دهلیدن چمنگچه تېمیر یۉل قوریلهیاتگن پیتده، امیر عبدالرحمنخان بو ایشنی تنهمنینگ بیر اعضاسیگه پیچاق سنچیش بیلن برابر دېب بهالهگن اېدی. لندنگه یوباریلگن رسمي مکتوبلرده قید اېتیلگن بو تاریخي سۉزلر، امیرنینگ بریتانيا امپراطورلیگینینگ استراتیژیک سیاستلری آلدیدهگی تحقیر حسسینی چوقور عکس اېتتیرهدی. بریتانيانینگ اساسي مقصدی روسيهنینگ هند یریم ارالیگه کیریب کېلیشینینگ آلدینی آلیش اېدی. شو سببدن، چمن، چیترال و کېینچهلیک دیورند چیزیغی اۉتگن تاغ تیزمهلری کبی حدودلر مهم استراتیژیک نقطهلر صفتیده علیحده اهمیتگه اېگه اېدی. بونگه جوابن، بریتانيا مالي، حربي و مصلحت یاردمینی کېنگهیتیریب، امیردن تورکستان، هزارهجات و قطغننی باستیریشده فایدهلنیب، اونینگ حاکمیت توزیلمهسینی مستحکملهدی. بو تاریخي زمین بوگونگی طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی انگلش اوچون کلید حسابلنهدی. سۉنگّی ییللردهگی ترنگلیکلر فقط چېگره نزاعلری اېمس، بلکه اۉن تۉقیزینچی عصر مستملکهچیلیک سیاستیدن میراث قالگن جریاننینگ دوامیدیر جریانکی، حلی هم منطقهگه آغیر عاقبتلر یوکلب کېلماقده.
بیراق، چېگره چیزیش فقط افغانستانگه خاص حادثه اېمس اېدی؛ کۉپلب خلقلر مستملکهچیلیک سیاستی تأثیریده اولرگه مجبورن یوکلنگن چېگرهلر بیلن یششگه مجبور بۉلدیلر. اولرنینگ اکثریتی بو چېگرهلرنی قبول قیلیب، سیاسي و اجتماعي برقرارلیککه اېریشه آلدی. اما افغانستان بوندهی جغرافیه لېگیتیملیک و عموميلیک حسسینی اۉز اهالیسی آرهسیده شکللنتیره آلمهدی. شو باعث، «دیورند چیزیغی» هنوزگچه منطقه اوستیده کېسکینلیک و بېقرارلیک سایهسینی تشلب توریبدی.
اسلام؛ تشقی دشمنگه قرشی وقتینچهلیک یاپیشتیرووچی عامل
ییگیرمنچی عصرده عنعنوي اسلام بیر توردهگی اجتماعي «یېلیم» رۉلینی اۉینهدی او بیر نېچه اۉن ییللر دوامیده افغان جمعیتینی معلوم درجهده بیرلشتیریب توره آلدی. اۉن تقیزینچی عصرده بریتانياگه، ییگیرمنچی عصرده اېسه شوروی اتفاقیگه قرشی اوروشلرده تورلی قوملر وقتینچه دین بیراغی آستیده بیرلشدیلر. پاکستانده هم اسلام هندویزمگه قرشی تورگن بو دولت نینگ اساسي تهیهنچ تاشی بۉلدی. مرکزي آسیاده اېسه، اینیقسه شوروی دوریده، بعضی کیشیلر اعتقادینی سقلب قالیش اوچون افغانستانگه باشپناه تاپیب، او یېر بیلن معنوي یقینلیک حس قیلگنلر.
