تیارلاوچی: بالتهبای
ظهیرالدین محمد بابرنینگ «بابرنامه» اثرینی مطالعه قیلر اېکنمیز، او زمانهسینینگ یوکسک ایجادکاری، ینگیلیککه اینتیلووچی شخص صفتیده قهیېرده بۉلمهسین بنیادکارلیک بیلن شغللنگنیگه گواه بۉلهمیز. اینیقسه، افغانستان و هندستانده عملگه آشیرگن ایشلرینینگ اداغی یۉق. بابر بو اۉلکهلرنینگ مدنیتی رواجیگه اولکن حصه قۉشگن. اوّلا، دولتچیلیک و اجتماعي باشقروونی قرار تاپتیریشگه، آبادانچیلیک ایشلرینی اوج آلدیریشگه، حربي توزیلمهنی اصلاح اېتیش، بو ساحهگه هم ینگیلیکلر کیریتیشگه اینتیلگن. اۉزینینگ قیسقه،۴۷ ییللیک عمری حسابسیز جنگ و جدللرده اۉتگن بابر دور سلطانی، شاه وظیفهسینی ادا اېتیب، ینه بیز اولادلرگه بېبها «عروض رسالهسی»دېک علمي اثر، شعري دېوان، دین عقیدهلریگه عاید گنجینهلر قالدیرگن.
قهیېرده بۉلمهسین، او بیرار-بیر ینگیلیککه قۉل اوریشدن آلدین بو ایش جمعیت و سلطنت منفعتیگه قنچهلیک خدمت قیلیشینی هر تامانلمه اۉیلب کۉرگن. مثلاً، هندستانگه دستلب کېلگن پیتیده بیر معبودخانهگه کیریب، بوتلرنی سیندیریب باغ یرهتیشگه امر بېرهدی و سَل اۉتمهی بو حرکتی یېرلیک اهالی ناراضیلیگیگه سبب بۉلیشینی توشونیب ایشنی تۉختهتهدی. فرزندلریگه مکتوب و وصیتلریده دیني، عِرقي، معنوي قدریتلرگه ضد حرکتلرنی قیلمسلیک، دیني بغری کېنگلیک بیلن ایش یورگیزیش ضرورلیگینی علیحده تأکیدلهیدی.
هندستان آب و هواسینینگ دیقّینفسلیگی، تازه ایچیملیک سووینینگ تنقیصلیگی و سورونکهلی یامغیرلر ماوراءالنهرنینگ خوش هواسیگه اۉرگنگن بابر اوچون جوده آغیر کېچهدی. آگره شهریگه یقین جایده شیمن بیر باغ یرهتیشنی مقصد اېتیب، او جوده کۉپ جایلرنی ایلنیب چیقهدی و باتقاقلیکلر، اۉنقیر-چۉنقیر یېرلردن اۉزگه جای تاپالمهگچ، نهایت جوون دېگن منزلنی تنلهیدی: «انداق بېصفا و خراب یېرلر اېدی کیم، یوز کراهت و ناخوشلوق بیله اندین عبور اېتتوک. بو یېرنینگ مکروهلیغی ایله ناخوشلیغیدین چارباغ خیالی خاطردین چیقتی. موندین اۉزگه مونداق یاووق یېر آگرهده چون یۉق اېدی، نېچه کوندین سۉنگ ضرور بۉلوب، بو یېرگه اۉق ایلیک قۉیولدی».
کۉرینیب توریبدی که، تنلنگن بو جای عمارت، انشاآت قوریش اوچون اونچه موافق بۉلمهگن. شونگه قرهمسدن او جدللیک بیلن ایشنی باشلتهدی. مهم تامانی شونده که، بابرنینگ بو بنیادکارلیگی هندستان اوچون مطلقا ینگیلیک بۉلیب، ماوراءالنهر سیویلیزهتسيهسی، مدني قتلمینینگ هندستانگه کۉچگنیدن دلالت بېرهدی. او یرهتگن انشاآتلر مهندسلیک فنینینگ برچه طلبلریگه جواب بېریبگینه قالمسدن، اېستېتیک جهتدن هم، قوریلیشده ایشلهتیلگن ماتریاللرنینگ موافقلیگی و پختهلیگی بیلن هم کیشینی حیرتگه سالهدی.
