طالبان وتخنیک سوادسیزلیک معماسی
امآی-35 تیک اوچری چارشنبه کونی (19- سنبله) پرواز قیلگنیدن کۉپ اۉتمهی غور ولایتینینگ تولک اولسواللیگی «نعلبندان» منطقهسیده قولهب توشدی. بو تیک اوچرده طالبان نینگ کان و نفت وزیری هدایت اللهه بدري، غور ولایتی حاکمی حیاتالله مبارک همده گروه نینگ بیر قطار باشقه منصبدار شخصلری بار اېدی.
طالبان مدافعه وزیرلیگی بو حادثهنینگ سببینی تخنیکي معمالر دېب اعلان قیلدی و تیک اوچر هواگه کۉتریلگچ تاغگه اوریلگنینی ایتدی. وزیرلیک برچه یۉلاوچیلر ساغ-سلامت قالگنینی و انساني تلفاتلر بۉلمهگنینی تأکیدلهدی. گرچه طالبان قولهش سببیگه عاید باتفصیل معلومات بېرمهگن بۉلسه-ده، اولرنینگ تیک اوچرلرگه متخصصلیک درجهسیده تخنیکي خدمت کۉرسهتیشده عاجزلیگی بوندهی واقعهلر نینگ اساسي سببی اېکنی کۉرینهدی. سابق افغانستان حکومتیدن قالگن تیک اوچرلر پروازدن آلدین دایمي تېکشیروو و نگهدارلیک طلب قیلهدی، بیراق طالبان بونی عملگه آشیریش اوچون یېترلی متخصص کوچیگه اېگه اېمس. انه شو متخصصلر یۉقلیگی طالبان حاکمیتی دوریده تیک اوچرلرنینگ قولهش سانی آرتیشیگه سبب بۉلماقده.
طالبان نینگ کانلر وزیری و اونی کوزهتیب بارگن هیئت «نعلبندان» کانینی کۉزدن کېچیریش اوچون تولک اولسواللیگیگه بارگنیده، اولرنی آلیب کېتهیاتگن تیک اوچر فلاکتگه اوچرهدی. ایتیلیشیچه، بو تیک اوچر طالبان نینگ هرات ولایتیدهگی حربي مرکزیدن غورگه اوچیب چیققن. مذکور حربی مرکزده بیر نېچه دانه امآی-35 تیک اوچرلری قالگن بۉلیب، طالبان اولرنی غربي ولایتلر بۉیلب پروازلر اوچون ایشلهتماقده.
سابق جمهوریت دولتی دوریده خدمت قیلگن پیلوتلر و هوا کوچلری خادملری عامهوي طرزده مملکتنی ترک اېتگچ، طالبان ینگی آدملرنی قیسقه مدتلی کورسلرده اوچووچیلیک، مهندسلیک و تخنیکي ساحهلرگه اۉرگهتیشگه اورینماقده. بیراق ملَکهلی مربيلرنینگ بۉلمهگنلیگی سبب بو کوچلرنینگ مهارت درجهسی پست بۉلیب قالماقده و تیک اوچرلرنینگ قولهشی خوفینی ینه-ده کوچهیتیرماقده.
افغانستاننینگ «اېنگ قیمتلی» عمومي بایلیکلریدن بیری حسابلنگن اوچاقلر و تیک اوچرلر جمهوریت توزومی قولهشی آرتیدن طالبان قۉلیگه اۉتدی. بیراق بو گروهده اولرنی ایشلهتیش و سقلش بۉییچه یېترلی تجربه و متخصصلیک یۉق. مدافعه وزیرلیگیگه قرهشلی تیک اوچرلر اصلیده حربي و تأمینات ایشلریده قۉللنیلیشی کېرهک بۉلسه-ده، طالبان اولر نینگ کۉپ قِسمینی یوقاری مرتبهلی رهبرلرینینگ ایچکی سفرلری اوچون، خصوصاً قندهاردهگی حاکمیت دایرهسیگه یقین شخصلرگه یعنی طالبان یېتکچیسی ملا هبتالله آخوندزادهگه یقین کیشیلر اوچون ایشلهتماقده.
