«ملا عمر بو شرمنی اۉز ذمّهسیگه آلمهدی، یعنی بیر مسلماننی (اسامه بن لادن نینظرده توتیب) کافرلرگه (امریکا قۉشمه ایالتلریگه) تاپشیرمهدی.» بو سۉزلرنی طالبان نینگ مهاجرلر ایشلری بۉییچه وزیری مولوی عبدالکبیر ۱۴۰۲ ییل سنبله آییده ایتگن اېدی. اونینگ تاکیدلشیچه، ملا عمر طالبان حرکتینینگ اساسچیسی، ایدیولوژیک قدریتلرگه صداقتلی بۉلگنی اوچون حکومتینینگ سقلنیشینی قربان قیلگن.
اېندی، اۉشه تاریخي واقعهدن ایکّی یریم دهه (یعنی ییگیرمه بېش ییل) اۉتگنیدن سۉنگ، طالبان ینه شونگه اۉخشش بیر وضعیتده قالگنلر؛ فرقی شوندهکی، بو سفر اولردن بوندهی تنلاونی امریکا قۉشمه ایالتلری اېمس، بلکه پاکستان سۉرهماقده، «ایدیولوژی» بیلن اسلام آباد بیلن یقین مناسبت اۉرتهسیده بیرتهسینی تنلشنی.
طالبان حکومتی حاضر شونگه اۉخشش باسیم آستیده توریبدی: اولر یاکه پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی) رهبرلرینی، افغانستان طالبانی بیلن مفکوروي، قومی و دینی علاقهلری بار شخصلرنی، اسلام آبادگه تاپشیریشی کېرهک، یاکه اولرنی پاکستان حدودیده هجوملرنی تۉختهتیشگه مجبور قیلیشی لازم. بوندهی طلب طالبان اوچون آغیر سیناودیر، چونکه اولرنینگ حاکمیتی نینگ اساسي منبعی «مفکوروي و دینی قدریتلرگه صداقت»گه تهیهنهدی. بو مسأله بۉییچه قرار اېسه بېواسطه طالبان نینگ حاضرگی رهبری ملا هبتالله آخوندزاده ایچکی حاکمیتینی نشانگه آلهدی.
اگر طالبان رهبری پاکستان نینگ طلبیگه نسبتاً ماسلشووچنلیک کۉرسهتسه یاکه پاکستان طالبان حرکتینی (تیتیپی) اسلام آباد بیلن سیاسي بیتیم عوضیگه قربان قیلسه، طالبان رهبرلری و جنگچیلرینینگ بیر قِسمی اوندن حوصلهسی پیر بۉلهدی و اونی «ضعیف» دېب بیلهدی. بو اېسه شوندهی بیر پیتده صادر بۉلهیاتیرکی، ۲۰۰۱-ییلده طالبان اساسچیسی ملا عمر امریکا قۉشمه ایالتلری و ناتۉنینگ حربي همده اقتصادي قدرتی قرشیسیده تورگن حالده، ۱۱-سپتمبر هجوملرینی رېجهلشتیریب عملگه آشیرگن اسامه بن لادن و «القاعده» ترماغی اعضالرینی امریکاگه تاپشیریشدن باش تارتگن اېدی. اېندی اېسه طالبان اۉخشش بیر سوال بیلن یوزمه-یوز توریبدی: ملا هبتالله آخوندزاده ملا عمرنینگ تاریخي قرارینی تکرارلهیدیمی یاکه باشقه یۉلنی تنلهیدیمی؟
پاکستان طالبانی (تحرک طالبان پاکستان) و اونینگ اوروش ماشینی افغانستاننینگ ییگیرمه ییللیک اوروشی دوامیده افغانستان طالبانیگه خدمت قیلگن. تیتیپی نینگ کۉپلب جنگچیلری معاش آلمهی، فقط «جنگي غنیمتلر»نی بۉلیشیش عوضیگه طالبان قطاریده جنگ قیلیشگن و مقصدلرینی «جهادنی عملگه آشیریش» دېب اتشگن. ۲۰۲۰ ییل فبروریده طالبان بیلن امریکا قۉشمه ایالتلری اۉرتهسیده دوحهده امضالنگن بیتیمدن سۉنگ، طالبان محبوسلرینینگ آزاد قیلینیشی اوچون شرایط یرهتیلدی و عیناً شو نرسه طالباننینگ اوروش ماشینینینگ کېنگهییشیگه آلیب کېلدی. دوحهدهگی بیتیم نتیجهسیده غربنینگ افغانستان حکومتیگه نسبتاً سیاسي، مالي و حربي یاردمی کمهیدی. بو حال افغانستان حربيلرینینگ روحیتینی ضعیفلشتیردی و آخر-عاقبت جمهوریت توزومی نینگ قولهشیگه سبب بۉلدی.
