اېسلتمه اطلاعات روز: اطلاعات روز افغانستان جمعیتیدهگی تورلی مسألهلر یوزهسیدن بیلدیریلگن فکر و قرهشلرنی یاریتهدی. اوشبو فکرلر گزېته یاکه اونینگ تحریریتینینگ رسمي موقفینی عکس اېتتیرمهیدی. گزېته فقط تورلی نقطهٔ نظرلرنی بیلدیریش اوچون میدان یرهتهدی و بیلدیریلگن فکر و دعوالر حقیده نه ایجابي، نه سلبي طرزده مناسبت بیلدیرمهیدی. مقاله و ملاحظهلرده کېلتیریلگن برچه فکرلر همده دعوالرنینگ تۉغریلیگیگه اولرنی یازگن مؤلفلرنینگ اۉزی جوابگردیر. اطلاعات روز نینگ «مقالهلر» بۉلیمیده اعلان قیلینگن فکرلرنی تنقیدي روحده محاکمه قیلیشنی هم ممنونیت بیلن قبول قیلهدی.
یازوچی ا. پورپامی ردفر
اۉزلیک، ملت، سیاست
سیاسي اۉزلیک هر بیر مملکت اۉزلیگینینگ اجرهلمس قِسمی دیر. سیاسي اۉزلیکده شخص اېمس، جماعه اۉزلیک اېگهسی حسابلنهدی. انه شو سیاسي جهتدن اویغون جماعه ملت دېب اتلهدی. سیاسي اۉزلیک مدني و تاریخي اۉزلیکدن ایلدیز آلسه-ده، اولر بیلن عیناً بیر نرسه اېمس. او مملکتنینگ سیاسي توزیلمهسینی افادهلهیدی، یعنی خلق اۉشه توزیلمه آینهسیده قندهی اۉرین توتگنینی کۉرسهتهدی.
بو اۉزلیک مملکتنینگ خلق ارا مقیاسدهگی موقعینی هم بېلگیلهیدی. مستحکم سیاسي اۉزلیککه اېگه بۉلگن دولتلر جهان سیاستیده یوقاری اۉرینگه چیقهدی، چونکه اولرنینگ آرقهسیده بیرلشگن ملت تورهدی. شو باعث، سیاسي اۉزلیک بیرلشگن جمعیت قدرتی نینگ رمزی دیر.
افغانستان ملي اۉزلیکمی یاکه قومی اۉزلیکمی؟
مملکتیمیز ملي اۉزلیکنینگ بۉشلیغیده یشب کېلماقده. بیزده «ملي اۉزلیک» دېگن توشونچهنینگ فقط حرفلری «میم»، «لام» و «یا»سی بار خلاص. نېگه بیزده ملي اۉزلیک یۉق اېدی یاکه یۉق، بونی توشونیش اوچون اوّلا ملي اۉزلیک نیمه اېکنینی بیلیش لازم.