هدایتالله بدري طالبان رهبریگه یقین شخصلردن بیری حسابلنهدی و شونینگ اوچون هم تولک اولسواللیگیگه سفری چاغیده تیک اوچردن فایدهلنگن. تیک اوچرده سفر قیلیش نهفقط یوقاری یانیلغی خرجتینی طلب قیلهدی، بلکه تخنیکي کۉریکلرنینگ یۉقلیگی سببلی جدّي خوف-خطرلرگه هم تۉله.
وزیر تخصصی
اگر طالبان تیک اوچرلرنی تېکشیریش اوچون متخصص کوچگه اېگه بۉلمهسه، بو یېتیشماوچیلیک فقط شو ساحه بیلن چېگرهلنمهیدی. طالبان نینگ کانلر وزیری هدایتالله بدري هم کانچیلیک ساحهسیده هېچ قندهی تجربه یاکه بیلیمگه اېگه اېمس. اۉتگن ییلی اونینگ کابلدهگی بیر نطقیدن ویدیو ترقهلگن اېدی، اونده او حتی اۉز آنه تیلی بۉلگن پشتوده یازیلگن عادي متننی اۉقیشده هم کۉپلب خطالرگه یۉل قۉیگن اېدی. طالباننینگ کانلر و نفت وزیرلیگی سۉنگّی تۉرت ییل دوامیده شاشیلینچ طرزده کانلرنی قزیب آلیش بۉییچه شرطنامهلر توزیشگه اورینیب کېلماقده و اولر اۉز درآمدلرینی عیناً شو ساحه آرقهلی آشیریشنی ایستهماقده. بو مسوولیت حاضرده هدایتالله بدري نینگ ذمّهسیگه یوکلنگن.
طالبان بوندن اوّل هم بیر نېچه ترغیبات ویدیولری و متنلرینی اعلان قیلگن اېدی، اونده اولر کنر زلزلهسی پیتیده تیک اوچرلردن یاردم کۉرسهتیشده فایدهلنگنلیکلرینی کۉرسهتیشگن. بیراق بوندهی تاپشیریقلر اوچون تیک اوچرلردن فایدهلنیش قولهشی خوفینی کوچهیتیرگن و جراحتلنگنلر همده اولرنینگ یقینلری حیاتینی خوف آستیگه قۉیگن. هر قنچه طالبان اَیریم قوتقروو و یاردم عملیاتلریده بو تیک اوچرلرنی قۉللگن بۉلسه-ده، اولرنینگ قولهشی و «فاجعهلی» عاقبتلری خوفی جوده یوقاری بۉلگن.
طالبان دوریده تیک اوچرلر قولهشی
طالبان تیک اوچری نینگ غورده قولهشی بیرینچی واقعه اېمس اېدی. اطلاعات روز نینگ قۉلگه کیریتگن معلوماتیگه کۉره، حاضرگه قدَر طالبان حاکمیتی دوریده کمیده بېشته تیک اوچر قولهگن. عموماً آلگنده، اوچته روسچه مِیل-17، ایکّیته امریکالیک امدی530 (یېنگیل و کۉپ مقصدلی غیر نظامی تیک اوچری) و بیرته امریکالیک بلک هاوک یۉقالگن. بیرینچی حادثه: 2022-ییل 4-جنوریده امدی-530 تیک اوچری قندهار قۉنالغهسی یقینیده قولهب توشگن. طالبان بو حادثهگه «تخنیکي ناسازلیک» سبب بۉلگنینی اعلان قیلگن. اۉشه پیتده قندهارده سېل کېلگنی باعث، تیک اوچر جبرلنگنلرگه یاردم بېریش اوچون هواگه کۉتریلگن اېدی، بیراق طالبان اوچووچیسی نظارتنی یۉقاتیب، قولهشی عاقبتیده فاجعهگه سبب بۉلگن.