بیراق بو بیرلیک، اساسن، «تشقی عمومي دشمن» موجودلیگیگه تیهنردی. شوروی اتفاقی پرچهلنگچ و بریتانيانینگ تأثیری توگهگچ، بو تشقی تهدید هم یۉقالدی؛ دیني بیردملیک اۉرنینی اېسه اېتنیک تارتیشوولر اېگهلهدی. بوگون، کابلده اسلامي شعارلر آستیده حکمرانلیک قیلهیاتگن توزوم بۉلیشیگه قرهمهی، قبیلهوي و ملي مایللیکلر دیني بیرلیگینینگ اۉرنینی باسگن. تشقی دشمن یۉقلیگیده، اسلام اېندی ملي بیرلیکنی تأمینلهیدیگن کوچلی عامل بۉله آلمهیپتی.
قوم یۉنهلیشلر تاباره کوچهییب بارماقده؛ حتی «اسلامي» دېب اتهلووچی طالبان حرکتی هم دیني اساسلرینی سقلهگن حالده، عملده پشتون ملتچیلیگیگه تیهنگن سیاسي کوچ صفتیده نمایان بۉلماقده. بو اۉزگریش طالبان نینگ کابلدهگی حکومت ترکیبیده، باشقه اېلتلرگه نسبتاً توتگن سیاستیده، هندیستان بیلن یقینلشوویده و یقیندهگی پاکستان بیلن تۉقنهشوولرده یقّال کۉزگه تشلنهدی.
قومی ناسیونالیزم نینگ اۉسیشی و «پشتونستان» آرزوسی
طالباننینگ پاکستان بیلن چېگرهدهگی تۉقنهشوولری و بو جریانده افغان پشتونلرینینگ کېنگ کۉلملی قۉللب-قوّتلشی، چېگرهلرنی قَیته کۉریب چیقیش حقیدهگی قدیمي آرزو نینگ جانلنیشینی عکس اېتتیرهدی. «لر او بر یو افغان» کبی تاریخي شعارلردن تارتیب، حاضرگی « تحریک تحفظ پشتونلر» کبی حرکتلرگچه، بولرنینگ برچهسی اېتنیک اساسدهگی ناسیونالیزمنینگ یقّال بېلگیلری دیر. بو حرکتلرنینگ اَیریم یېتکچیلری بیر نېچه بار «بویوک افغانستان» غایهسینی ایلگری سوریشگن. دیني شعارلر آستیده فعالیت یوریتووچی طالبان حرکتی هم، چېگره هر ایکّی تامانیدهگی پشتونلر بیلن بیرگهلیکده، اۉز کېلهجگینی انه شو ملي یۉنهلیشده تصور قیلماقده.
مثلاً، یقینده طالباننینگ ایچکی ایشلر وزیری اۉرینباسری نبی عمرينینگ «افغانستاندن اجرهتیب آلینگن یېرلرنی پاکستاندن قَیتریب آلیش» حقیدهگی بیاناتی، بو یۉنهلیشگه رهبریت درجهسیدهگی انیق سیاسي قۉللب-قوّتلش صفتیده تلقین اېتیلهدی.
بیراق، اېتنیک یۉنهلیشلرنینگ اۉسیشی فقط پشتونلر بیلن چېکلنمهیپتی. مملکتدهگی باشقه اېلتلر اۉزبېکلر، تاجیکلر و هزارهلر هم اۉز ملي منفعتلری و مدني اۉزلیگی نینگ حمایهسیگه نسبتاً تاباره سېزگیرراق بۉلیب بارماقده. اېندیلیکده اولر پشتونلرنینگ سیاسي و مدني اوستونلیگینی قبول قیلیش ایستهگینی یۉقاتگن.
شو بیلن بیر وقتده، منطقهدهگی اۉخشش اېلتلر یشهیدیگن مملکتلرده هم ملي اویغانیش جریانلری کوزهتیلماقده. بو حالت، طبيعي روشده، افغانستاننینگ شمالي چېگرهلریگه هم تأثیر اۉتکزماقده. مثلاً، تاجیکستاننینگ افغان تاجیکلریگه بیلدیرهیاتگن رمزي و سیاسي قۉللب-قوّتلاوی، مملکت ایچیده اېتنیک اۉزلیکنی کوچهیتیرووچی عامللردن بیری صفتیده کۉریلماقده.