ملي اۉزلیک نینگ خصوصیتلری
۱ تیل
بیر شخصنینگ هم، بیر جمعیتنینگ هم اۉزلیگینی اېنگ یقّال بېلگیلهیدیگن نرسه تیلدیر. گروهلر بیر- بیریدن تیل آرقهلی اجرهلهدی و تنیلهدی. هر بیر دولت اۉزینینگ ملي تیلی یاکه تیللریگه اېگه بۉلهدی. ملي تیل بو مملکتنینگ تیلی، یعنی دولتنینگ روحی و بیرلیگی افادهسی. رسمي یاکه ایش یوریتیش تیلی بیلن بیر قطارده، ملي تیلنی اۉقیتیش و اونی اۉرگنیش برچه دولت خدمتچیلری اوچون ضروردیر. دولتنینگ منبعلری، حجتلری، بیاناتلری، اعلانلری، ملي رمزلری همده ییریک سپورت، مدني، ادبي، سیاسي و اجتماعي تدبیرلری انه شو تیلده بېزهتیلهدی. بیزنینگ مملکتده اَیریم تیللر «ملي تیل» دېب اعلان قیلینگن بۉلسه-ده، اولرنینگ حقیقي ملي تیل صفتیدهگی موقعی دایما بحث-مناظرهگه سبب بۉلگن. اېنگ بیرینچی بحث شونده اېدی. ملي تیل دېگنده نیمهنی توشونیش کېرهک؟ ملي تیل کۉپچیلیک نینگ تیلی بۉلیشی شرطمی؟ کیچیک اېلتلر بو بارهده قندهی فکرده؟ ایکّی ملي تیل بۉلیشی ضرور اېدیمی؟ ملي تیل بیلن رسمي تیل بیر نرسه اېمسمی؟ بو سواللر بیلن بیر قطارده، ملي تیلنینگ تعلیمدهگی اۉرنی، محلي تیللرنی اسرهش مسألهسی، ملي تیل نینگ رمزلر و مدني بیرلیکدهگی اۉرنی هم ملي تیل اطرافیدهگی اساسي معمالردن سنهلهدی. افغانستانده فارسی (دری) تیلی مملکت اهالیسی آرهسیده اېنگ کېنگ ترقهلگن تیل بۉلیشیگه قرهمهی، او هېچ قچان دولت مقیاسیده اۉزینینگ طبيعي ملي تیل مقامینی تۉلیق مستحکملهی آلمهدی. عکسینچه، پشتو تیلی، اونی یخشی بیلووچی اهالینینگ سانی نسبتاً کم بۉلسه-ده، سیاسي کوچ یاردمیده «ملي تیل» صفتیده ایلگری سوریلدی و حتا اَیریم ملي رمزلرده فارس-تاجیک تیلیدن هم کۉپراق نمایان بۉلدی. فارس تیلینینگ بای مدني میراثگه اېگه اۉرنینی پشتو بیلن المشتیریش، بو اصلیده سیاستچیلرنینگ «ملي» تمایلدن قاچیشی و ملي اۉزلیکنینگ اېتنیکلشتیریلیشی نینگ آچیق کۉرینیشی دیر.
۲ مدحیه (ملي قۉشیق)
بیر مملکتنینگ ملي مدحیهسی عادتده اونینگ ملي تیلیده یازیلهدی. عادتده بو شعري شکلده بۉلهدی و مملکت ایچکریسیدهگی همده تشقریسیدهگی رسمي مراسملرده اجرا اېتیلهدی. ملي مدحیهده خلقنینگ مدنیتی، تاریخی و مقصدی عکس اېتهدی. اونده ملي بیرلیک، وطنپرورلیک و یورتنی حمایه قیلیش روحیگه اورغو بېریلهدی. ملي مدحیهنینگ اۉزی سیاسي حاکمیت نینگ مدني تیلی دیر. اما بیزنینگ مملکتده ملي مدحیه اکثریت اهالیسی توشونمهیدیگن تیلده یازیلگن اېدی. اونده فقط بیر نېچه خلق نامی و دیني شعارلردن تشقری مضمونلی ملي روح یۉق اېدی. قۉشنی مملکتلرنینگ ملي مدحیهلری بیلن سالیشتیریلگنده، او نهایتده ست و معناسیز کۉرینهدی. بیزنینگ ملي مدحیهمیزنینگ اۉزی ملي اېمسلیگی نینگ اثباتی دیر. چونکه اگر مملکتده ایکّی ملي تیل موجود بۉلسه، نېگه مدحیهسی فقط بیرتهسیده یازیلگن؟ ایکّینچیدن، مینگ ییللیک تاریخگه، بویوک ادبیاتگه و جهان مقیاسیدهگی شاعرلرگه اېگه فارسی(دری) تیلی تورگنده، نېگه باشقه تیلدن فایدهلنیلدی؟ بو سوالگه جواب فقط بیرته. بو ملي مدحیهنینگ اېتنیکلشتیریلیشی، یعنی «ملي» رمزنینگ سیاسي مقصدلرده بیر خلقنینگ تیلی فایدهسیگه اۉزگرتیریلیشی دیر.