ایکّینچی حادثه: 2022-ییل 2-جولایده روسچه مِیل-17 تیک اوچری جوزجان ولایتینینگ مرکزی شبرغان شهرینینگ «مصرآباد» منطقهسیده قولهب توشگن. بو حادثهده اوچته آدم، جملهدن ایکّی نفر طالبان پیلوتی هلاک بۉلگن و یېتّی کیشی جراحت آلگن.
اوچینچی حادثه: 2022-ییل 10-سپتمبر کونی بلاک هاوک (مشهور نامی قاره بورگیت) تیک اوچری کابلدهگی «مارشال فهیم» حربي بیلیم یورتی منطقهسیده قولهب توشگن. بو حادثهده اوچ کیشی، جملهدن ایکّی پیلتوت و بیر یاردمچی پیلوف هلاک بۉلگن، ینه بېش کیشی جراحت آلگن. طالبان مدافعه وزیرلیگی سببنی «تخنیکي ناسازلیک» دېب اعلان قیلگن. بلک هاوک امریکا ایشلب چیقرگن بۉلیب، مِیل-17 گه قرهگنده کیچیکراق و جنگاور امکانیتلری کوچلیراق. امریکا اصلیده بو تیک اوچرلردن کۉپراقینی سابق افغانستان حکومتی اختیاریگه تاپشیریشی کېرهک اېدی، اما حکومت قولهشی بیلن بو جریان تۉختهب قالگن.
تۉرتینچی حادثه: 2023-ییل 21-می کونی امدی-530 تیک اوچری سمنگان ولایتی نینگ خلم اولسواللیگی «شیغانچی» منطقهسیده قولهب توشگن. طالبان مدافعه وزیرلیگینینگ بیاناتیگه کۉره، تیک اوچر مزار شریف قۉنالغهسیدن سمنگان اوچهیاتگنیده برق پایهسیگه باریب اورگن. بو هلاکتده ایکّی نفر طالبان اوچووچیسی هلاک بۉلگن.
بېشینچی حادثه: 2024-ییل 15-می، یعنی جاري هجري-شمسي ییل نینگ 26- ثور کونی، مِیل-17 تیک اوچری غور ولایتی نینگ مرکزی فیرور کوه شهریده قولهب توشگن. تیک اوچر هریرود دریاسی بۉییدهگی تیهنچ دېوارگه اوریلیب، اۉرتهسیدن ایکّیگه بۉلینگن. بو فاجعه عاقبتیده ایکّی کیشی هلاک بۉلگن و 11 کیشی جراحت آلگن.
طالبانچه هوا کوچلری توزیلیشی
طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، حکومتلرینینگ دستلبکی آیلریده بو گروه تیک اوچرلردن کېنگ فایدهلنر اېدی و اساسن طالبان عملدارلری نینگ ولایتلرگه سفرلری شو تیک اوچرلر بیلن عملگه آشیریلردی. اما وقت اۉتیشی بیلن تخنیکي تېکشیروولر و منتظم پرورش یېتیشمسلیگی طفیلی تیک اوچرلرنینگ ضعیفلیگی آشکار بۉلدی. شوندن سۉنگ، طالبان اولرنی قۉللشنی کمهیتیریب، تخنیکي امکانیت و یېترلی بیلیم قۉلگه کیریتیلمهگونچه، فقط چېکلنگن طرزده فایدهلنیشگه مجبور بۉلدی.
بو معمانی حل اېتیش مقصدیده، طالبان هوا کوچلری توزیش و پیلوتلرنی تیارلش فکریگه کېلیشدی. 1402-ییل نینگ قوس آییده طالبان مدافعه وزیرلیگی ایلک بار 22 نفر هوا کوچلری اعضاسی آلتی آیلیک نظري و اوچ آیلیک عملي اۉقوو کرسینی توگهتگنینی اعلان قیلدی. اولردن اَیریملری ایلگری طالبان نینگ شهیدلیک (اۉز جانینی فدا قیلووچی) کوچلری اعضالری بۉلیب، اولرنی رغبتلنتیریش و اولرگه کمک کۉرسهتیشنی نمایش اېتیش اوچون هوا کوچلری صفیگه قبول قیلینگن اېدی.