پشتونلرنینگ اجرهلیش غایهسینی آچیق افاده اېتیشدهگی معمالری
اېتنیک ملتچیلیکنینگ اۉسیب بارهیاتگن شرایطیده، پاکستان و افغانستاننینگ هر ایکّی تامانیدهگی پشتونلرنینگ سیاسي توتومی اولرنینگ ملي آرزولرینی قندهی باشقریشیده حل قیلووچی اۉرین توتهدی. بیراق، پاکستاندهگی تنیقلی پشتون سیاستچیلر و فعاللر اجرهلیش یاکه مستقللیک حقیده آچیق گپیریشدن تيیلیشهدی.
مثلاً، « تحریک تحفظ پشتونلر حرکتی فعاللری همده پاکستان طالبان حرکتی اعضالری بو بارهده جوده احتیاطکار یۉل توتهدیلر، چونکه هر قندهی آچیق بیانات دولت تامانیدن کوچلی تضییق و موضعگرلیکلرگه سبب بۉلیشی ممکن. شونگه قرهمهی، اېتنیک اۉزلیک و «بویوک افغانستان» غایهسی اولرنینگ جماعهوي آنگیده هنوز یشب توریبدی بو آرزو اېندیلیکده آشکارا اېمس، بلکه ایچکی، یشیرین شکلده افاده تاپماقده.
البته، پاکستاندهگی پشتونلرنینگ اجتماعي آنگیدهگی فرقلر، اولرنینگ دولت توزیلمهلریده کېنگ اشتراکی و فعال اقتصادي موقعی سیاسي خطی-حرکتلریگه سېزیلرلی تأثیر کۉرسهتهدی. پاکستان پشتونلری مملکت سیاستی، حربي تیزیمی و سودا ساحهلریده مستحکم اۉرین اېگهلهگنلیکلری سببلی، اولر آچیق قرهمه-قرشیلیک یاکه اجرهلیش چقیریقلریدن کۉره، تأثیر و حاکمیتنی ایچکریدن کېنگهیتیریش یۉلینی افضل کۉرهدیلر. شو باعث، اولرنینگ ملتچیلیک تلقینلری افغانستاندهگیگه نسبتاً عملي، موازنتلی و حساب-کتابلی شکلده نمایان بۉلهدی.
بونگه قرهمه-قرشی، افغانستانده پشتونلرنینگ ملي آرزولری کۉپینچه آشکارا و بېواسطه افاده اېتیلهدی. بو ایکّی تامانلهمه یاندشوونینگ فرقی، نا پشتون اېلتلر آرهسیده چلکشلیک و سواللر اویغاتهدی همده پشتون ملتچیلیگی نینگ عملده قنچهلیک مرکّب اېکنینی کۉرسهتهدی. اولر شوندهی سۉرهشهدی، نیمه اوچون پاکستاندهگی تنیقلی پشتون یېتکچیلر هېچ قچان اجرهلیش حقیده آچیق گپیرمهیدی، لېکن افغانستاندهگی تېنگداشلری بو آرزونی اېرکین روشده ایلگری سوریب، پاکستان بیلن ماجرانی کوچهیتیرهدی؟ بعضیلر بونی «بیر تمانلمه سېوگی» دېب ایضاحلهیدی، اما حقیقت بوندن مرکّبراق. چونکه، پاکستانده آچیق مستقللیک طلبی بیلدیریشی بو منتظم اوردوگه و کوچلی دولت نهادلریگه اېگه بۉلگن مملکتگه قرشی اعلان قیلینگن اوروش صفتیده تلقین قیلینهدی.