پاکستان، سابق افغانستان حکومتی قولهگچ و امریکا همده ناتو کوچلری مملکتدن چیقیب کېتگچ، اۉزینی «کتّه غلبه»گه اېریشگن دېب حسابلهگن اېدی. ییگیرمه ییل دوامیده طالباننی پناه بېریب، بلوچستان و خیبرپختونخوا منطقهلریده اولرنینگ اۉقوو مرکزلرینی تشکیل اېتگنی طفیلی، اېندی اولر اوستیدن تۉلیق تأثیر کوچیگه اېگه بۉلشنی اۉیلهگن اېدی. اما بو حساب-کتاب ناتۉغری چیقدی. طالبان ینه افغانستانده حاکمیتنی قۉلگه کیریتگچ، پاکستان طالبانی (تیتیپی)، اولر نینگ صفیده جنگ قیلگن و پارتیزانلیک همده اۉز جانینی فدا اېتیش (انتحاري) هجوملری بۉییچه تجربه آرتتیرگن جنگچیلر، افغانستاندهگی «طالبان غلبهسی»دن الهام آلیب، پاکستانده اۉز عصیان حرکتلرینی کوچهیتیردی. افغانستان اوروشی دوامیده «جنت آرزوسی»گه یېتالمهگن کۉپلب پاکستانلیک جنگچیلر اېندی افغانستان بیلن چېگرهداش قبیلهوي حدودلرگه قَیتیب کېلیشگن و سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده پاکستان حدودیده مثلی کۉریلمهگن هجوملر تۉلقینینی باشلب بېریشگن.
شوندهی بیر وضعیتده اسلام آباد اۉزی ایلگری فایده کۉرگن سیاستنینگ بوگون قربانیگه ایلنگنینی کۉرماقده. اېندیلیکده پاکستان اوردوسی و حربي استخبارات خدمتی (آیاسآی) خوفسیزلیک بحرانی بیلن یوزمه-یوز توریبدی، بو بحران نینگ بیر قِسمی افغانستان اوروشی ییللریده تیتیپی جنگچیلرینی پاکستان حدودیده تیارلش و قوراللنتیریش سیاستی نینگ نتیجهسیدیر. اما بو سفر افغانستان طالبانی اۉزینینگ «مفکوروي ایناغهلری» بۉلگن پاکستان طالبانی (تیتیپی)گه قرشی چیقیشگه ایستک بیلدیرمهیپتی. عیناً شو نرسه ایکّی تامان اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی کېسکین و ترنگ باسقیچگه آلیب کېلگن.
دوحهدن استانبولگچه
پاکستان کېتمه-کېت اوچ هفته دوامیده کابل و پکتیکا ولایتلریگه هوا هجوملری اویوشتیرگچ، طالبان و اسلام آباد اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک ینهده کوچهیدی. طالبان بونگه جوابا افغانستاننینگ پاکستان بیلن چېگرهداش اَیریم حدودلریگه «جواب ضربهلری»نی بېردی. تۉقنهشوولر کوچهییشیدن خواطرگه توشگن قطر و تورکيه واسطهچیلیک قیلیش اوچون ارهلشدیلر. طالبان و پاکستان نمایندهلری اۉرتهسیدهگی ایلک رسمي مذاکرهلر دوحهده بۉلیب اۉتدی و تامانلر زودلیک بیلن اۉت آچیشنی تۉختهتیش بۉییچه کېلیشووگه اېریشگنلیکلرینی اعلان قیلدیلر. شوندن سۉنگ، مذاکرهلرنینگ ایکّینچی باسقیچی تورکيهده اۉتکزیلیشی بېلگیلندی. بو اوچرهشوو شنبه کونی، عقرب آیینینگ 3-سیده، تورکيهده باشلندی، بیراق باشدن ایکّی هیات اۉرتهسیدهگی چوقور کېلیشماوچیلیکلر یقّال کۉرینیب قالدی.