اېنگ مهمی، بو قوریلیشلرنینگ طرحی، جایی، سطحینی اونینگ اۉزی تنلهگن، لایحهسینی یرهتیشگه باش بۉلگن، قوریلیشنی باشقرگن، ایزچیل نظارت قیلگن: «اول اولوغ چاه کیم، حمّام سووی اندیندور، بنیاد بۉلدی. ینه بو پرچه یېر کیم، انبهلی درختلری و مثمن حوض اندهدور، بولردین سۉنگ اولوغ حوض اندهدور، بولردین سۉنگ اولوغ حوض صحني بۉلدی. اندین سۉنگ تاش عمارت آلیدهغی حوض و صحني بۉلدی. اندین سۉنگ «خلوتخانه» باغچهسی و اویلری بۉلدی. اندین سۉنگ حمّام بۉلدی. مونداق بېصفا و بېسياق هندته طور طراحلیقلر و سیاقلیق باغچهلر پیدا بۉلدی».
متندهگی بیر جهتگه اعتبارینگیزنی قرهتماقچیمیز: بابر اۉزی یرهتگن انشاآتلریدن، هندستانگه آلیب کیرگن سیویلیزهتسيهسیدن ممنون بۉلماقده، یرهتگن انسامبل (مجموعه)نینگ مهندسلیک خصوصیتی، چیرایی اونینگ اۉزینی هم مفتون اېتماقده. بو لحظهلر بابر عمری دفترینینگ اېنگ لذتلی دملری بۉلسه عجب اېمس.
«بابرنامه»دهگی کۉپلب مثاللر سیویلیزهتسيهگه اۉته مایل بنیادکار انسان فقط شاه بابرنی اېمس، تام معنادهگی مهندس بابرنی، یرهتیلهیاتگن انشاآتینینگ چینهکم جانکویرینی کۉز آلدیمیزده گَودهلنتیرهدی. قوییدهگی پرچهدن یرهتووچیلیک ایشیدن ممنون، هر بیر قۉییلهیاتگن خشت، تاشدن حیات ذوقینی تویگن کیشینینگ حالتینی سېزهمیز: «تانگلهسیغه بویورولغان یېرلرنی یوروب سَیر قیلدیم.
یکپاره تاشده بویورولغان کیلهدار حوضنینگ یوزینی بیر مرتبه تمام کۉترمهیدورلر اېدی، بویورولدی کیم سنگ تراشلر کۉپراک کېلیب، بیر مرتبه حوضنینگ توبینی درستراق آلسونلر کیم، سوو قوییب، اطرافینی ترازو قیلسه بۉلغهی. کېچ نماز دیگر حوضنینگ بیر مرتبه یوزینی تمام آلدیلر. بویوردیم کیم سوو تۉلدیردیلر. اطرافینی سوو بیله ترازو قیلیب، هموار قیلماققه مشغول بۉلدیلر. بو نوبت ینه بیر آبخانه بویوردیم کیم، یېرینی یکپاره تاشدین تراش قیلغهیلر، ایچیدهگی کیچیک حوضنی هم یکپاره تاشدین قازغایلر».
بابر ماوراءالنهرده، هندستان و افغانستانده فقط قوریلیش و آبادانچیلیک بیلن شغللنمهگن، بلکه توب اصلاحات ایشلرینی هم آلیب بارگن.