شونینگدېک، یقیندهگی واقعهلر، خصوصاً 2021 ییل اگستده طالبان نینگ کابلده حاکمیتگه قَیتیشی، بو مرکّب اۉییننینگ ینگی منظرهسینی آچدی و اېتنیک آرزولر بیلن عملي سیاسي چېکلاولر اۉرتهسیدهگی موازنتنی یخشیراق توشونیشگه امکان یرهتدی. بو شرایطلر شونی کۉرسهتهدیکی، پشتونلرنینگ اېتنیک آرزولری، ایستک و تمایللرگه قرهمهی، دایما عملي و سیاسي مرکّب چېکلاولر بیلن یوزلشیب کېلگن.
قومی آرمانگرالیک و میدان حقیقتی
آلمان فیلسوفی هیگل شوندهی دېگن اېدی: «حقیقت منطقي دیر.» اوشبو فلسفي قرهش اېتنیک آرزولر بیلن جماعهوي منفعتلر اۉرتهسیدهگی ضدیتنی تحلیل قیلیشگه اساس یرهتهدی. شونگه کۉره، «بویوک پشتونستان» طرفدارلرینینگ حسیاتلری سیاسي یاکه اقتصادي حساب-کتاب نقطهی نظریدن منطقسیز کۉرینیشی ممکن بۉلسه-ده، بو حس-تویغولر اۉزی کوچلی و انکار اېتیب بۉلمس اجتماعي حقیقت صفتیده موجود. پشتونلرنینگ جماعهوي خطی-حرکتلری قومی آرمانگرالیکنینگ نمونهسی دیر، او بعضاً صاف منطق چېگرهسیدن آشیب کېتهدی. شو نقطهی نظردن، پاکستان بیلن تۉقنهشووده طالباننی کېنگ قۉللب-قوّتلش هم عیناً شو چوقور اېتنیک ایدهآلیزمگه اساسلنگن. اوشبو قرهش بو آرزولرنینگ سیاسي و اقتصادي میداندهگی رئال و سېزیلرلی عاقبتلرینی تحلیل قیلیش امکانینی یرهتهدی.
قومی آرزولر و اقتصادي منفعتلر بیلن ضدیت
پاکستاندهگی پشتون منطقهلرینینگ ممکن بۉلگن اجرهلیشی استرتیژیک کراچی بندریگه کیریش امکانیتی نینگ یۉقالیشینی انگلهتهدی. اوشبو بندر، پاکستاندهگی پشتونلرنینگ اساسي سرمایه یاتقیزیش و اقتصادي فعالیت مرکزلریدن بیری بۉلیب، شونچهلیک مهمکی، شوروی اتفاقی بیر پیتلر اونگه اېگه بۉلیش اوچون مینگلب عسکرلرنی قربان قیلگن.
شو بیلن بیرگه، پشتون ملتچیلری اوچون «بویوک پشتونستان» آرزوسی هر قندهی اقتصادي حساب-کتابدن هم کوچلیراق و جاذبهلیراق دیر. تاریخ کۉرسهتگنیدېک، هویتی و آرمانی انگیزه لر مادّي فایده و ضرر منطقیدن اوستون کېلیشی ممکن. انیق اقتصادي منفعتلر بیلن اېتنیک ایدهآلیزم اۉرتهسیدهگی آچیق ضدیتگه قرهمهی، پشتونلر اۉز تاریخي آرزوسینی عملگه آشیریشنی مقصد قیلگن، حتی بو بوگونگی افغانستان اوچون کتّه عاقبتلرگه آلیب کېلسه هم.
آرمانگرالیکنینگ بوگونگی افغانستانگه تأثیری
پشتونلر بو تاریخي «اۉیینده» بوگونگی افغانستاننینگ کتّه قِسمینی یۉقاتیش خوفی بیلن یوزلشماقده. طالباننینگ حاکمیتگه قَیتیشی ملتچیلیک طرفدارلرینینگ اۉزیگه بۉلگن ایشانچینی آشیردی و اولرده شوندهی خَیال اویغاتدیکی، اولر آمو دریاسیدن اتکگچه بۉلگن حدودنی باشقریشی، بعضیلر اېسه حتی بلوچستاننی هم ایدهآل حدودگه قۉشیلیشی ممکن دېب حسابلهیدی. شو بیلن بیرگه، اېتنیک ملتچیلیک باشقه اېلتلر آرهسیده هم سېزیلرلی درجهده کوچهیدی. شمالي افغانستاندهگی کۉپلب اېتنیک گروهلر، «بویوک افغانستان» غایهسیگه قرشی توریشی ممکن.