طالبان سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد، پاکستان بیلن معمالرنی دیپلوماتيک و اۉز ارا توشونیش یۉلی بیلن حل اېتیشگه قرهتیلگن مذاکرهلر تورکيهده پنجشنبه کونی (۸-عقرب) یکونلنگنینی معلوم قیلدی. او تورکيه و قطر تامانیدن بو مذاکرهلرگه واسطهچیلیک و یاردم کۉرسهتگنلیکلری اوچون منّتدارچیلیک بیلدیردی و اۉزی نینگ ایکس صحیفهسیده، «اسلامي امارت افغانستان باشیدناق دیپلوماتيک و اۉز ارا توشونیشگه ایشانیب کېلگنینی اظهار قیلدی. شو سببلی، بیز مذاکرهلر جریانینی صمیميت و جدیت بیلن، کېنگ قمراولی و کسبي جماعه تعیینلش آرقهلی باشلهدیک همده حاضرگچه اونی تۉلیق همکارلیک و صبر بیلن کوزهتیب باردیک.»
مجاهد تأکیدلهدی: «طالبان پاکستان بیلن ایجابي مناسبتلر اۉرنهتیش طرفداری، اما بو مناسبتلر اۉزارا حرمت، بیر-بیری نینگ ایچکی ایشلریگه ارهلشمسلیک و هېچ بیر تامانگه تهدید توغدیرمسلیک تمایللریگه اساسلنیشی لازم.«مرکّب کېچگن استانبول مذاکرهلری شوندهی کېلیشوو بیلن یکون تاپدیکی، ایکّی تامان ینه اوچرهشیب، حل اېتیلمهی قالگن مسألهلرنی محاکمه و تحلیل قیلهدیلر دېب قۉشیمچه قیلدی.»
شونگه قرهمهی، طالبان منبعلرینینگ تصدیقلشیچه، تورکيهدهگی مذاکرهلر ترنگ محیطده اۉتگن. پاکستان هیاتسی طالباندن شونی طلب قیلگن اېکنکی، افغانستان حدودیدن پاکستانگه قرشی فعالیت یوریتهیاتگن برچه جنگری گروهلر افغانستان ایچکریسیگه کۉچیریلیب، کېین نظارت آستیگه آلینیشی کېرهک. بو طلب، اساسا، پاکستان طالبانی، یعنی تحرک طالبان پاکستان (تیتیپی) کوچلریگه قرهتیلگن اېدی.
بونگه جوابا، طالبان هیاتی اسلام آباددن طلب قیلگن: پاکستان هم کفالت بېرسینکی، اۉز حدودینی طالبان حکومتیگه قرشی هېچ بیر دولت فایدهلنیشی اوچون بېرمهیدی خصوصاً، امریکا درانلرینینگ پاکستان حدودیدن افغانستانگه اوچیب کیریشیگه یۉل قۉیمهیدی. بیراق طالبانگه یقین یېتکرمهلرنینگ خبریگه کۉره، رهبری جنرال شهاب اسلم باشچیلیگیدهگی پاکستان هیاتی جوابا ایتگن: اسلام آباد افغانستاندهگی «اسلامي دولت – خراسان» (داعش) فعالیتینینگ توگهشیگه کفالت بېره آلمهیدی و شونینگدېک، اۉز هوا حدودیدن امریکا درانلری نینگ پروازینی تۉختهتیب قالیش امکانیگه اېگه اېمس.
طالبان حکومتی اینیقسه امریکا درانلری نینگ افغانستان آسمانیده ایلهنیشیدن خواطرده و کابلده اۉشه پیتدهگی القاعده رهبری ایمن الظواهری اۉلدیریلیشی سناریوسینینگ تکرارلنیشیدن قۉرقهدی، یعنی بو گروه رهبرلری شوندهی هجوملرنینگ نشانی بۉلمهسین. امریکا درانلری نینگ افغانستان حدودیگه کیریشی نینگ یگانه ممکن یۉلی پاکستان حدودی آرقهلی بۉلیب، چونکه باشقه قۉشنی مملکتلرنینگ هېچ بیری امریکا بیلن اۉز هوا حدودیدن فایدهلنیش بۉییچه کېلیشووگه اېگه اېمس.