۱۶-۱۵ عصرده، اوندن آلدین هم سودا-ساتیق مناسبتلری، دولتلر ارا باردی-کېلدیلرنینگ خوفسیزلیگینی تأمینلش اېنگ کتّه معما، خرجتلی مسأله حسابلنگن. کاروان یۉللری قولهی یورتنینگ اقتصادي احوالی یخشی، خلقینینگ تینچلیگی برقرار بۉلگن. ایتیش جایز که، امیر تېمور سلطنتیده بو میزان اۉرنیگه قۉییلگن، بیراق صاحبقران وفاتیدن کېین اونینگ قلمرویدن چېت یېرلرده قراقچیلیک حاللری اوچرهب تورگن. انه شو مسألهنی توبدن اصلاح قیلیش، تصرفیدهگی یېرلرده آسایشتهلیکنی سقلش اوچون بابر کابل ننگرهار یۉلینینگ خوفسیزلیگینی تأمینلشنی اساسي وظیفه دېب بیلهدی. کېینچهلیک بو ایشنی بوتون هندستان حدودیده هم جاري اېتهدی. «بو آرهده مأموره یۉق اېدی»، دېیدی بابر. دېمک، کابل و ننگرهار یۉلینینگ جغرافي شرایطی قیینلیگی باشباشداقلیککه سبب بۉلگن. شو یۉلنینگ اېنگ آغیر قسمیده ترتیب اۉرنتگنینی، آسایشتهلیکنی قرار تاپتیرگنینی انابتگه آلسک، بابرنینگ سعی-حرکتلری نېچاغلی اولکن اجتماعي-سیاسي اهمیت کسب اېتگنینی کۉرهمیز: «کابلدین شرق سری اۉن اوچ ییغاچ یۉلدور. ننگرهار بیله کابل آرهسی اسرو قتّيق یامان یۉلدور. اوچ-تۉرت یېرده کیچیکراک-کیچیکراک کۉتللری، ایکّی-اوچ یېرده تنگیلری بار. خیریدجی و جمع قطاع الطریق افغانلردور. بو یۉلنی اورورلر اېدی. بو آرهده مأموره یۉق اېدی. قۉریقساینینگ آیاغی قارهتونی مېن مأموره قیلدوردیم. بو جهتدین یېر ایمن بۉلدی».
افغانستاننینگ غزنیسی مملکتنینگ ییریک ولایتلریدن بۉلیب، اونده تاریخي آبدهلر، اسلامگچه بۉلگن بودا مدني یادگارلیکلری تلهیگینه. جملهدن، سلطان محمود غزنوي مقبرهسی، غزنويلر سرایی قالدیقلری حاضرگچه سقلنگن. شو بیلن بیرگه، بو یېرده محمود غزنوي فرمانی بیلن کتّه سوو تۉغانی قوریلگن. تۉغان چینگیزخان اصطلاحی دوریده بوزیب تشلنگن. ظهیرالدین بابر غزنیده بۉلگنیده بو تۉغاننینگ حالتینی کۉریب، اونی قَیته قوریشگه امر بېرهدی: «سلطان (محمود) زمانیده اوچ تۉرت بند بار اېکندور، بیر بند اوشبو غزنی سوییده، غزنیدین شمال سری اوچ یاغاچ سوو یوقاری سلطان بیر اولوغ بندي سالیبتور، بو بندنینگ بلندلیغی قیرق-اېلّیک قری بۉلغهی، اوزونلیگی تخمیناً اوچ یوز قری بۉلغهی، سوونی انده ذخیره قیلیب، بهقدر احتیاج اېکینگه سوو آچرلر اېرکندور… هندوستاننی فتح قیلغان ییل بو بندنی یسهماق اوچون خواجه کلاندین یرماق یېباریلدی. تېنگری عنایتیدین امید بار کیم، بو بند آبادان بۉلغهی».