ایکّله تامان بیلن تۉقنهشیش، اېنگ قیین سناریو حسابلنهدی. بیراق، پشتونستان طرفدارلری بو خوفلرنی اۉزلرینینگ اوزاق مدتلی اېتنیک آرزوسینی عملگه آشیریش اوچون تۉلهنهدیگن نرخ دېب بیلهدی، حتی بو بوگونگی افغانستان دولتی نینگ و ملتینینگ تۉلیق پرچهلنیشیگه آلیب کېلسه هم.
چرچاق و چوقور بۉلینیشلر
تاریخا افغانستان سیاسي توزیلمهسیده پشتونلر اوستونلیک قیلگن بۉلسه-ده، پشتون ملتچیلری هېچ قچان مملکت اوستیدن تۉلیق اېگهلیک حسسینی حس قیلمهگن. مملکتدهگی مدني و اېتنیک خیلمه-خیللیک پشتونلرنینگ اوشبو حدود اوستیدن مطلق نظارت یاکه بېغرض باغلیقلیک حس قیلیشیگه امکان بېرمهگن. شونینگ اوچون، «افغانستان» موجودلیگی پشتونلرنینگ تاریخي و اېتنیک طلبلرینی تۉلیق قاندیره آلمهگن؛ اولر «بویوک پشتونستان» غایهسینی اۉیلشدن واز کېچه آلمهیدی. بو حس-تویغولر افغانستاندهگی سورونکهلی بېقرارلیکنینگ اساسي سببلریدن بیری بۉلیشی ممکن، مملکتده هېچ بیر اېتنیک گروه، شو جملهدن پشتونلر، تورکيهدهگی تورکلر یاکه ایرانیدهگی فارسلر کبی یېترلی درجهده یگانه اوستونلیککه اېگه بۉله آلمهگن. بو بۉلینیشلر و ناراضیلیکلر، منطقوي حربي و اقتصادي نامتناسبلیکلر بیلن بیرگه، مرکّب اېتنیک و سیاسي رقابت اوچون میدان یرهتهدی.
حربي و اقتصادي نامتناسبلیک
سۉنگّی واقعهلر شونی کۉرسهتهدیکی، پاکستان کلاسیک حربي اوستونلیککه اېگه بۉلسه-ده، طالبان و اولرگه قۉشیلگن کوچلر امریکا کوچلریدن قالگن ایلغار تخنیک و اېتنیک همکارلیک، ایدیولوژیک انگیزهلرگه تهیهنیب، اۉزیگه خاص جنگاور صلاحیتگه اېگه. شو بیلن بیرگه، پاکستاننینگ اقتصادي ضعیفلیگی و هندستاننینگ بېواسطه بۉلمهگن تأثیری منطقوي ضدیتلرنی کوچهیتیرووچی عامل صفتیده پیدا بۉلگن. بو اېسه چېگرهدهگی اېتنیک حرکتلرنی ینهده فعال قیلیش امکانینی بېرهدی. عموماً آلگنده، فقط حربي اوستونلیک پاکستان نینگ ایچکی بۉشلیق و ناراضیلیکلر، شونینگدېک، افغانستان چېگرهلریدن کېلهدیگن احتمالي حربي تهدیدلردن حمایه قیلیشی کفالتلنمهگن.