حاضرگی شرایطده پاکستان اوردوسی و حربي استخباراتی (آیاسآی) امریکا حکومتی بیلن علاقهلرینی کېنگهیتیریشگه اینتیلماقده. اینیقسه اسلام آباد نینگ دونالد ترامپ حکومتی بیلن یقینلشووی طالباننینگ خواطرینی کوچهیتیرگن. پاکستان اوردوسی چوقور مالیوي و اقتصادي بحران حالتیده بۉلیب، واشینگتننینگ اقتصادي یاردمینی جلب اېتیش اوچون امکان قدَر امریکا نینگ طلبلریگه ایجابي جواب بېریشگه تیار. افغانستان حکومتی قولهشی آرتیدن امریکانینگ پاکستانگه تۉغریدن-تۉغری یاردمی هم کمهیگن و اېندیلیکده اسلام آباد اۉزینی «تروریزم قربانی» صفتیده کۉرسهتیش آرقهلی ینه غرب نینگ اعتباری و قۉللب-قوّتلشینی قَیته قازانیشگه اورینماقده.
اسلام آباد نینگ ادعاسیچه، تحرک طالبان پاکستان (تیتیپی) و «بلوجستان آزادلیک اوردوسی» کبی گروهلر پاکستاندهگی هجوملرنی عملگه آشیریش اوچون افغانستان حدودیدن فایدهلنماقده. بونگه جوابا طالبان بو دعوالرنی رد اېتیب، عکسینچه، خوفسیزلیک تهدیدلری پاکستان حدودیدن افغانستانگه یۉنهلگنینی تأکیدلهماقده.
طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی بیرینچی باسقیچ مذاکرهلری دوحهده بۉلیب اۉتگنیده، طالبان مدافعه وزیری ملا یعقوب پاکستان مدافعه وزیری خواجه محمد آصف بیلن اۉت آچیشنی تۉختهتیش بۉییچه بیتیمنی امضالهگن اېدی. اما تورکيهده اۉتگن ایکّینچی باسقیچ مذاکرهلرده طالبان هیاتی ترکیبی باشقهچه اېدی: طالبان ایچکی ایشلر وزیرلیگی نینگ مالیه و مأموري ایشلر بۉییچه اۉرینباسری رحمتالله نجیب هیاتگه رهبرلیک قیلگن. طالبان مدافعه وزیرلیگینینگ اۉپراتیف ایشلری رهبری مولوی نورالرحمن نصرت، سراجالدین حقّانينینگ اوکهسی انس حقّاني، طالبان نینگ قطردهگی اېلچیسی سهیل شاهین و طالبان تشقی ایشلر وزیرلیگینینگ سۉزلاوچیسی عبدالقهار بلخي هم اوشبو هیات اعضالری آرهسیده بۉلگن.
رحمتالله نجیب ملا هبتالله آخوندزادهگه یقین شخصلردن بیری بۉلیب، ایلگری طالبان استخبارات باشقرمسی نینگ اۉرینباسری صفتیده فعالیت یوریتگن. او سابق افغانستان حکومتی بیلن بۉلگن اوروش دوریده اساسا لۉگر ولایتیده فعال بۉلگن و جمهوریت قولهگچ، طالبان استخبارات باشقرمسیگه رهبرلیک قیلیش اوچون تعیینلنگن. اونینگ «اسلامي دولت خراسان» (داعش) بۉلیمیگه قرشی کورهش تجربهسی اونگه استخبارات توزیلمهلری نینگ ایچکی تیزیمینی چوقور توشونیش امکانینی بېرگن. اونینگ یانیده انس حقّاني هم مذاکرهلرده مهم رۉل اۉینهگن بۉلیب، او حقّاني ترماغی رهبری سراجالدین حقّاني نینگ «کۉزی و قولاغی» صفتیده تورکيهدهگی اوچرهشووده اشتراک اېتگن. حقّاني ترماغی قندهار قناتیگه (یعنی ملا هبتالله اطرافیدهگی گروهگه) نسبتاً پاکستان اوردوسی و حربي استخبارات خدمتی (ایاسآی) بیلن انچه یقین علاقهلرگه اېگه. عیناً شو یقینلیک طالبان نینگ اسلام آباد بیلن مناسبتلریدهگی وضعیتنی ینه-ده مرکّبلشتیرگن.
