیقلش؛
قدیمگی تورکي تیل و اېسکی تورکي تیلده قیسی قانونیت اساسیده اونلی تاووشلر عمل قیلگنینی تدقیق اېتیش؛
اېسکی اۉزبېک تیلیده قنچه اونلی تاووش موجودلیگینی معلوم قیلیش؛
اېسکی اۉزبېک تیلیدهگی اونلی تاووشلر قیسی عامللر سببلی حاضرگی اۉزبېک تیلیده کم بۉلگنلیگینی انیقلش؛
حاضرگی اۉزبېک تیلیده قۉللنیلهیاتگن سۉزلرگه اوچرهیدیگن اونلی تاووشلرنی انیقلش.
تدقیق روشی: اوشبو مقالهده کتابخانۀ تدقیق یۉسینیدن فایدهلنیلهدی همده تیلشناسلیکنینگ دیکرونیک و سینکرونیک تېکشیریش مېتودیدن قۉللنیلهدی.
قدیمگی تورکي تیل و اېسکی تورکي تیلده اونلی تاووشلر سانی
اۉزبېک تیلی تورلی قتلملرینینگ (تاووش، سۉز، سۉز بیریکمهسی و گپ) تاریخي حالتینی اۉرگنماقچی بۉلگنده، اۉزبېک تیلی تاریخینی دورلشتیریش مسألهسی بیلن باغلیق حالتده اۉرگنیشنی تقاضا اېتهدی. اۉزبېک تیلینی شرقشناس و فیلولوگ عالملر تورلیچه دورلشتیرگنلر. اولرنینگ دورلشتیریشلرینی خلاصه شکلده: 11-عصرگچه بۉلگن دور – قدیمگی تورکي تیل، 11-عصردن 14-عصرگچه بۉلگن دور – اېسکی تورکي تیل، 14- عصردن 19-عصرگچه بۉلگن دور – اېسکی اۉزبېک تیلی و 19-عصردن بوکونگچه بۉلگن دور اېسه – حاضرگی اۉزبېک تیلی کبی دورلرگه بۉلیش ممکن.
حاضرگی اۉزبېک تیلی عصرلر بۉییچه تورلی ترقیاتنی باشدن کېچیرگن. طبیعيکه، اونینگ ایریم قتلملری اۉزگرهدی. هر بیر تیلنینگ اېنگ اۉزگرووچن قتلمی اونینگ سۉز بایلیگی بۉلسه، تاووش قتلمی اېسه تیلنینگ اۉزگرووچنلیگی بۉییچه ایکّینچی اۉرینده تورهدی. اۉزبېک تیلینینگ تاووش قتلمی اینیقسه اونلی تاووشلری اۉزبېک تیلینینگ تورلی دورلریده تورلی سانگه بۉلگن.
قدیمگی تورکي تیلده سینگرمونیزم و اونلی تاووشنینگ قتّیق-یومشاقلیک قانونیتی موجود بۉلگنلیگی طفیلی 8 ته اونلی تاووش موجود بۉلگن. اولر a، ǝ، ı، i، o، u، ө، u، ü اونلی تاووشلریدیر. مذکور اونلیلر بیر-بیریدن تیل آلدی و تیل آرقه قطاری، تار-کېنگلیگی، لبلنگن و لبلنمهگنلیگیگه کۉره فرق قیلهدی. بولردن a ،ı ،o ، u تیل آرقه، تار اونلیلری بۉلسه، ǝ ،ı ،ө ،ü اېسه تیل آلدی، کېنگ اونلیلر حسابلنهدی: a ، ǝ،ı ، i لبلنمهگن وo ، ө ، u ، ü لبلنگن اونلیلردیر (عبدالرحمانوف، ناصر 1989، 33-بېت).