طالبان کېینگی دورلرده هم ینه بیر گروه پیلوتلر و تخنیکي کادرلرنی تیارلهگنینی اعلان قیلدی. بیراق بو مشغولاتلر قندهی امکانیت و شرایطلرده اۉتکزیلهیاتگنی همده ایلگری هوا ساحهسیده عموماً تجربهگه اېگه بۉلمهگن آدملر اوچون بیر ییلدن کم دوام اېتهدیگن کورسلر تیک اوچر و حربي اوچاقلرنی باشقریش اوچون یېترلیمی یاکه یۉقلیگی نامعلوملیگیچه قالماقده.
سابق افغانستان حکومتی دوریده هوا کوچلری امریکا قۉشمه ایالتلری و ناتونینگ مالیوي همده حربي کۉمهگی آستیده فعالیت یوریتردی. پیلوتلر بیرلشگن عرب امیرلیکلری، اروپا مملکتلری و امریکاگه اۉقیشگه یوباریلیب، اوزاق مدتلی کورسلر، کۉپلب مشقلر و سیناو پروازلریدن سۉنگگینه اوچیش گواهنامسینی آلیشردی. طالبان اېسه بو ستندردلرنی بیر چېتگه سوریب، پیلوتلر و تخنیکي کادرلر اوچون اۉقوو کورسلرینی قیسقه مدتلی و تېزلشتیریلگن شکلده تشکیل اېتماقده. شونینگدېک، طالبان هوا کوچلری عسکرلرینی کیملر اۉقیتهیاتگنی همان انیق اېمس.
طالبان نینگ کۉپلب یوقاری مرتبهلی رسمیلرینینگ حربي تحصیلات و عالي معلوماتگه اېگه اېمسلر. شو سببدن اولر کۉپینچه مرکّب حربي مسألهلرنی سادّه دېب حسابلهیدیلر و هوا کوچلرینی اوچیریش همده فعال اوشلب توریش آسان ایشدېک تصور قیلهدیلر. طالبان سۉنگّی ییگیرمه ییللیک اوروش مابینیده سابق حکومت و غرب اتفاقچیلریگه قرشی اساسن چیریکی جنگلری، قوراللی هجوملر، خودکوشلیک (انتحاري) عملیاتلری و پارتلشلر آرقهلی تجربه آرتتیرگن اېدی. اېندیلیکده اېسه، امریکا بیلن دوحه کېلیشووی و کوچ ایشلهتیش آرقهلی افغانستاننی اېگهللب آلگنیدن سۉنگ، اولر دولت باشقرووی مسوولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلگن بیر حالتده قالماقده.
سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده دولت تیزیمیدن کتّه قِسم متخصص و کادرلر چېتلشتیریلدی. اولرنینگ اۉرنیگه اېسه، طالبانگه علاقهدار شخصلر یاکه قرینداشلری مهم لوازملرگه تعیینلندی. بو حالت، اینیقسه هوا کوچلری ساحهسیده، حرفهای اوردونی شکللنتیریش جریانیگه جدّي ضربه بېردی. بوندن تشقری، سابق حکومت دوریده خدمت قیلگن هوا کوچلری خادملری و تخنیکي کادرلرنینگ بیر قِسمی افغانستانده یشهیاتگن بۉلسهلر-ده، اولر طالبان بیراغی آستیده ایشلشنی خواهلهمهیدیلر. سببی طالبان نینگ قۉللری اولرنینگ صفداشلری قانیگه بېلهنگن.
طالبان نینگ یکّهلنیشی و زمانهوي هوا کوچلریگه اینتیلیش حسرتی
طالبان تۉلیق خلق ارا یکّهلنیش شرایطیده یشهماقده و حاضرگه قدَر بیرار دولت بو گروهنی حربي ساحهده، اینیقسه هوا کوچلرینی جهازلش و مالیهلشتیریش بارهسیده قۉللب-قوّتلشگه راضی بۉلمهدی. شو سببلی طالبان سابق جمهوریت توزومیدن قالگن امکانیتلر و اسکونهلردن فایدهلنیب، اۉز هوا کوچلرینی قَیته تیکلشگه اورینماقده.