۳ بیراق
ملي بیراق بو جنگ میدانیده عسکرنینگ بیلهگیده هیلپیرهب تورگن بیراق دیر. او بیر ملتنینگ، بیر یورتنینگ و بیر دولتنینگ رمزی سنهلهدی. بیراق رسمي مراسملرده، دولت ییغینلریده، خلق ارا تدبیرلرده بلند کۉتریلهدی. بیراقدهگی رنگلر مملکتنینگ تاریخي، مدني و عمومي تمثاللریدن آلینگن بۉلهدی. هر بیر رنگ اۉز معناسیگه اېگه. بیزنینگ ملي بیراغیمیز اېسه، اماناللهخان دوریده، آلمان بیراغیدن نسخه آلینیب یرهتیلگن اېدی. کېینچهلیک ظاهرشاه، داوودخان، نجیبالله، حامد کرزی و اشرف غنی دورلریده اونگه تورلی اۉزگریشلر کیریتیلدی. بو بیراق خلقنینگ فکر و راضیلیگیسیز، فقط پادشاهنینگ شخصي دیدی اساسیده تنلنگن و اۉزگرتیریلگن. شو سببدن هم، او اصلیده شاهانه و سلالهوي بیراق دیر، خلقنیکی اېمس. حالبوکه، بیزنینگ تاریخیمیزده «درفش کاویانی»، شاه محمود غزنوي دوریدهگی «تۉلیق آی و قاره تون» بیراغی، شاه مسعود غزنوي دوریدهگی «شېر و قویاش» تمثالی، غوريلر بیراغی… کبی حقیقي تاریخي رمزلر موجود اېدی. اماني بیراغی چینهکم ملي بیراق بۉله آلهدیمی؟
۴ رمز (تمثال)
رمزلر عادتده یشیرین تیل حسابلنهدی. ملي رمز بو بوتون ملتنی افاده اېتهدیگن، خلقنینگ ایچکی آوازی و روحینی افادهلاوچی یشیرین تیلدیر. مثلاً، دستلبکی سوسیالیستیک حکومتلرده «بالته و اۉراغ» بېلگیسی ایشلهتیلگن. بو رمز ایشچیلرنی افادهلر اېدی یعنی بو حکومت ایشچیلر بیلن و اولر اوچون اېکنینی بیلدیرردی. اجدهها تمثالی اساسا چین مدنیتیده، بورگوت اېسه کۉپلب مملکتلرده ملي رمز صفتیده ایشلهتیلهدی. مثلاً، آق باشلی بورگوت امریکا قۉشمه ایالتلرینینگ ملي رمزی دیر. بیزنینگ مملکتده اېسه بوغدای باشاقلری و محراب ملي رمز صفتیده تن آلینگن. اما سوال شوندهی: بوغدای باشاقلری و محراب حقیقتاً هم ملتنی افادهلهی آلهدیمی؟ اولر خلقنینگ بیرلیگینی، تاریخینی و روحینی تۉلیق عکس اېتتیرهدیمی؟ بو سواللر ملي رمزنینگ ماهیتیگه تعلقلی دیر. اگر رمز خلقنی بیرلشتیره آلمهسه، او حالده او ملي اېمس، بلکه سیاسي یاکه مفکوروي بېلگی بۉلیب قالهدی.