ǝ: آغیز کېنگ آچیلهدی، تیل آلدینگه کېلهدی، تیلنینگ آرقهسی کۉتریلهدی، لبلر چۉچّهیمهیدی. مثلاً: ǝtak – اېتک، ǝlak – اېلک، ǝl – اېل کبی.
i: آغیز دېیرلی یاپیلگن، لبلر ایکّی چېتگه تارتیلگن، تیل آلدینگه سوریلیب، آرقهسی کۉتریلگن حالتده تلفظ قیلینهدی. مثلاً: yirik – ییریک، ǝlik – اېلیک (قۉل)، bǝşik – بېشیک کبی.
ü: آغیز دېیرلی یاپیلمهگن، لبلر آلدینگه چۉچّهیگن، تیل آلدینگه سوریلیب، آرقهسی کۉتریلگن حالتده تلفظ اېتیلهدی: üzüm – اوزوم، üzük – اوزوک، bütün – بوتون، ülüş – اولوش کبی.
ө: آغیز üنینگ تلفظیدن کېنگراق، لېکن ǝ تلفظ حالتیدن تارراق آچیلیب، لبلر چۉچّهیگن، تیل آلدینگه چۉزیلیب، آرقهسی کۉتریلگن حالتده تلفظ اېتیلهدی. بو تاووش فقط بیرینچی بۉغینده اوچرهیدی. مثلاً: өl – اۉل (هۉل)، өtük اۉتو / اۉتی، bөlük – بۉلک کبی.
a: آغیز کېنگ آچیلگن، لبلر ایکّی یانگه تارتیلگن، تیل آرقهگه آلینگن حالده تلفظ اېتیلهدی: at – آت، al – آل، arqa – آرقه، qara – قره / قاره کبی.
ı: آغیز دېیرلی یاپیلگن، لبلر ایکّی یانگه تارتیلگن، تیل آرقهگه آلینگن حالتده تلفظ اېتیلهدی: ıt – ایت، tıl – تیل، ınandım – ایناندیم کبی.
u: آغیز دېیرلی یاپیلگن، لبلر چۉچّهیگن، تیل آرقهگه آلینگن حالتده تلفظ قیلینهدی: us – بورگیت، urug’ – اوروغ، usnatmak – اۉخشتماق کبی.
o: آغیز uنی تلفظ اېتهیاتگندن کۉره کېنگراق (کۉپراق)، لېکن aنی تلفظ اېتهیاتگندن کۉره تارراق (کمراق) آچیلگن، لبلر چۉچّهیگن، تیل آرقهگه آلینگن حالتده تلفظ اېتیلهدی: ot – اۉت (الاو)، oŋ – اۉنگ، ordu – اۉردو، oxşag’ – اۉخشش کبی (نعمتوف، حمید، 1992، 17 – 18-بېتلر).
اېسکی تورکي تیلده هم مذکور اونلی تاووشلر سقلنگنلیگی تأکیدلنیلسه-ده، ایریم فیلولوگ عالملر جملهدن، غني عبدالرحمانوف و باشقهلر هم مؤلفلیگیده یازیلگن «اۉزبېک تیلینینگ تاریخي گرامهتیکهسی» ناملی اثرده اېسکی تورکي تیلده 9 ته اونلی تاووش موجود دېب قید اېتیلگن. 9- اونلی صفتیده ȃ (/آ/) اونلیسینی قید اېتیلگن (عبدالرحمانوف، غنی و باشقهلر، 2008، 46-بېت). البته، بونی اېسلتیش ضرورکه، اېسکی تورکي تیلده خصوصاً 12-عصردهگی بعضی اثرلر جملهدن، «دېوان حکمت»ده ȃ (/آ/) اونلی تاووش موجود بۉلگن:
«یا ربَّنَا، فَاغفِرلَنَا، ذُنُوبَنَا»،
گناهیمغه اقرار بۉلوب کېلدیم منا.
قهر اَیلهسنگ، قاهر سنا، قادر سنا،
لطف اَیلهسنگ، یوز مینگ عاصی خندان بۉلور.
