آرزو رحیمی
«بیز دریچه مکتبنی قارانغو خانهده آچیلگن دېرَزهگه اۉخشهتهمیز او افغانستان قیزلریگه نور و امید آلیب کیرهدی.»زینب افغانستان نینگ بیر ولایتیدهگی «دريچه» ناملی یېرآستی مکتبی نینگ اۉقیتووچیلریدن و بۉلیم مسووللریدن بیریدیر. او اوچ ییلدن بېری شو مکتبده فعالیت یوریتهدی. قنچهلیک آغیر شرایط بۉلمهسین، زینبنینگ ایتیشیچه، عایلهلر قیزلرینینگ اۉقیشینی جدّي قۉللب-قوّتلهیدیلر و بو امکانیتدن ممنونلیکلرینی کۉپ مرته بیلدیرگنلر. زینبنینگ اېنگ کتّه تشویشی اوّلگی نسل قیزلرینینگ تقدیرینی تکرارلهمسلیکدیر. او،«بیز شوندهی جایده یشهیمیزکی، کۉپ آنهلریمیز اۉقیش-یازیشنی بیلمهیدی و جوده یاشلیگیده تورموشگه چیققن.» دېدی. زینب قطعي قرارگه کېلگن بوگونگی قیزلر اۉشه اچّیق تقدیرنی باشیدن کېچیرمسلیگی کېرهک.
شونگه قرهمهی، اول نینگ ایش محیطی قۉرقوو و بېخطر اېمسلیک بیلن تۉلیب-تاشگن. زینب دایما «طالبان» تامانیدن مکتبگه هجوم بۉلیشی یاکه خوفسیزلیک تهدیدلری حقیده خواطرده یشهیدی. اونینگ ایتیشیچه، بو حالت اۉقووچیلرنینگ روحي سلامتلیگیگه هم کوچلی تأثیر کۉرسهتگن؛ حتی بیر اۉقووچیسی آغیر تشویشگه چهلینگن و اېنگ کیچیک بېزاوته قیلووچی حالتده هم تیترهب، شوک حالتیگه توشهدی. زینبنینگ فکریچه، اۉقووچیلرنی حمایه قیلیشنینگ یگانه یۉلی «طالبان» جنگچیلری بیلن هر قندهی تۉقنهشوودن سقلنیشدیر. مالی و خوفسیزلیک معمالری آرهسیده درسلرنی دوام اېتتیریش بو جماعهنینگ مثلسیز صداقتینی کۉرسهتهدی. زینب و اونینگ همکسبلری بیر یریم ییلدن آرتیق وقت دوامیده معاش آلمهگن بۉلسهلر-ده، اۉقیتیشنی اخلاص و اشتیاق بیلن دوام اېتتیریب کېلماقده. اولرنینگ اۉقوو قوراللری جوده آز. هر بیر اۉقووچی اۉزینینگ شخصي جهازلرینی صنفگه آلیب کېلهدی، زینب اېسه مارکر ساتیب آلیش اوچون اۉز عایلهسینینگ پولیدن فایدهلنهدی.
زینبنینگ آرزوسی قیزلرنینگ اۉز مقصدلریگه یېتیشلری و اۉقیشنی دوام اېتتیریشلریدیر. او «دريچه» مکتبی نینگ بیتیرووچیلری اوچون رسمي شهادتنامه آلیشگه و بو آرقهلی خلق ارا بیلیم یورتلرینینگ تحصیلی بورسیه دستورلریگه یۉل آچیشگه امید قیلهدی. زینب اوچون «دريچه» بخت و نور سری اېلتووچی یۉل بۉلیب، او تشقی یاردملرنی بو یۉلنینگ دواميلیگی اوچون حیاتي ضرورت دېب بیلهدی. «طالبان» نینگ دایمي تهدیدلریگه قرهمهی، مېنینگ اۉقووچیلریمنینگ کېلهجگیگه بۉلگن امیدیم قۉرقوویمدن کوچلیراقدیر» دېب ایتهدی زینت. سارا اېسه «دريچه» یېرآستی مکتبینینگ ینه بیر اۉقیتووچیسی بۉلیب، اۉزبېک تیلی و ادبیاتی یۉنهلیشیده تحصیل آلگن. او اوچ ییللیک اۉقیتووچیلیک تجربهسیگه اېگه. دستلب اونینگ۱۵۰ نفر اۉقووچیسی بار اېدی، بیراق خوفسیزلیک معمالری سببلی حاضر بو سان 30 نفرگه کمهیگن.
جوده چېکلنگن امکانیتلر و آغیر شرایطلرگه یازنینگ چیدهب بۉلمس ایسسیغی همده قیشنینگ ساووق صنفلریگه قرهمهی، سارانینگ ایتیشیچه، اونینگ اۉقووچیلری هنوز اشتیاق و صداقت بیلن اۉقیشنی دوام اېتتیرماقده. او عایلهلر همده «دريچه» جماعهسیگه منّتدارلیک بیلدیرهدی و اولرنینگ رۉلینی حیاتي دېب بیلهدی، چونکه بو یاردم بۉلمهگنده، درسلرنی دوام اېتتیریشنینگ علاجی بۉلمس اېدی. خوفسیزلیک تهدیدلری اېسه اونینگ کوندهلیک ایشینینگ اجرهلمس قِسمیگه ایلنگن. سارا، «اگر تعلیم فعالیتیمیز فاش بۉلسه، «طالبان» اۉقیتووچیلرنی حبسگه آلیب، اولرنی آزاد قیلیش عوضیگه کتّه مقدارده پول طلب قیلیشی ممکن» دېیه تیلگه آلهدی.