۵ پول
پول بو هم ملي رمزلرنینگ بیر قِسمی دیر. او عادتده بانکنوت (کاغذ پول) و تنگه شکلیده چیقریلهدی. پول فقط اقتصادي واسطه اېمس او بیر دولت نینگ مدني و تاریخي قیافهسینی هم عکس اېتتیرهدی. هر بیر مملکت اۉزینینگ تاریخي جایلرینی، بویوک شخصلرینی و ملي فخرلرینی تنگهلریده و بانکنوتلریده تصویرلهیدی. بو آرقهلی او نهفقط اقتصادي، بلکه معنوي اۉزلیگینی هم نمایان اېتهدی. اما بیزنینگ مملکتده ملي پول هم خودّی ملي تیل و ملي مدحیه کبی یۉلنی باسیب اۉتگن. بانکنوتلرده بۉلیشی کېرهک بۉلگن ملي رمزلرنینگ دېیرلی هېچ بیری حقیقي ملي لیکنی افادهلهمهیدی. پولدهگی یازولر فقط بیرته تیلدهدیر، صورتلرده اېسه ملتنی بیرلشتیرهدیگن تمثاللر اېمس، بلکه معلوم بیر حدود یاکه اېلتگه عاید بېلگیلر عکس اېتگن. بو پوللرده بميان هیکللری اۉرنیگه سالنگ داوانی و تاغلر، مناری جام اۉرنیگه اېسه ینگی مسجدلر، سرایلر و مقبرهلر «تاریخي» صفتیده کۉرسهتیلگن. شوندهی سوال توغیلهدی: بو پوللرده بیر خلقنینگ زمانهوي تاریخیدن باشقه نرسه بارمی؟ اونده نیمه ملي؟ اگر پولده بیر تیلدن، بیر تاریخي قرهشدن و بیر اېلتدن آرتیغی عکس اېتمسه، او حالده او ملي اېمس، بلکه اېتنیک یاکه سیاسي رمزگه ایلنهدی.
۶ شخصنی تصدیقلاوچی حجت
کیملیک یاکه شخصنی تصدیقلاوچی حجت بو شخصي اۉزلیکنینگ ملي اۉزلیک آستیده رۉیخطگه آلینیشی دیر. او فقط بیر دانه معلومات ورقهسی اېمس، بلکه بیر وطندهگی کیشینینگ اۉز ارا باغلیقلیگینی افادهلهیدی. بو حجت خلقنی بیرته دولت سایهسیده جمعلهیدی، اولرنی انیق سیاسي منطقه ایچیگه بیرلشتیرهدی. اما بیزنینگ مملکتده ملي پاسپورت هم بحثلی رمزگه ایلنگن. اونده تویه رسمی تصویرلنگن گۉیاکه بو تویه مملکتدهگی سودا-ساتیق نینگ تمثالی اېمیش. تنقیدچیلر اېسه بو کاروان-سودا تویهسی اېمس، بلکه کۉچمنچی تویهدیر، چونکه بوگونگی دنیاده هېچ کیم تویه بیلن سودا قیلمهیدی دېدیلر. اما بو پاسپورتدهگی اېنگ بحثلی و ماجرالی جهت، اونده «افغان» سۉزی نینگ ملي اۉزلیک صفتیده کیریتیلیشی دیر. بو نام خلقنینگ راضیلیگیسیز، دولت کوچی آرقهلی ملتگه یوکلهتیلگن. اگر بو حجت ملي پاسپورت بۉلسه، اونده نېگه ملي رمز بیر جایده بوغدای باشاقلری، باشقه جایده اېسه تویه بیلن افادهلنهدی؟ نېگه خلق اۉزینی «افغان» دېب قبول قیلمهگن بۉلسه هم، دولت بو سۉزنی ملي اۉزلیک صفتیده مجبورن ایشلهتهدی؟ شوندهی سواللر توغیلهدی: «افغان» اتَمهسی نینگ حقیقي تاریخي ایلدیزی بارمی؟ او «خراسان» نامیدن قدیميراقمی؟ و نهایت، «افغان» سۉزینی ملي اۉزلیک صفتیده ایشلهتیش بو اصلیده اېتنیکلیکنی ملت اۉرنیگه قۉییش، یعنی ملي لیکنی بیر قومنینگ رنگی بیلن بۉیهش اېمسمی؟
۷ تاریخ