دېمک، قدیمگی تورکي تیلده 8 ته اونلی تاووش موجود بۉلیب، اولر سینگرمونیزم قانونیتی اساسیده عمل قیلگن و اېسکی تورکي تیل دوریگه کېلیب، اونلی تاووشلر 9 تهگه یېتگن بۉلیب، بو دورنینگ سۉنگّی عصرلریگه قدر سینگرمونیزم و تاووشلرنینگ قتّیق-یومشاقلیک قانونیتی بوزیله باشلهگن.
اېسکی اۉزبېک تیلی و حاضرگی اۉزبېک تیلیده اونلی تاووشلر تحولی
اېسکی اۉزبېک تیلیدهگی اونلی تاووشلر حقیده تورلی فکرلر موجود. جملهدن، غنی عبدالرحمانوف و باشقهلر هم مؤلفلیگیده یازیلگن «اۉزبېک تیلینینگ تاریخي گرامهتیکهسی» اثریده اېسکی اۉزبېک تیلی (14 – 19-عصرلر) یازمه منبعلریده 10 ته اونلی تاووش a، ā (o)، ä ، e، o، ö، u، ü، ı، i موجود دېب قید اېتیلگن (عبدالرحمانوف، غنی و باشقهلر، 2008، 46-بېت).
اېسکی اۉزبېک تیلی (14 – 19-عصرلر) باشقه دورلردن کۉره کۉپراق عرب و فارس تیللری بیلن جوده یقین علاقهده بۉلیب، اولرنینگ فونېتیکسی تأثیریده اونلیلر سانی کۉپهیه بارگن. اېسکی اۉزبېک تیلیده (خصوصاً نوایی اثرلری تیلیده) 14 ته اونلی تاووش موجود بۉلگن. اولر a، ā، ä، e،ë ، o، ö، ô، õ، u، ü، ı، i، î اونلی تاووشلریدن عبارتدیر. بونی نوایینینگ «محاکمةاللغتین» اثریدهگی کېلتیریلگن معلوماتلردن انیقلش ممکن.
نوایی «محاکمةاللغتین» فیلولوژیک اثریده شوندهی کېلتیرهدی: «… تۉر (tor)که دامدور. ینه تۉر (tõr) که اندین دقیقراقدورکه قوش اۉلتورور ییغاچدور. و تۉر(tör)که اندین دقیقراقدور، اوینینگ تۉریدور. و تۉر(tôr)که برچهدین اریقدور، تۉرلوغنی یا اېشیکنی تۉرمک اویدور» دېب تۉرتته واو حرفی بیلن یازیلهدیگن اونلی تاووشنی فرق اېتگن، همده ی (یا) حرفی بیلن افادهلنهدیگن اوچ اونلی تاووشنی هم فرقلی اېکنلیگینی قید اېتهدی: «… تېر(ter)که تېرمک معنیسی بیلهدور. تېر(tër)که اندین دقیقراقدور اول دورکه سارتلر انی عرق و خوی دېرلر. و تېر(rît)که باریدین اریقدور، اۉق معنیسی بیلهدور» (علیشېر نوایی، 1388، 21-بېت).
اۉزبېک تیلیگه عربچه-فارسچه سۉزلر کیریب کېلیشی بیلن a اونلی تاووش اۉرنیده ā (O، /آ/) اونلی تاووشی کیریب کېلدی. a و ā (o) اېسکی تورکي (خصوصاً 12-عصر یرمیدن 14-عصرگچه) و اېسکی اۉزبېک تیلیده عربچه-فارسچه آتلرنینگ کۉپلیک شکلی ادب – آداب (ādāb – adab )، طاعت – طاعات (tāat – tāāt) کبی سۉزلر آرقهلی کیریب کېله باشلهگن و کېینگی عصرلرگه کېلیب تورکي سۉزلرگه هم تأثیر اېتیب، ā (O، /آ/) اونلی تاووشی پیدا بۉلگن.