کمینه بیر نېچه ییل افغانستانده، جملهدن، غزنیده هم بۉلدیم. او یېردهگی کیشیلر بیلن صحبتلریمیزده یېرلی اهالی بابر دوریده انه شو تۉغانده جدّي ترمیم ایشلری آلیب باریلگنینی، شوندن سۉنگ اۉنلب ییللر دوامیده ققرهب یاتگن یېرلرگه سوو چیققنینی گپیریب بېردیلر. حتی بیز باریب کۉرگن بند سلطاننینگ قَیسی قسمی اۉشه دورده بابر امری بیلن ترمیملنگنینی محلي مهندس بیزگه انیق کۉرستدی. بو عادي خلقنینگ بابرگه احترامی رمزی اېدی.
هندستاننی تصرفیگه کیریتگن بابر، بیرینچی گلده، بو یورتنینگ ارخیتېکتورهسیگه، آبدهلری، بتخانه و مقّدس بنالریگه اعتبارینی قرهتهدی، اونی ماوراءالنهر و خراسان آبدهلری بیلن چاغیشتیرهدی، ایجابي تامانلرینی ذکر اېتیش بیلن بیرگه اولرگه تنقیدي یاندشهدی. خصوصاً، گوالياردهگی عمارتلر بیلن قیزیقیب، ایچیگه کیریب تماشا قیلهدی: «مانسینگنینگ و بکرامهجیتنینگ عمارتلرینی تمام یوروب، سَیر قیلدیم، غریب عمارتلردور. اگرچه بۉلوک-بۉلوک و بېسياقدور، تمام سنگ تراشیدهدیندور. اگرچه هندوستاني تکلفلر قیلیبتورلر، ولی بېهواراق یېرلردور».
بابرگه هند ارخیتېکتورهسی همه وقت هم معقول بۉلمهگن. شو باعث، او هندستانده اۉز یورتی ماوراءالنهرنی اېسلتیب تورهدیگن کاشانهلرنی یرهتیشگه کیریشهدی، اولرنی قوریشگه امر بېرهدی. اوشبو مثال فکریمیزگه دلیلدیر. رحیمداد اسملی شخص هند اېلیده قورگن «کیچیکراق تالارغینه» کیچیک ایوان و باغچه بابرگه اۉزی توغیلیب اۉسگن ماوراءالنهرنی اېسلتهدی. زیرا، بو عمارت عیناً بکرامهجیتنینگ بېسۉنقهی عمارتلرینینگ یانگینهسیده، گویا تقّاسلش اوچون بنیاد اېتیلگندېک: «…اوشبو اولوغ گنبذنینگ اوستیده رحیمداد بیر کیچیکراک تالارغینه قیلیبتور. رحیمداد اوشبو بکرامهجیتنینگ عمارتلریده اۉلتوروبتور. بو عمارتلرنی سَیر قیلیب، آتلنیب رحیمداد سالغان مدرسهنی کېزیب، قۉرغاننینگ جنوبي طرفیده بیر اولوق حوضنینگ یاقهسیده رحیمداد سالغان باغچهنی تفرج قیلیب، کېچ اوردو توشگن چارباققه کېلدوک. بو باغچهده خیلی گللر تیکیبتور. خوشرنگ قیزیل کنېیر باغچهده خیلی بار. بو یېرلرنینگ کنېیر قیپ-قیزیل خوشرنگ کنېرلردور. بیر پاره قیزیل کنېیر گوالیاردین آگره باغلریگه کېلتوروب اېکتیردوم».
بابر هندستاننی اۉز تصرفیگه کیریتگچ، بیرینچی نوبتده خراسان، افغانستان و ماوراءالنهر بیلن علاقهنی تیکلش، معلومات و خبرلرنی امکان قدر تېزلیکده یېتکزیشنی اۉیلهیدی، علاقه خدمتینی یۉلگه قۉییشگه جزم اېتهدی. «بابرنامه»ده اۉقیيمیز: «هر تۉقّیز کروه منار قۉپارغهیلر کیم، منارنینگ بلندلیغی اۉن ایکّی قری بۉلغهی. اوستیده بیر چاردره قۉپارغهیلر. هر اۉن سېکّیز کروهده آلتی یام آتی باغلغهیلر.