تاریخنی هېچ کیم اۉز اختیاریگه آلالمهیدی؛ بیراق هر بیر یورت اۉزیگه خاص عمومي تاریخگه اېگه بۉلهدی. بو تاریخده اۉشه یورتده یشهگن برچه انسانلر شریک دیر. ملي تاریخ یازیش اېسه آسان ایش اېمس. اینیقسه بیزنینگ مملکتیمیزده، چونکه بیز قۉشنیلریمیز بیلن عمومي تاریخگه اېگهمیز و قدیمي اۉتمیشیمیز بیر-بیریگه باغلنگن. شو باعث، ملي تاریخ یازیش نهایتده مشکل، بیراق ممکن بۉلگن ایشدیر.رعادتده مملکتلر اۉز سیاسي قدیمي تاریخینی یازهدیلر و اوندن کېین زمانهوي تاریخگه اۉتهدیلر. اولر اۉشه دوردهگی عمومي سیاسي، اجتماعي حالتنی بیان اېتیب، دولت توزیلیشی همده ینگی جغرافیهنی هم ایضاحلهیدیلر. بو تاریخ نینگ بیر قِسمی تعلیم تیزیمیده اۉقیتیلهدی. بیزنینگ یورتده اېسه، قدیمي تاریخ تیلگه آلینگنده، اونگه درحال شوندهی جملهلر قۉشیلهدی: «ایچسکندر مقدوني کنر ولایتی نینگ یوسفزیلری تامانیدن یرهلنگن اېدی.» پشتو تیلی درسلیگیده اېسه، پوهاند عبدالحی حبیبي نینگ تیلشناسلیک قرهشلریگه تهیهنیب، پشتون قبیلهلرینینگ تاریخی باتفصیل بیان اېتیلهدی. اونده پشتون و آریایی خلقلرینینگ ایلدیزلری حقیده سۉز یوریتیلیب، آخر-عاقبت اۉنلب افغان/پشتون شاعرلر، یازووچیلر و سیاستچیلرنینگ ناملری کېلتیریلیب، شوندهی خلاصه چیقریلهدی: «افغانستان اوزاق تاریخگه اېگه، مشهور شاعرلر، یازووچیلر و پادشاهلرگه بای مملکت دیر.» اېندی سوال توغیلهدی: باشقه ملتگه منسوب اۉقووچی بو تاریخده اۉزینی کۉرهدیمی؟ علمي جهتدن بو تاریخ تۉغریمی؟ ملي تاریخ دېگنی شو بۉلهدیمی؟
۸ قانون
انسانلر کۉپلب نرسهلرگه اهمیت بېریشهدی. بیراق، اگر بو نرسهلرنی یازیب قۉیسک، او قانونگه ایلنهدی. اساسی قانون بو مملکتدهگی برچه قانونلرنینگ آنهسی دیر، چونکه او دولتنینگ اساسي تمایللرینی بېلگیلهیدی. اونده دولتنینگ توزیلیشی کۉرسهتیلهدی. دولتلر اونگه بۉیسونهدی و اونگه صادقلیککه قَسم ایچهدی. بیز نینگ مملکتیمیزنینگ آلدینگی اساسی قانونیده اۉن تۉرت قبیلهدن سۉز بارهدی. تیللر حقیده اېسه علیحده اېسلتمه یۉق. بو قانونده آزچیلیک و کۉپچیلیک قبیلهلر یخشی کۉرسهتیلگن. مثلاً، جمهور رییسنینگ پشتون/افغان قبیلهسیدن بۉلیشی کېرهکلیگی کۉرسهتیلگن. بو قانونگه کۉپلب تنقیدلرگه اۉرین بار. ملي مسألهده، نېگه قانونده فقط اۉن تۉرت قبیله تیلگه آلینگن، اما جناب غنی دوریده پاسپورت و شخصي گواهنامهلرگه قیرقدن آرتیق قبیله کیریتیلگن؟ بو غننی حکومتی تامانیدن آشیریب کۉرسهتیش اېدیمی یاکه اساسی قانونگه بېپروا بۉلدیمی؟ اگر قانون ملي بۉلسه و عدالت مېزان بۉلسه، اونده جمهور رییس قَیسی قبیلهدن بۉلیشی، جمهور رئیس اۉرین باسری قَیسی قبیلهدن بۉلیشی قندهی اهمیتگه اېگه؟ ملي تیل ایکّی بۉلسه، اونده «ملي اتَمهلر» نینگ پشتو تیلیده بۉلیشی نیمه دېگنی؟ شو قانون اۉزی ملي لیک تمایلینی بوزگن حسابلنهدی.