a اونلی تاووشی حاضرگی اۉزبېک تیلیدهگی ā (o) تاووشیگه اۉتیشی قندهیدیر بیر معین و قطعي قانونیت بیلن بېلگیلنمهیدی، چونکه قدیمگی تورکي تیلده و حاضرگی تورکي تیللرده ā (o) اونلی تاووشی یۉقلیگی بیلن مستقل تورکي فونیم حسابلنیلمهی، بلکه a اونلی تاووشینینگ عرب-فارس تیللری تأثیریده پیدا بۉلگنلیگی سببلی پیدا بۉلگن دېب قرهلهدی.
اېسکی اۉزبېک تیلیدهگی اونلی تاووشلر کېینگی عصرلرگه کېلیب، ایریملری بیر-بیراویگه چتیشیش آرقهلی تحولگه اوچرهگن. مثلاً: ä، ë، î اونلی تاووشلری e اونلی تاووشیگه اۉته باشلهگن، همده o (o‘)، ö، ô، õ اونلی تاووشلری هم o (o‘) و ö اونلی تاووشلریگه اۉتگن.
نوایی دوریده کېلیب î اونلی تاووشی هم موجود بۉلیب، î اونلی تاووشی اۉرته کېنگ e («اې) اونلی تاووشیگه اۉتهدی: xabarîb – بېخبر، g‘amîb – بېغم، vaîb – بېوه، rîş – شېر، şîdar – دروېش کبی.
نوایی زمانیده خصوصاً «محاکمةاللغتین» اثریده کېلتیریلگن o، ö، ô، õ اونلی تاووشلر نوایی زمانیدهیاق o، ö (o‘ و ö) اونلی تاووشلریگه اۉته باشلهگن. بو اونلیلر حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلیده فقط بیرته بېلگی o‘ بیلن کۉرستیلهدی. لېکن اۉزبېک تیلیده böl – ناننی بۉلماق، bo‘l – تیار بۉلماق؛ tör– توزاق )دام(،to‘r – اوینینگ تۉری کبی سۉزلر موجودلیگی بو اونلیلر علیحده اونلی اېکنلیگینی کۉرستهدی.
اېسکی اۉزبېک تیلیده موجود بۉلگن u و ü اونلی تاووشلر هم حاضرده üç – سان، uç – اوچماق (پرواز قیلماق) کبی سۉزلرنینگ موجودلیگی ایکّی علیحده اونلی تاووش اېکنلیگینی تصدیقلهیدی. مثلاً: ü اونلی تاووشی yük، tük (یوک و توک) کبی سۉزلرگه قتنشسه، u اونلی تاووشی uyqu – اویقو، urush – اوروش کبی سۉزلرگه قتنشگن.
اېسکی اۉزبېک تیلیده موجود بۉلگن i و ı اونلی تاووشلری حاضرگی اۉزبېک تیلیده هم موجود: iاونلی تاووشی umidvor، sıfatli، igna، iz کبی سۉزلرگه اوچرهسه، ı اونلی تاووشی tıl، qış، qırq، kır، qır کبی سۉزلرگه اوچرهیدی.
حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلیده 6 ته اونلی تاووش بارلیگی تصدیقلهنیلهدی. اولر a، o، e، i، u، o‘ اولر عرب الفباسی بیلن قوییدهگیچه کۉرینیشلرگه اېگه: اَ، ه، َ؛ آ، ـا؛ اې، ې؛ ای، ی؛ او، و؛ اۉ، ۉ.
افغانستانده یازوو اصلاح قیلیش غایهسی کۉتریلگنده، اۉزبېک تیلیده 7 ته اونلی تاووش قبول قیلینگن اېدی. لېکن عملده اۉزبېکستاندهگیدېک 6 ته (/ا/، /آ/، /اې/، /اۉ/، /او/، /ای/) اونلی تاووش قبول قیلیندی.