کېلهجک احتماللری؛ همکارلیک یاکه پرچهلنیش
منطقه حلی قَیتریب بۉلمس نقطهگه یېتمهگن و اېتنیک خیلمه-خیللیکنی باشقریش همده پرچهلنیشنینگ آلدینی آلیش اوچون نظري یېچیملر موجود. ایکّینچی جهان اوروشیدن کېینگی اروپا دولتلرینینگ تجربهسی الهام منبعی بۉله آلهدی؛ او یېرده اېتنیک رقابت منطقوي همکارلیککه ایلنتیریلگن و یاپیق ملتچیلیک ناسیونالیسم همجهتلیککه یۉل آچگن. بوندهی تیزیمده، چېگرهلر مدني و اقتصادي علاقهلر اوچون تۉسیق بۉلمهیدی، و منطقوي عمومي منفعتلر تاریخي نزاعلرنی اۉرنینی اېگهللشی ممکن.
بیراق، منطقوي ثمرهلی نهادلر و سیاسي پیشیب یېتیشنینگ یېتیشمسلیگی بو کېلهجک تصورینی قیسقه مدتده عملگه آشیریشنی قیینلشتیرهدی. پاکستان، پشتونلرنینگ ملتچیلیک ماتیولرینی باشیدن بېری توشونگن بۉلسه-ده، دایما کابل حکومتلری و پشتون حرکتلریگه شبهه بیلن قرهگن و افغانستان سیاستیگه ناجۉیه سیاست بیلن ارهلشیشگه حرکت قیلگن. شو بیلن بیرگه، کابلنینگ اۉزی هم مسوولیتلی همکارلیک امکانیتیگه اېگه اېمس، و او قمار سیاستینی آلیب بارماقده، بو اېسه نهفقط پشتون منفعتلرینی، بلکه بوتون افغانستان و منطقه نینگ برقرارلیگینی هم خوف آستیگه قۉیهدی.
بو واقعهلر و حالتلردن کېلیب چیقیب، منطقه همکارلیک یۉلیگه قرهگنده، تېزراق ایکّینچی سناریو یعنی «اوزاق دوام اېتهدیگن تۉقنهشوولر و موجود توزیلمهلر احتمالي بحرانی» یۉلیده حرکت قیلهیاتگندېک کۉرینهدی. اېتنیک اینتیلیشلر نینگ کېسکینلشووی، پاکستاندهگی چوقور اقتصادي بحران، جهان جماعتچیلیگی نینگ قَیته ارهلشیشگه اشتیاقسیزلیگی و طالباننینگ ایلغار امریکا قوراللریگه اېگه بۉلیشی، برچه اېتنیک تۉقنهشوولر و اجرهلیش تۉلقینلری احتمالینی آشیرماقده.
شو بیلن بیرگه، حتی بو ترنگ محیطده هم، پاکستاندهگی دېیرلی برچه نفوذلی پشتون آقیملری طالباندن تارتیب سېکولار یېتکچیلرگچه اساسن اېتنیک مقصدلرده بیر خیل فکرده، گرچه اولر هنوز «مستقللیک اوچون اوروش» حقیده آچیق گپیرمسهلر هم. اوشبو حقیقت، هم آگاهلنتیرووچی، هم توشونتیرووچی بۉلیب، شونی کۉرسهتهدیکی، اېتنیک مقصدلر، هم همکارلیک شرایطیده، هم بحران سناریوسیده، منطقه نینگ تقدیری اوچون حل قیلووچی کوچ بۉلیب قالهدی.
جهان مثاللری و خلقارا همجميتنینگ اجرهلیش حرکتلریگه عکسالعملی
بعضی رواجلنگن دولتلرده، مثلاً، کنادادهگی کبک، اسپانیاده کاتالونیا و بلژیکگی فلامانلر کبی اجرهلیش حرکتلری، اساسن ملاقات، ساختاری اصلاحاتلر و سیاسي امتیازلر آرقهلی نظارت آستیده اوشلب توریلگن. مثلاً، بلژیک مثالِده، رواجلنگن فدرالیزم و ملي چېگرهلرنی اروپا اتفاقی دایرهسیده یومشهتیش، اجرهلیش چارچوبهسینی کمهیتیرگن. بو مملکت، اۉز خلقلری آرهسیده کوچلی عاطفی بیرلیک بۉلمهسه هم و حقیقي اجرهلیشگه اینتیلیش موجود بۉلمهسه هم، دنیا نینگ اېنگ فراوان جمعیتلریدن بیری و اروپا اتفاقی پایتختی بۉلیشگه موفق بۉلگن. اوشبو مثال شونی کۉرسهتهدیکی، سیاسي و نهادی یېچیملر اېتنیک ترنگلیکلرگه الترنتیف بۉلیشی و اجرهلیشنی ملاقات یۉلی بیلن باشقریشی ممکن.