ملی اۉزلیک اۉرنیده قومی اۉزلیک
سیز اۉقیگندېک، مملکتیمیزده ملي اۉزلیک تۉغری توشونیلمهگن یاکه عکسینچه توشونتیریلگن. ملتنینگ تۉلیق افادهسینی عکس اېتتیرهدیگن اۉزلیک بیزنینگ یورتیمیزده اۉزینی نمایان قیلمهگن؛ بو نینگ اۉرنیگه بو اتَمهلر ملي لباس آستیده، لېکن قبیله رامکهلریده بۉلگن. افغانستانده ملت قوریلیشی تاریخینینگ اۉزی بونی انیق کۉرسهتهدی. امیر شېرعلیخان دوریده اوردو بۉلیمیده پشتو سۉزلرینی کیریتیشدن تارتیب، امانی دوریدهگی اۉزگریشلرگچه همهسی معلوم قبیلهي یۉنهلیشلرگه اساسلنگن. طرزی، خسر شاه امنالله و اولرنینگ شاگردلری و همفکرلری تیل، سیاسي اوزلیک و مملکت تاریخینینگ قبیلهيلشوویگه کتّه اعتبار قرهتگنلر. اولر سیاسي مستقللیک بیلن بیرگه تاریخي، مدني و تیل مستقللیگینی هم تأمینلهماقچی بۉلیشگن، شونده مستقل و ملي حکومت تشکیل اېتیلردی. ظاهرشاه دوریده بو جریان کوچهیدی. اۉقوو تیلینی پشتوگه ایلنتیردیلر و پشتو بیلمهگن خادملرنی پشتونی اۉرگنیشگه مجبور قیلدیلر. اما بیرآز وقت اۉتگچ، بو ایشنینگ عملگه آشمسلیگینی توشوندیلر. شوندهی قیلیب، اولر فارس تیلینی «دری» دېب اۉزگرتیریشگه مجبور بۉلدیلر، شونده قۉشنی مملکتدن مستقل روشده، اۉزیگه خاص تیلگه اېگه بۉلیش ممکن اېدی. دموکراتیک خلق حزبی کېلیشی بیلن شعارلر صفنيلشدی و اولر تیل و قبیله اۉزلیگیگه اعتبار بېرمهدی. بو دولت و ملت، شونینگدېک قبیله اساسیده شکللنتیریلگن یۉنهلیشدن اجرهلیشی پشتون/افغان ملتچیلری نینگ غضبینی کېلتیردی. اولر تخلص بیلن مثلاً، سمسور افغان یازدیلر: نېگه فارسي تیلیده ژوناللر پشتو تیلیدهگیدن کۉپراق؟ گرچه ییگیرمه ییللیک اسلامي جمهوریت دوریده مملکت سیاسي و قبیله جهتدن بیرآز آچیلگن بۉلسه-ده، ملي اۉزلیکنینگ اساسلری حلی هم قبیله یاکه قبیله ایدېنتیفیکهتسيهسیگه تهیهنگن، فقط ملي کییم آستیده. طالبان کېلیشی بیلن اېسه بو «ملي کییم» هم آلیب تشلندی، ملي تیل دېب پشتو اعلان قیلیندی و فارسي اتَمهلر — مثلاً «بیلیم یورتی» — «خراب» دېب اتهلدی. بو مملکتدهگی «ملي» توشونچه نینگ دفنیگه سۉنگّی میخ بۉلدی.
ملی اۉزلیک نیچه قوملیک جمعیت
اېندی ملي اۉزلیکنینگ کېلهجگی و اونگه عملي یېچیم تاپیش مسألهسینی نظري جهتدن محاکمه قیلهیلیک. بو بارهده ایکّی اساسي قرهش موجود. سوال شوکی: کۉپ ملتلی جمعیتده ملي اۉزلیک حقیده گپیریش قندهی قیلیب ممکن بۉلهدی؟
1. قَیتیش (یعنی رد اېتیش یۉلی)
کۉپلب سیاستچیلر، فرهنگ اربابلری و یازووچیلر یاش همده کېکسهلر شوندهی فکرده؛ اگر بیز ملي اۉزلیکنی شکللنتیرماقچی بۉلسک، قبیله اۉزلیگینی اعتبارگه آلمهسلیگیمیز کېرهک. اېندی «مېن پشتونمن»، «مېن تاجیکمن» یاکه «مېن هزارهمن» دېمسلیک کېرهک. بو سۉزلر ملي بیرلیککه تۉسیق بۉلهدی. ملي اۉزلیککه آلیب بارهدیگن یۉل قبیله دروازهسیدن اۉتمهیدی. بوگونگی رواجلنگن دنیاده قبیلهپرستلیک آرقهگه قَیتیش دیر. ملي اۉزلیککه اېریشیش یۉلی برچه قبیله و قبیله اساسیدهگی ایدېنتیفیکهتسيهلرنی انکار اېتیشدن باشلنهدی.