حاضرگی اۉزبېک تیلیده 6 ته اونلی تاووش موجودلیگی کۉپ عالملر تمانیدن اعتراف اېتیلسه-ده، بعضی تیلشناسلر اونلی تاووشلر سانینی 8، ایریملر 9 و اوندن کۉپ اېکنلیگی قید اېتیلهدی. او جملهدن، دمیتري پالیوانوف، خدایبېردی دانیاروف، اېرگش عمروف کبی بویوک تیلشناسلرنی اېسلش ممکن.
افغانستانده نشر اېتیلگن ذکرالله ایشانچنینگ «حاضرگی اۉزبېک تیلی» ناملی اثریده اۉزبېک تیلیدهگی اونلی تاووشلر حقیده سۉز یورتگنده، اونلی تاووشلر حقیده مفصل تۉختلسه-ده، ایریم تیلشناسلر اۉزبېک تیلیده اونلیلر سانینی 9 ته دېب حسابلهیدیلر دېب قید اېتیب، بۉل (ناننی بۉلماق)، بۉل (تیار بۉلماق)؛ تۉر (بۉدنه تۉری)، تۉر (اوینینگ توری)؛ اوچ (سان)، اوچ (آسمانگه کۉتریلیش) کبی حاضرگی اۉزبېک تیلیده امونیم سۉزلر دېب قرهلهدیگن سۉزلرنی کېلتیرهدی. ایشانچ حاضرگی اۉزبېک تیلیده (اۉزبېکستانده) قبول بۉلگن 6 ته a، o، i، u، o‘، e اونلی تاووش حقیده مفصل تۉختلهدی. بیراق 3 ته اونلی تاووش حقیده سۉز یوریتمهیدی. کېلتیریلگن شکلداش سۉزلردهگی ü، u، o‘، ö اونلی تاووشلر فرقلنیب، 8 ته اېکنلیگی معلوم بۉلهدی: a، o، i، u، ü، o‘، ö ، e (ایشانچ، 1393، 70).
پوهنوال ضیاالدین ضیا قیصارينینگ «تیلشناسلیککه کیریش» معروضهلر متنیده (لکچرنوتیده) افغانستان اۉزبېکلری تیلیده 8 ته اونلی تاووش موجودلیگینی قید اېتهدی. اولر a (kar) ، ā (alifbā)، ı (tıl)، i (ish)، e (sher)، o (ozbek)، ü (türdı, yük)، u (uyqu, urush) کبی اونلی تاووشلردن عبارتدیر (قیصاري، 1391، 27 – 28).
تورکیه تیلشناسلری، جملهدن، پروفیسور احمد بوران و دوکتور اېرجان الکیَهلرنینگ “Çağdaş Türk Lehçeleri” («چاغداش تورکي لهجهلر – تیللر») اثریده اۉزبېک تیلیده 10 ته اونلی تاووش بارلیگینی قید اېتهدی. بولر a، ä، å، e، ı، i، o، ö، u و ü اونلی تاووشلریدیر (بوران و الکیه، 2013، 157 – 158-بېتلر).
تورکیهلیک تیلشناسلر تمانیدن ذکر اېتیلگن تاووشلرنینگ 6 تهسی (ä،å ، e، i، o، u) حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلیده موجود بۉلیب، اولردن 4 تهسی (a،ı، ö، ü) اېسه حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلیده (اۉزبېکستانده) موجود اېمس. بیزنینگچه، اوشبو اونلی تاووشلردن a اونلی تاووشی اېسکی تورکي تیلدهگی ǝ و اېسکی اۉزبېک تیلیدهگی ä اونلی تاووشیدیرکه، حاضرگی اۉزبېک تیلیدهگی آلد قطار و لبلنمهگن e اونلی تاووشیگه اۉتگن. بو حساب بیلن 9 ته اونلی تاووش حلی هم اۉزبېک تیلیده موجودلیگی سېزیلهدی.
