یازوچی: شاعر و یازوچی رحمان نظر بیلیم
کیریش: «آنه تیلینگ امان بۉلسه، رنگ و رویینگ سامان بۉلمس» (حضرت نوایی). تیل ملتنینگ روحي مکانیدیر.
هر بیر خلقنینگ اېنگ بویوک بایلیگی اونینگ تیلی، تیل اېسه اونینگ بارلیگینینگ فلسفهسیدیر. غربتگه توشگن هر بیر کیمسه اوچون اۉلکهسی نی ساغینیش طبیعی بیر حال، اما ایریلیقنینگ اېنگ آغیر تمانی بو-آنه تیلدن اوزاقلنیشدیر. غربتنینگ جیم و ترتیبلی شهرلریده یشر اېکنمیز، بیز فقط اۉز یورتیمیزنی اېمس، بلکه آنه-آته و اجدادیمیز تیلی سۉز بایلیگی و افاده اسلوبینی هم آرتده قالدیریب کېتگنیمیزنی استه-سېکین پیقهیپمیز. مېن سابق دیپلومات و ادبیات مخلصی صفتیده کۉپ یورتلرنی کېزدیم و کۉپ تیللرده صحبتلشدیم، اما هر سفر توشونیب آلگن بیر حقیقتیم بار: انسان باشقه تیلده یشب بیلیشی ممکن، اما فقط آنه تیلیده حس قیلهدی.
تیل و کیملیک: سۉنمس یولدوزلر
بیزنینگ آنه تیلیمیز- اۉزبېک تیلی بای و قدیمي مدنیتنینگ عصرلر دوامیده صیقللنگن دردانهسیدیر. بیزنینگ تیلیمیز علیشیرنوایينینگ شعری فلسفهسی و آهنگی، ظهیرالدین محمد بابرنینگ خاطرهلری، خواجه احمد یسوينینگ حکمتلری بیلن یوکسلگن تیل. تیل فقط علاقه واسطهسی اېمس، بلکه خلقنینگ تفکری، اخلاقی، اعتقادی و تاریخی خاطرهسینینگ منبعیدیر. یورتیمیز افغانستانده اۉزبېک تیلی کۉپینچه سایهده قالگن بۉلسه-ده، او خلقیمیزنینگ آغزهکی ایجادیده، داستانلرده، قوشیقلرده، آنهلرنینگ الّهلریده یشب کېلهدی. بوگون اېسه غربتده، تورلی دیاسپوراده بو تیل ینگی ادغام سیناوی باسیمی بیلن یوزمه-یوز تورگن حالدهدیر. چېت اۉلکهلرده بالهلریمیز باشقه تیللرنی تېز اۉزلشتیرهدی، بیراق بو جریان کۉپینچه آنه تیلنینگ استه-سېکین یۉقالیشیگه آلیب بارهدی. دنیا بۉییچه مهاجرت پدیدهسینینگ اۉزگرهیاتگن منظرهسیده مهاجرلر (قاچقینلر) ینگی اۉلکهلرده امنیت و تینچلیکنی قیدیریش حالده، تورلی قیینچیلیکلرگه دوچ کېلهدیلر. انه شوندی قیین بیر پیتلرده، آنه تیلینی اسرهش قنچه اهمیتگه اېگه دېگن سوراق توغیلهدی. شو سۉراققه جواب قیدیرگن حالده استدلال قیلیب بیلهمیز کیم، نامعلوملیک و بدرغهلیکلر آرهسیده مدنیت، میراث و آنه تیلینی اسرهش و اوندن حفاظت قیلیش، مهاجرلر اوچون، اۉزلیک، برقرارلیک و جماعتچیلیک اوستونلرینی تشکیل قیلهدی. اوشبو حالت افغانستاندن کېلگن تورکلر (اۉزبېک و تورکمن) مهاجرلری اوچون جوده مهم و اهمیتگه اېگه.
بیر ادبیات اخلاصمندی نگاهیده
سۉز و معنی عالمی هر بیر تیلده دنیانی ادراک اېتیشنینگ اۉزیگه خاص اصولی موجود، مثلا اۉزبېک تیلیدهگی “مهر” سۉزی فقط سېوگی اېمس- او بغری کېنگلیک، صداقت، رحم و شفقت و صبرنی هم انگلتهدی. وطن اېسه یلغوز توغیلگن جای اېمس، بلکه انسان قلبینینگ باشپناسی، معنوي منبعیدیر. بوندهی نازک معنالر باشقه تیللرگه ترجمه قیلینگنده، کۉپینچه اۉز جلاسینی یۉقاتهدی. شو باعث، آنه تیلنینگ یۉقالیشی بو شونچه کی تیلشناسلیکگه عاید بۉلکن بیر موضوع اېمس، مدنی و معنوی بایلیکنینگ یۉقالیشیدیر.