یامچی و سهییسغه علوفه و آتلرغه الیق تعیین بۉلغهی. انداق فرمان بۉلدی کیم، بو یام آتی باغلهتور یېر اگر بیر خالصهغه یاووق بۉلسه، بو مذکور بۉلغانلرنی اندین سرانجام قیلسونلر، یۉق اېرسه، هر بېکنینگ پرگنهسیگه واقع بۉلسه انینگ عهدهسیگه قیلسونلر. اوشبو کون چقماق بیله شاهي آگرهدین چیقتیلر. بو کروهلرنی میل بیله موافق تعیین قیلیلدی».
یوقاریدهگی پرچهدن بابرنینگ شرقده موجود بۉلمهگن علاقه تیزیمینی ایشلب چیققنینی کۉرهمیز. بونده اۉشه دوردهیاق علاقهنینگ برچه جهتلری. معلوم مصافهده قنچه و قَیسی صفتدهگی آتلر باغلنیب، پرورشلنیشی، اولرنینگ آزوقهسی، آتباقرلر، اولرگه صرفلنهدیگن صرف-خرجتلر مقداری نظرده توتیلگن. خرجتلر بابرنینگ حکمرانلیگی آستیدهگی حدودده بۉلسه اۉشه جاینینگ بېکلری حسابیدن، اگر اۉزگه حدودده بۉلسه حق تۉلش یۉلی بیلن عملگه آشیریلیشیگچه انابتگه آلینگن.
اۉشه دورده اوزاق مصافه اساساً «کروه» اۉلچاوی بیلن بېلگیلنگن. بابر هندستاندهلیگی باعث «بو کروهلرنی میل بیله موافق تعیین قیلیلدی»، دېیدی. شونینگ اۉزی هم محلي شرایطگه ماسلشیش، او یېرده قبول قیلینگن عمومي اۉلچاولردن فایدهلنیش ظلم آرقهلی اۉز ترتیبینی اۉرنتمسلیک سیاستینی آلیب بارگن بابرنینگ عاليهمتلیگیدن دلالت بېرهدی.
بابر تامانیدن هندستانده مصافهنی اۉلچش، خزینه مقدارینی بېلگیلشده قولهی، اۉزیگه خاص اریفمېتیک اتمه و حسابلش اسلوبی ینگیلیک صفتیده کیریتیلگن، جنگ تاکیتیکیگه عاید کۉپلب اتمهلر جاري اېتیلگن که، بولرنینگ برچهسینی اۉرگنیش بوگونگی اولادلرنی قدیم منعویتیمیز یوتوقلریدن خبردار اېتهدی، اولرده یوکسک افتخار حسّینی اویغاتهدی. مثلاً، بابر افغانستانده اۉز سلطنتینی برقرار اېترکن، عسکرلرگه امر و فرمانلرنی انیق، مضمونلی یېتیب باریشی اوچون جوده کۉپ افغانچه، عربچه امر سۉزلرینی تورکچهگه اۉزگرتیرهدی. بونی بابرنینگ اۉزی کتّه بنیادکارلیک دېب بیلهدی. بوگونگی اوردومیزده هم اولرنی قۉلهی باشلشیمیزنی مستقللیک ییللریدهگی قدریتلریمیزگه یوکسک احترام صفتیده قبول قیلیش ممکن.
ظهیرالدین بابر هندستانده ماوراءالنهرنی اېسلتووچی هر قندهی ینگیلیککه یورهکدن قۉل اورگن، اونی عملگه آشیریشگه حرکت قیلگن. بو ایشلرنی اونینگ عادي هوسی، دېسک ینگلیشهمیز. اولر وطنگه بۉلگن یوکسک احترامنینگ، مهمی، کېلهجککه امید بیلن قرهب ایش توتیشنینگ بابر قلبیده همیشه غالب بۉلگنینی کۉرستهدی. قوییدهگی مثالگه نظر سالهیلیک: او ماوراءالنهرده اۉسهدیگن، بیراق هندستانده بۉلمهگن درخت، پالیز و باغدارچیلیککه عاید نباتاتنی ینگیلیک صفتیده جاري اېتیب، خورسند بۉلگنینی آشکارا بیان اېتهدی، بو یوتوقلرنی اینتیلیشلرینینگ میوهسی دېب بیلهدی: «بلخي پالیزکارنی قاوون اېککهلی قۉیولوب اېدی.