دېمک، اېسکی اۉزبېک تیلیدهگی 14 ته اونلی تاووش تحولگه اوچرهب، حاضرگی اۉزبېک تیلیده 9 ته اونلی تاووشگه قیسقرگن. اولر a، ā (o)، e، o (o‘) ، ö، u، ü، ı، i اونلی تاووشلریدیر.
a: تیل آلدی، قویی کۉتریلیش، لبلنمهگن قیسقه اونلی تاووشدیر: parvariş، asar، aka، kelgan کبی.
ā (o): آرقه قطار، قویی کۉتریلیش، لبلنمهگن کېنگ اونلی تاووشدیر: باش (bosh)، تاش (tosh)، آته (ota)، بار (bor)، بنا (bino) کبی.
e: تیل آلدی (اۉرته)، اۉرته کۉتریلیش، لبلنمهگن قیسقه اونلی تاووشدیر: سېمیز (semız)، تېری (terı)، تېمیر (temır) کبی.
o‘: تیل آرقه، اۉرته کۉتریلیش، لبلنگن کېنگ و قیسقه اونلی تاووشدیر: خۉراز (xoʻroz)، قۉی (qoʻy)، قۉچقار (qoʻchqor) کبی.
ö: تیل آرقه، یوقاری کۉتریلیش، لبلنگن قیسقه اونلی تاووشدیر: töshak، yötal، bölak کبی.
u: تیل آرقه، یوقاری کۉتریلیش، لبلنگن اونلی قیسقه تاووشدیر: قووانچ (quvonç)، قوده (quda)، غوچ-غوچ (gʻuch-gʻuch) کبی.
ü: تیل آرقه، یوقاری کۉتریلیش، لبلنگن قیسقه و تار اونلی تاووشدیر: üç، kütmoq، tüziliş، üçün کبی.
ı: تیل آلدی (اۉرته)، اۉرته کۉتریلیش، لبلنمهگن، قیسقه و تار اونلیدیر: qırq، qıl، tıl، qısqa کبی.
i: تیل آلدی، یوقاری کۉتریلیش، لبلنمهگن، ı اونلی تاووشیدن چۉزیقراق تلفظ قیلینهدیگن اونلی تاووشدیر: ایکّی (ikki)، اینجو (inju)، ایلینج (ilinj)، ایلدیز (ildiz)، ایسّیق (issıq) کبی.
نتیجه
قدیمگی تورکي تیلده تاووشلر اویغونلیگی (سینگرمونیزم) و تاووشلرنینگ قتّیق-یومشاقلیگی خصوصیتی طفیلی 8 ته اونلی تاووش موجود بۉلیب، اولر a، ǝ، ı، i، o، u، ө، u، ü اونلی تاووشلریدیر. مذکور اونلیلر بیر-بیریدن تیل آلدی و تیل آرقه قطاری، تار-کېنگلیگی، لبلنگن و لبلنمهگنلیگیگه کۉره فرق قیلهدی. بولردن a ،ı ،o ، u تیل آرقه، تار اونلیلری بۉلسه؛ ǝ ،ı ،ө ،ü اېسه تیل آلدی، کېنگ اونلیلر حسابلنهدی؛ a ، ǝ،ı ، i لبلنمهگن و o ، ө ، u ، ü لبلنگن اونلیلردیر.
اېسکی تورکي تیلده a اونلی تاووشیo (/آ/) اونلی تاووشیگه قطعي قانونیت موجود بۉلمسلیگی بیلن اۉته باشلب، /آ/لشگنلیک خصوصیتی بیلن باشقه تورکي تیللردن فرقلنگن. بو دورده دستلب اوّلگی تورکي تیلدهگی کبی 8 ته اونلی تاووش موجود بۉلیب، عرب-فارس تیللری تأثیریده 9 ته اونلی تاووشگه یېتگن همده تاووشلرنینگ قتّیق-یومشاقلیک و سینگرمونیزم خصوصیتی اېسه استه-سېکین بوزیله باشلهگن.