بو نقطهگه قدَر همه بیر فکرده. اما بو گروه ایچیده تفاوتلر شوندن سۉنگ باشلنهدی. اگر بیز قبیلهدن واز کېچسک، اونده بیز کیم بۉلهمیز؟
بعضی گروهلر شوندهی دېیدی: «بیز افغانمیز.» باشقه گروه اېسه بونگه قرشی: «یۉق، بو ناتۉغری.» افغانلیکنی رد اېتهیاتگنلر ایتهدیکی، بو نام بیر قبیله نینگ نامی دیر. «اگر بیز افغانمیز دېسک، بو یالغان بۉلهدی، چونکه افغان دېگنی اصلیده معلوم بیر قبیلهنی بیلدیرهدی.» قرشی فکرده بۉلگنلر اېسه دېیدیلر: «یۉق، ‘افغان بیلن پشتون آرهسیده فرق بار. بیز افغانمیز، چونکه افغانستاندن میز.»
بیراق بیرینچی گروه بونگه جوابن شوندهی دېیدی: «اۉزی افغانستان دېگن نام نینگ اۉزی هم قبیله نامیدن آلینگن. بو نامنی انگلیسلر میلادی ۱۹عصرده مملکتیمیزگه قۉییشگن.» بو بحث حاضرگچه حل بۉلمهی قالگن مسألهلردن بیری دیر.
2. قبول قیلیش
بعضی گروهلر «انکار» یۉلینی رد اېتهدی. اولرنینگ فکریچه، هېچ بیر مملکتده ملي اۉزلیک کیچیک اۉزلیکلرنی یۉق قیلیش آرقهلی یرهتیلمهگن. ملي اۉزلیک دېگنی کیچیک ملت، اېلت یاکه گروهلرنینگ اۉزلیگینی تن آلمهسلیک اېمس، بلکه شو خیلمه-خیل اۉزلیکلر ایچیدن، اولرنی سقلب قالگن حالده، عمومی اۉزلیکنی شکللنتیریش دېمکدیر. هېچ کیم نینگ اېتنیک، محلي یاکه تیلگه اساسلنگن اۉزلیگینی اوندن اجرهتیب آلیش ممکن اېمس. عینِ شو سببدن، بیزده ملي اۉزلیک حقیدهگی نطق کۉپ حاللرده موفقیتسیزلیککه اوچرهگن. چونکه اوّللری بو اۉزلیکنی تورلی خلق و گروهلرنینگ موجودلیگینی انکار اېتیش آرقهلی یرهتماقچی بۉلیشگن. بو اېسه امکانسیز یۉل اېدی. تۉغری یۉل بونینگ تېسکریسی دیر. تیل، قوم، دین و منطقوي خیلمه-خیللیکنی قبول قیلیش آرقهلی ملي اۉزلیکنی قوریش لازم. شونده هر بیر کیشی اۉزینی شو کتّه اۉزلیکنینگ بیر قِسمی صفتیده کۉرهدی و اۉزینی اونده عکس اېتتیریلگن دېب حس قیلهدی. ملي اۉزلیک شوندهی بۉلیشی کېرهککی، او بیر خلق نینگ تیلی، قدریتی یاکه رمزینی «ملي» دېب اتب، باشقهلرگه مجبورن سینگدیرمسین. چونکه شوندهی قیلینسه، باشقهلر اۉزینی اوندن بېگانه حس قیلهدی. اصلیده، اېلتلر، تیللر و مذهبلر حقیده گپیرمسلیک اېتنیک کانسرواتورلر نینگ فایدهسیگه ایشلهیدی. اولر عیناً شونی خواهلشهدی، چونکه بو سکوت آرقهلی اولرنینگ اۉز اېلت حکمرانلیگی و امتیازی اوزاقراق سقلنهدی. شونینگ اوچون، اېلتلر و تیللر حقیده آچیق گپیرمسلیکنی ایستهیدیگنلر اصلیده عیناً شو تار دایرهدهگی ملتچی کانسرواتورلردیر.