تبلیغلر و عامهوی اخبارات اوروشی
پاکستان و طالبان حکومتی اۉرتهسیدهگی اخبارات اوروشی حاضرده ایکّی مملکت اۉرتهسیدهگی کېسکینلیکنینگ اساسي یۉنهلیشلریدن بیریگه ایلنگن. اسلام آباد طالباننی تحرک طالبان پاکستان (تیتیپی) رهبرلری و جنگچیلریگه افغانستان حدودیده باشپناه بېریشده عیبلهماقده، حالبوکه طالبان اېسه پاکستاننی «اسلامي دولت خراسان» (داعش) فعالیتینینگ کوچهییشیده عیبدار دېب بیلماقده. طالبلر حکومتینینگ مطبوعات سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد، بیر نېچه بار شوندهی دعوا قیلگن: داعش نینگ اساسي یشیرین مرکزلری پاکستان نینگ بلوجستان ایالتیده جایلشگن بۉلیب، او یېردن افغانستاندهگی هجوملرنی رېجهلشتیریش و تشکیل اېتیش اوچون فایدهلنیلهدی. پاکستان اوردوسی اېسه پنجشنبه کونی (8-عقرب) اعلان قیلدی تحرک طالبان پاکستان (تیتیپی) اۉزینینگ یوقاری لوازملی قوماندانلریدن بیری نینگ اۉلدیریلگنینی تصدیقلهگن.
باشقه تاماندن، طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی مذاکرهلر دوحهده دوام اېتهیاتگن بیر پیتده، طالبان استخبارتی بیلن باغلیق “المرصاد” ناملی اینترنت نشری پاکستان فقراسی نینگ اعتراف ویدیوسینی اعلان قیلدی. ویدیوده بو شخص شوندهی تن آلهدی: داعش نینگ کوېتهدهگی اۉقوو مرکزلریدن بیریده پاکستان فقرالری بیلن بیر قطارده تاجیکستان، اۉزبېکستان، روسيه، تورکيه و باشقه مملکتلردن کېلگن شخصلر هم حربي تیارگرلیکدن اۉتهیاتگنینی کۉرگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، داعش اونگه ساخته افغانستان پاسپورتی تیارلب بېرگن، مقصد اېسه اونی افغانستانگه یوباریب، او یېرده هجوم عملگه آشیریش بۉلگن. اما او بونی بجره آلیشیدن آلدین طالبان کوچلری تامانیدن قۉلگه آلینگنینی بیلدیرگن. بو عیبلاولر، حربي عملیاتلر و اخبارات اوروشی دَوريسی شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی بجران نهفقط حل بۉلمهگن، بلکه هر کونی ینگی اۉلچاولرده کېنگهییب بارماقده.
اوشبو کېسکینلیکنینگ مرکزیده اېسه ییگیرمه تۉرت ییل آلدینگه باریب تقهلهدیگن تاریخي و مهم سوال یاتهدی. برچه بو واقعهلرگه قرهمهی، 2001-ییلده افغانستان طالبان حرکتی اساسچیسی ملا عمر امریکا حربي قدرتیگه قرشی توردی و اۉزی نینگ مفکوروي اتفاقچیسی اسامه بن لادن نی تاپشیریشدن باش تارتدی. بو قرار اونینگ حکومتینینگ قولهشیگه سبب بۉلدی، اما جهادچیلر روایتیده اونی «اۉلیمگچه صداقت» رمزیگه ایلنتیردی. بوگون اېسه ملا هبتالله آخوندزاده خودّی شوندهی قرار آلدیده توریبدی بو سفر واشنگتن اېمس، بلکه اسلام آباد بیلن.
طالبان یخشی بیلهدیلر: اگر اولر پاکستان بیلن مناسبتلرنی سقلب قالیش اوچون «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی) حرکتینی قربان قیلسهلر، او حالده منطقهدهگی جهادي دایرهلرده اۉزلرینینگ مفکوروي تهیهنچلرینی یۉقاتیشهدی.
باشقه تاماندن اېسه، اگر پاکستان نینگ طلبلریگه قرشی تورسهلر، حربي تۉقنهشوو خوفی اولرنی کوتماقده.
عیناً شو ایکّیلیک طالبان رهبریتینی شوندهی بیر حالتگه سالگنکی، اولر قبول قیلهدیگن هر بیر قرار تقدیرنی حل قیلووچی بۉلیشی ممکن. یا ملا عمر یۉلینی تکرارلب، مفکوروي صداقتنی سقلش، بو اېسه طالبان تیزیمینینگ پرچهلنیش خوفینی کېلتیریشی ممکن، یا بۉلمهسه، مفکوروي قطعیتدن واز کېچیب، سیاسي امان قالیشنی تنلش. حاضرچه، هر ایکّی تامان هم آسان تاپیلمهیدیگن «اۉرته یۉل»نی ایزلهماقده.