بیر نېچه قاوون سخلهغان اېکندور، کېلتوردی. خیلی یخشیغینه قاوونلر اېدی. بیر ایکّی بته تاک «هشت بهشت» باغیده اېکتوروب اېدیم، انینگ هم یخشیغینه اوزوملری بۉلوب اېدی. شیخ گورن هم بیر سبد اوزوم یېباریب اېدی، یامان اېمس اېدی. هندوستانده قاوون، اوزومنینگ مونچه بۉلوریدین فیالجمله خورسندلیغي بۉلدی».
همایونگه یازگن مکتوبیده بابرنینگ نهقدر بغری کېنگ بنیادکار شاهلیگیگه گواه بۉلهمیز. هندستانده توریب یازگن بو مکتوبیده او اۉزینینگ جوده کېنگ سلطنتیگه بیر خیلده قرهگن: بنیادکارلیک ایشلری خواه ماوراءالنهر، خواه خراسان و افغانستان یاکه هندستان اۉلکهسیده بۉلسین، اولرنینگ برچهسیگه بابر بیر خیلده قیغورگن. مکتوبنی بابر عمرینینگ آخرلریده، سورونکهلی بېتاب پیتیده یازگنینی اېسلهسک، شو حالتده هم اونینگ یورهک دردی، سلطنت شهرتی و آبادانچیلیک اوچون کوییب-یانگنینی کۉرهمیز: «کاروانسرا و حمّاملرنینگ مرمتی، ینه ارکته استاد حسن علی قیلغان پیشیق خشت بیله نیمکاره عمارتنینگ اتمامی، بو عمارتنی استاد سلطان محمد بیله مشورت قیلیب، مناسب طرح بیله بویورولسون.
اگر استاد حسن علی تارتقان بورونغی طرح باردور، خود اۉشنداق اۉق تمام قیلسون، یۉق اېرسه، اتفاق بیله بیر شیرین طرحلیق عمارت سالسون. انداق کیم، صحنی دېوانخانه صحنی بیله برابر بۉلغهی. ینه خورد کابلنینگ بندی کیم، تنگینینگ خورد کابل سری چیقریده بوتهآق سوییغه باغلهغولوقتور. ینه غزنینینگ بندینینگ مرمتی، ینه باغ خیابان و خیابان. ینه بو باغنینگ سویی آزدور، مونگه بیر تېگیرمان سویی ساتقون آلیب، کېلتورمک کېرهک. ینه خواجه بستهنینگ غربی-جنوب طرفیده توتوم دره سووینی بیر پشته اوستیگه کېلتوروب، حوض قیلیب، نهاللر تیکتوروب اېدیم»…
خلص، برچه زمانلرده بنیادکارلیک اعزازلنگن. قوریلگن محتشم عمارتلر، روان یۉللر عصرلر اۉتیب اۉشه دور سرورینینگ اېزگو نیتلری، چېککن تشویشلر و آرزو-امیدلریدن دلالت بېریب تورگن، انسانیت تامانیدن قدرلنگن ظهیرالدین بابر، شبههسیز، شوندهی یوکسک ارداققه لایق. اونینگ بنیادکارلیگی حیات پیتیدهیاق اونگه مثلسیز شهرت کېلتیرگن اېدی. بوگونگی کونده اېسه، بو اېزگو ایشلری ینه-ده صلابت، کۉرکملیک کسب اېتیب، شرق تمدنینینگ افتخاریگه ایلندی.