دېمک، ملي اۉزلیککه اېریشیش فقطگینه اېتنیک، تیل و دیني خیلمه-خیللیکنی قبول قیلیش آرقهلی ممکن. ملي اۉزلیک بو خیلمه-خیللیکدن بوتونلهی بېگانه هم بۉله آلمهیدی، همده فقط بیرته اېلت نینگ خصوصیتلریدن شکللنیب هم بۉلمهیدی؛ هر ایکّی حالتده هم او «ملي» بۉله آلمهیدی. ملي اۉزلیک بو تورلی اېلتلر، تیللر و دینلر آرهسیدهگی عمومي عنصرلردن تشکیل تاپگن بیرلیکدیر. خیلمه-خیللیکنی سقلب، اونگه حرمت کۉرسهتیش و اونی سیاسي، اجتماعي، مدني همده اقتصادي توزیلمهلر ایچیده اشتراک اېتتیریش آرقهلی حقیقي ملي اۉزلیک نینگ پایدېواری یرهتیلهدی. خیلمه-خیللیکنی انکار اېتیش جمعیتده بېفرقلیک، اشتراکسیزلیک و ایشانچسیزلیکنی کوچهیتیرهدی. نتیجهده، «ملي اۉزلیک» نامی آستیده اصلیده اېتنیک اۉزلیک نینگ دوام اېتیشی کوزهتیلهدی. شو باعث، اېتنیک، دیني و منطقوي خیلمه-خیللیکنی انکار قیلووچی غایهدن واز کېچیش، و بونینگ اۉرنیگه خیلمه-خیللیکنی تن آلووچی غایهنی قبول قیلیش ملي بیرلیک همده ملي اۉزلیککه اېریشیش نینگ اېنگ تۉغری یۉلیدیر.
پیشنهاد
ملي اۉزلیکنینگ اساسي تمایللری و عنصرلرینی بېلگیلش اوچون ایکّی یۉل موجود.1. عمومخلق سۉراوی (رفراندوم) اۉتکزیش یۉلی.
برچه اېتنیک و دینی گروهلر اشتراک اېتهدیگن آچیق و عدالتلی بیر جریان تشکیل اېتیلیشی کېرهک. شو جریانده خلقدن سۉرهلهدی. ملي تیل، ملي پول بیرلیگی، مدحیه، نشان، بیراق و تذکره کبی رمزلر حقیدهگی فکر-ملاحظهلری قندهی؟ کۉپچیلیکنینگ آوازی ملي اۉزلیکنی شکللنتیریشدهگی اساسي یۉلباشچی بۉلیشی ممکن. ایکّی تاریخگه مراجعت یۉلی. بو یۉلده اېسه، مملکت تاریخیگه قَیتیب، تورلی دورلرده موجود بۉلگن عمومي قدریتلر و بیرلشتیرووچی عنصرلر تحلیل قیلینهدی. انه شو تاریخي اساسلر ایچیدن بوگونگی کون اوچون ماس، برچه خلقلرنی اۉزیده مجسم اېتووچی ملي اۉزلیکنینگ تمایللری و رمزلری تنلب آلینهدی. دېمک، ملي اۉزلیک نه صنعي یۉل بیلن، نه بیر گروهنینگ اختیاریگه کۉره یرهتیلهدی. او خلقنینگ عمومي ارادهسی و تاریخي خاطره اساسیده شکللنگندهگینه حقیقي ملي اۉزلیک بۉله آلهدی.