اېسکی اۉزبېک تیلیده (خصوصاً نوایی اثرلری تیلیده) 14 اونلی تاووش موجود بۉلیب، ایریم تاووشلر کېینگی ترقیات دورلریگه کېلیب، باشقه بیر اونلی تاووشگه اۉتیب، عملده بو گونگی اۉزبېک تیلیده 9 ته اونلی تاووش موجوددیرکه، اۉزبېکستانده 6 ته (a، o، i، u، o‘، e) اونلی تاووشلری تن آلینگن. جملهدن، ü، ı و ö اونلی تاووشلر قتنشگن سۉزلر موجود بۉلسه-ده، بولرنی شکلداش سۉزلر دېب قرهلگن. اېسکی تورکي تیل دوریگه سینگیرمونیزم قانونیتی بوزیله باشلهگن بۉلیب، اېسکی اۉزبېک تیلی دوریگه کېلگونگه قدر سینگرمونیزم قانونیتی ینهده کېسکینلشیب، نهایتده حاضرگی اۉزبېک تیلیده سینگرمونیزم و تاووشلر قتّیق-یومشاقلیک خصوصیتی یۉقالیب، /آ/لشگنلیگی بیلن باشقه تورکي تیللر تاووشلریدن فرقلی حالده کېلگن.
مأخذلر
ایشانچ، ذکرالله. (1393). حاضرگی اۉزبېک تیلی، عالم کۉهکن اهتمامی بیلن، کابل: نگار چاپخانهسی.
بیانی، امیدالله. (2021). اۉزبېک تیلیده سۉز تورکوملری (د. ش. شفیقه یارقیننینگ ینه کۉریشگونچه حکایهلر تۉپلمینینگ قوتیلیش حکایهسی متریالیده اساسیده)، ماسترلیک تیزیسی، سمرقند: سمرقند دولت بیلیم یورتی.
خواجه احمد یسوي. (2004). دېوان حکمت، نشرگه تیارلاوچی فیلولوژی بیلیملری دوکتوری نادرخان حسن، تاشکېنت: ماوراءالنهر نشریاتی.
عبدالرحمانوف، ناصر. (1989). قدیمگی تورکي تیل، تاشکېنت: اۉقیتووچی نشریاتی.
عبدالرحمانوف، غنی و باشقهلر. (2008). اۉزبېک تیلینینگ تاریخي گرامهتیکهسی، تاشکېنت: اۉزبېکستان فیلسوفلری ملي جمعیتی نشریاتی.
عبدالشکوروف، بختیار .(2019). قدیمگی تورکي تیل، تاشکېنت: نوایی اونیویرسیتیتی نشریات-مطبعه اویی.
علیشېر نوایی. (1388). محاکمةاللغتین، تاشقین بهایی اهتمامی بیلن، کابل: افغان پرس.
قیصاري، پوهنوال ضیاءالدین. (1399). تیلشناسلیککه کیریش، لکچرنوت، بلخ: اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیمی.
نعمتوف، حمید. (1992). اۉزبېک تیلی تاریخي فونېتیکهسی، تاشکېنت: اۉقیتووچی نشریاتی.
نبییوه، د. و ذاکروه ن. ر. (2016). اۉزبېک تیلی فونېتیکهسی، اۉقوو-اسلوبي قۉللنمه، اندیجان: ظهیرالدین محمد بابر نامیدهگی اندیجان دولت اونیویرسیتیتی نشری.
Buran Ahmet, Ercan Alkaya .(2013).Çağdaş Türk lehçeleri. 9. baskı, Ankara: Akçağ Yayınları.