گرچه منطقوي دولتلر پاکستان، قطر و اَیریم قۉشنی مملکتلر طالبان بیلن سیاسي، دیپلوماتیک و اقتصادي علاقهلرگه اېگه بۉلسهلر-ده، اولر حاضرچه بو گروه بیلن بېواسطه حربي همکارلیک قیلیشنی ایستشمهدی. بو دولتلر طالبان هوا کوچلرینینگ کوچهییشی اولر نینگ منفعتلریگه تهدید سالیشیدن خواطرده. شو باعث، اولر طالبانگه نه حربي تعلیم، نه مصلحت، نه عملي یاردم کۉرسهتگن.
کابلنینگ قولهشی و امریکا قۉشمه ایالتلری کوچلرینینگ چیقیب کېتیشیدن سۉنگ، کۉپلب تیک اوچرلر، خصوصاً بلک هاوک امریکالیک حربيلر تامانیدن ایشدن چیقریلدی. مقصد طالبان اولرنی آسانلیکچه اوچیره آلمهسین و ترمیملش امکانیگه اېگه بۉلمسین اېدی. شونگه قرهمهی، طالبان اَیریم حاللرده بلک هاوک تیک اوچرلرینی اوچیریشگه موفق بۉلدی و اونینگ صورت همده ویدیولرینی اجتماعي ترماقلرده ترقهتدی.
دنالد ترمپ امریکا قۉشمه ایالتلری جمهورلیک سیلاویده قَیته غالب بۉلگچ و اونینگ افغانستانده قالیب کېتگن امریکالیک قوراللرنی قَیتریب بېریش حقیدهگی طلبی آرتیدن، طالبان بو تیک اوچرلر و باشقه حربي تخنیکلرنی نمایش قیلیشده احتیاطکارراق بۉلیشماقده، تاکه ترمپ نینگ غضبیگه دوچ کېلمسینلر.
طالبان اوچون هوا کوچلرینی فعال سقلش حیات-مات مسألهسی دیر. جمهوریت دوریده طالبان اېنگ کۉپ تلفاتنی هوا هجوملری نتیجهسیده کۉرگن اېدی. سابق حکومت نینگ غربي ولایتلردن بیریدهگی یوقاری مرتبهلی عملداری اۉشه دور نینگ سۉنگّی آیلریده اطلاعات روزگه شوندهی دېگندی:
«هر سفر طالبان اولسواللیکلر و قۉرغانلرنی اېگهللش اوچون کوچلی باسیم اۉتکزگنده، اولر نینگ اوستیدن تیک اوچرلر اوچیب اۉتسه، واهمه و ترتیبسیزلیک یوزهگه کېلردی. بعضیده حتی اۉق اوزیلمسه هم، تیک اوچرنینگ شاوقینی یېترلی اېدی – طالبان جنگ میدانینی تشلب کېتردی.»
شو سببلی طالبان هر قندهی نرخ عوضیگه بۉلسه-ده، هوا کوچلرینی فعال سقلشگه اورینماقده. اما بو جوده کتّه خرجت و متخصص کوچلرنی طلب قیلهدی. سابق جمهوریت حکومتی نینگ یوقاری مرتبهلی بیر عملداری اطلاعات روزگه:
«هر بیر تیک اوچر معلوم مقداردهگی پروازلردن سۉنگ تېکشیروو و تخنیکي کۉریک اوچون امریکالیک و ناتو کوچلرینینگ حربی مرکزلریگه یوباریلردی، بعضی حاللرده اېسه بیرلشگن عرب امیرلیکلریگه جۉنهتیلردی، تاکه قولهشی خوفی کمهیتیریلیشی اوچون دېدی.
اېندیلیکده طالبان نه بو تیک اوچرلرنی تېکشیریش و ترمیملش امکانیتیگه اېگه، نه یېترلی درجهده اۉقیتیلگن متخصصلرگه اېگه. شو سببدن هم اۉتگن تۉرت ییل ایچیده کمیده بېشته تیک اوچر هلاکتگه اوچرهدی.