یقین شرقده وضعیت باشقهچه. کردلری دېیرلی بیر عصر دوامیده، بلوچلر اېسه سۉنگّی اۉن ییللیکلرده خودمختارلیک یاکه مستقللیک اوچون کورهشیب کېلگن. کردلر اوچون وضعیت، کمیده تورکيهده، کرديه ایشچیلر حزبی (پ ک ک) نینگ قوراللی فعالیتیدن نسبي چېکینیشی بیلن اۉزگریب بارماقده. اما پشتونلر باشقهچه شرایطده توریبدی؛ اولر پاکستاننینگ ساختاری ضعیفلیگیدن فایدهلنگن حالده، پشت.ن اېلیتهلرینینگ بیر قِسمی، خصوصاً طالبان بیلن باغلیق بۉلگنلر، اۉزلرینی «پشتونستان» مقصدینی عملگه آشیریش اوچون نسبتاً قولهی موضعده کۉریشهدی. افغانستان طالبانی قۉلیدهگی زمانهوي قوراللر و پاکستان طالبانی جنگ قابلیبی نینگ کتّه بۉلیشی، قدرت موازنتینی شوندهی اۉزگرتیریب یوبارکنکی، پشتونلر باشقه اجرهلیش حرکتلریگه، خصوصاً کردلرگه قرهگنده، موفقیت اوچون کۉپراق امکانیت و امیدگه اېگه بۉلیشهدی. اوشبو تاریخي مثاللر شونی کۉرسهتهدیکی، حتی ترنگ منطقهلرده هم، قدرت موازنتی و میدان شرایطلری اېتنیک مقصدلر تقدیریده حل قیلووچی رۉل اۉینهیدی.
عموماً آلگنده، جهان همجمعیتی هر قندهی اجرهلیش حرکتیگه قرشی تورهدی و اونی خلق ارا برقرارلیککه تهدید دېب حسابلهیدی. شونگه قرهمهی، تجربهلر شونی کۉرسهتهدیکی، انساني یۉقاتیشلر و اېتنیک دشمنلیکلر قَیتریب بۉلمهیدیگن درجهدن آشگنده، دنیا ینگی رئاليهتلرنی قبول قیلیشگه مجبور بۉلهدی. بوندهی شرایطده، ایلگری منطقسیز یاکه رئالگه ضد کۉرینهدیگن مقصدلر هم کېنگ کۉلملی قان تۉکیلیشلرگه قرشی لېگیتیملیککه اېگه بۉلهدی. آخرگی مثال صفتیده جَنوبي سوداننی، آلدین اېسه یوگسلاوي پرچهلنیشی و بالکانلر بۉلینیشینی کېلتیریش ممکن؛ بوندهی فاجعهلی تجربهلر نتیجهسیده ایلگری موجود بۉلیشی ممکن اېمسدېک کۉرینگن دولتلر وجودگه کېلدی.