دیپلومات نگاهیده: مدنیتلرارا مذاکره
دیپلومات صفتیده مېن ییللر دوامیده مملکتلر اراسیده مذاکرهلر آلیب باردیم. بوگون اېسه عایلهم ایچیده مدنیتلر اۉرتهسیده مذاکره آلیب بارهمن. بو جریان فرزندلریمنی اۉزبېک تیلیده سۉزلشنی اۉرگتیشدن عبارت اېمس، بلکه اولرگه بوتیل آرقهلی مدنیتنینگ گۉزهللیگینی وانسانی قدریتلرنینگ چوقور معناسینی انگلتهدی. مېن اولادلریمگه حضرت علیشیر نوایینینگ اثرلریدن پرچهلر اۉقیمن، چونکه اولردهگی حکمتلر انسانی فضیلتلر حقیده سۉزلهیدی و بو اېسه هر قندهی مدنیتده قدرلنهدی.
مدنی شخصیت: امید نهایهسی، تیل و فرهنگنی قدرلش:
افغانستاندن کېلگن اۉزبېک و تورکمن مهاجرلری اوچون مدني شخصیت، اۉزلیک اولرنی ناانیقلیک و احساسی خاطرهلر اراسیده یول باشلهیدیگن امید نهایهسی حسابلنهدی. آنه تیل و مدنیتنی نشانلش اهمیتلی بیر واقعه و شوندهی واقعهلر اولرنینگ فرهنگ و وطنگه باغلیقلیگینی تأمینلهیدی. عنعنوي موسیقه، ادبیات، شعریت، آشپزلیک هنرلری و باشقه عرف و عادتلر آرقهلی اۉز اجدادیمیزنینگ بای مدنی عملرینی تیکلهدیلر. بو مدنی بیرهملر فقط نوستالژیا حقیده اېمس؛ بیزلر کیملیگیمیز و قهییردن کېلگنیمیزنی اېسلهتیب، ینگی محیطگه بیزگه تیگیشلی حسینی پیدا قیلوچی روحی حالتلر اوچون مهمدیر.
نتیجه: آنه تیل انسان نینگ روحی و کیملیگی:
بوگون غربتده یشهیاتگن هر بیر اۉزبېک اوچون اېنگ کته مسؤولیت، آنه تیلینی حیاتده سقلب قالیشدیر. بو فقط سۉزلرنی اۉرگتیش اېمس، بلکه مدنیت، ادبیات و قدریتلرنی نسلدن نسلگه اۉتکزیش و قلبلریگه سینگدیریش مسله سیدیر. امیدیم شو که، کېلهجک نسللر اۉزبېک تیلینی نه فقط آته-بابالرنینگ میراثی، بلکه اۉزلرینینک معنوی بایلیگی، دنیانی انگلشنینگ بېتکرار واسطهسی صفتیده کۉرسهلر. چونکه حقیقي وطن اېندی فقط افغانستان اېمس اۉزبېک تیلیده سۉزلشهدیگن هر بیر یورکدیر. بو تیل بیزنینگ روحي یورتیمیز، بیزنینگ ابدي مکانیمیزدیر.
نې گۉزهل بۉلغهیدی هېچکیم یورتیدن اَیریلمسه،
غربت و هجرت یۉلینینگ لاییگه تَیریلمسه.
نې بۉلردی تورنهلردېک کوچمهسم مونچه ییراق،
اَیریلیق قدیم بوکیب، بال و پریم قیریلمسه.
بیلیم
یشهسین تیلیمیز؛ یشهسین اېلیمیز!
منبعلر
یونسکو. (۲۰۲۳) جهان تیللری بوییچه حسابات: آنه تیلنینگ مدنی خیلمه-خیللیگینی سقلهشدهکی اهمیتی. پاریس: یونسکو نشراتی.
فیشمن، جاشوا.ا. (۲۰۰۱). یوقهلیب بارهیاتگن تیللرنی اسرهب بولهدی می؟ تیل اوزگریشینی قیته کوریب چیقیش. Multilingual Matters نشراتی.
بوردیو، پیر. (۱۹۹۱ ) تیل و رمزی کوچ. هاروارد بیلیم یورتی نشراتی.
کریستال، دیوید.( ۲۰۱۹) تیلنینگ اولیمی. کمبریج بیلیم یورتی نشراتی.
(UNHCR) قاچقینلربوییچه عالی کمیسارلیگی. (۲۰۲۲). اوروپاده قاچقینلرنی تیل و مدنیت دستورلری آرقلی ادغام قیلیش. ژنیوا. قاچقینلر بوییچه عالی کمیسارلیگی.
نوایی، علیشیر (۱۴۹۹ / ۲۰۲۰) محاکمةاللغتین: (ایکّی تیلنینگ قیاسی). تاشکینت: اوزبیکستان فنلر اکادیمیهسی.