ملت توشونچهسی عنعنوي و زمانهوي نقطهی نظر و افغانستان اۉرنی
اما باشقه دولتلر تجربهسیدن تشقری، افغانستان مسألهسی «ملت» توشونچهسیگه باریب تقهلهدی؛ بو توشونچه حلی هم بو یورتده تۉلیق عملگه آشمهگن. عنعنوي توشونچهده، «ملت» عرق، تیل، دین، مدنیت و تاریخ جهتدن بیر-بیریگه یقین بۉلگن آدملر جمعیتی صفتیده تعریفلنهدی. افغانستان اېسه اۉزی نینگ کېنگ اېتنیک و مدني خیلمه-خیللیگی بیلن بو تعریفگه سیغیشی قیین. بیراق زمانهوي ملت توشونچهسی باشقه مېزانلرگه اساسلنهدی؛ بو قرهشگه کۉره، ملت نهفقط عمومي قان یاکه تاریخي عموميلیک، بلکه بیر یورتدن و یگانه سیاسي کېلهجکدن عمومي حس-تویغو بیلن باغلیق بۉلهدی، بو حس-تویغو تورلی تاریخي ایلدیزلرگه اېگه گروهلر اۉرتهسیده هم شکللنیشی ممکن. اوشبو توشونچه فرقی افغانستانده یگانه ملي نینگ یرهتیش نینگ قیینلیگینی توشونیشگه یاردم بېرهدی.
شونگه قرهمهی، سۉنگّی اۉزگریشلر، خصوصاً پاکستان بیلن ماجرا بۉییچه آدملر نینگ قرهمه-قرشی موضعلری، افغانستان جمعیتی نهفقط عمومي بیرلیک حسسیگه اېگه اېمسلیگینی، بلکه اېتنیک بۉلینیشلر نینگ ینهده چوقورلشگنلیگینی کۉرسهتماقده. بو اېسه شونی بیلدیرهدیکی، افغانستان اهالیسی زمانهوي و «آسانراق» ملت توشونچهسی دایرهسیده هم یگانه و کېنگ قمراولی ملي هویت گه اېریشه آلمهگن. زمانهوي تاریخچی یووال نوح حراری تأکیدلهیدیکی، ملتلر کۉپراق حقیقتلر سببلی بحرانگه اوچرهمهیدی، بلکه اۉزلری نینگ تصوري حکایهلری طفیلی معمالرگه دوچ کېلهدی. بوگونگی افغانستانده اېسه مملکت نینگ کېلهجگی، خصوصاً چېگرهلر مسألهسی بۉییچه تورلی حکایهلر تېزده تنزل نقطهسیگه یقینلشماقده؛ بو اېسه سیاسي و اجتماعي یېچیملرنی قَیته کۉریب چیقیش ضرورتینی ینهده آشیرهدی.
خلاصه، تاریخي اۉتیش و احتمالي عاقبتلر
منطقه اېتنیک ملتچیلیک یۉلیگه اۉتیش عرفهسیده توریبدی؛ بو جریان افغانستان و پاکستاننینگ سیاسي همده اجتماعي توزیلمهلریگه مرکّب عاقبتلر کېلتیریشی ممکن.
تاریخي تجربهلرنی تحلیل قیلیش شونی کۉرسهتهدیکی، کېنگ قمراولی ملاقات نینگ یۉقلیگی و قدرتنی عدالتلی قَیته تقسیملشنینگ عملگه آشیریلمسلیگی اېتنیک ضدیتلر و بحرانلرنینگ کېسکینلشیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. منطقوي ثمرهلی نهادلر و نزاعلرنی باشقریش قابلیتینینگ یېتیشمسلیگی شرایطیده قوراللی تۉقنهشوولر یاکه اجرهلیش حرکتلری خوفی موجود.
اوشبو خوفلرنی کمهیتیریش اوچون ایچکی، منطقوي و خلق ارا اشتراکچیلر ملاقات میکانیزملرینی یرهتیش، قدرتنی موازنتلی تقسیملش و مدنی همده سیاسي انستیتوتلرنینگ صلاحیتینی مستحکملش بۉییچه چاره-تدبیرلرنی عملگه آشیریشی ضرور. بوندهی یاندشوو تاریخي اۉتیشنی بحرانلی حالتدن باشقریلهدیگن جریانگه ایلنتیریشی و موجود انستیتوتلرنینگ پرچهلنیشینی آلدینی آلیشی ممکن.