شو تهدیدلر و بیر یریم ییلدن آرتیق معاشسیز قالگنیگه قرهمهی، سارا اۉقیتیشنی دوام اېتتیریب کېلماقده. اۉقو منبعلرینینگ بیر قِسمی، مثلاً، درسلیکلر «دريچه» تامانیدن تأمینلنهدی، اما قالگن انجاملر خودکار قلم، دفتر و مارکرلر اۉزی همده اۉقووچیلر تامانیدن ساتیب آلینهدی.
سارانینگ آرزوسی هر بیر قیز اۉز قناتلرینی یازیش و آرزولری سری پرواز قیلیش امکانیگه اېگه بۉلیشیدیر. یازوچی و شاعر حضرت وهریز 2021-ییلده بیر گروه عیال اۉقیتووچیلرنی تۉپلب، آلتینچی صنفدن یوقاریگه اۉتیش منع اېتیلگچ، قیزلر تعلیمینی دوام اېتتیریش یۉلینی ایزلشگه کیریشدی. شو سعی-حرکتلرنینگ نتیجهسی صفتیده «دريچه» مکتبی تشکیل اېتیلدی؛ بو نهادنینگ اساسي مقصدی افغانستان قیزلرینی بیلیم و صلاحیت جهتیدن قوّتلنتیریش دیر. «دريچه» سۉزی «دېرَزه» دېگن معنانی انگلهتهدی و افغانستان نینگ یاپیق محیطیده ینگی امکانیتلر آچیلیشینی افادهلهیدی.
«دريچه»، «طالبان» نینگ سرکوب قیلیش سیاستیگه قرهمهی بوگون قرشیلیکنینگ رمزیگه ایلنگن. حاضرده مملکت بۉیلب ۲۴ ته یېرآستی مکتبی موجود بۉلیب، بو ترماق ۱۹ ولایتده فعالیت یوریتهدی. اونده ۴۵۰۰ دن آرتیق اۉقووچی قیزلر اوچون صنفلر تشکیل اېتیلگن و۱۷۵ نفر اۉقیتووچی درس بېرهدی. بو صنفلر سیاسي و اجتماعي تۉسیقلر سببلی رسمي تعلیمدن محروم بۉلگن قیزلر اوچون حیاتي اهمیتگه اېگه. اۉقوو دستوری اساسي مضمونلردن تشقری، تنقیدي فکرلش کۉنیکمهلرینی مستحکملشگه قرهتیلگن مخصوص کورسلرنی هم اۉز ایچیگه آلهدی.
«دريچه» اینترنتگه کیریش امکانیگه اېگه بۉلگن قیزلر اوچون انگلیس تیلی، روس تیلی، ریاضی و یولدوزشناسلیک مضمونلریدن آنلاین درسلر تشکیل اېتهدی. شونینگدېک، چېت اېلده یشهیاتگن افغانستان بالهلرینینگ اۉز مدني ایلدیزلری بیلن علاقهسینی سقلب قالیش مقصدیده فارس تیلی بۉییچه آنلاین صنفلر هم یۉلگه قۉییلگن. بو تشکیلات بیر نېچه ییل اوّل خودّی شو نامدهگی ژونالنی هم نشر اېته باشلهگن. ژونال نینگ اساسي مضمونینی «دريچه» نینگ اۉقووچیلری، اۉقیتووچیلری و همکارلری تامانیدن یازیلگن مقالهلر، صورتلر و رسملر تشکیل اېتهدی. شونینگدېک، اونده افغانستاندهگی قیزلر تعلیمینینگ احوالی حقیدهگی حساباتلر و تعلیمي مقالهلر هم چاپ اېتیلهدی. حاضرگه قدَر بو ژونالدن ییگیرمه سان نشر اېتیلگن.
کۉپلب معمالرگه قرهمهی، «دريچه» نینگ اۉقیتووچیلری، آته-آنهلری و اۉقووچیلری یارقین کېلهجکنی یرهتیشگه قطعي بېل باغلشگن. شونگه قرهمهی، بو تشکیلاتنینگ اېنگ کتّه معماسی مبلغ و مالی قۉللب-قوّتلشنینگ یېتیشمسلیگی. «دريچه» اۉقیتووچیلریگه معاش تۉلهش امکانیگه اېگه اېمس، بیراق شونگه قرهمهی، هېچ بیر اۉقیتووچی اۉز ایشینی تۉختهتمهگن.
بو سعی-حرکتلر بیلن بیر قطارده، شونگه اۉخشش باشقه تشبثلر هم عملگه آشیریلماقده. اندریا موریس خلق ارا اۉقیتووچی و عیاللر حقوقلری همده اولرنی کوچهیتیریش یۉلیده فداکار حمایهچی انه شوندهی شخصلر سیرهسیگه کیرهدی. او اصلیده ینگی زلاندلیک بۉلیب، افغان قیزلری نینگ تعلیم آلیشی اوچون اوزاق ییللیک صداقت بیلن ایشلهگن.
ماریس 2017-ییلده اۉز فعالیتینی تیکووچیلیک لایحهسی بیلن باشلهگن، کېینچهلیک بو لایحه عیاللر اوچون سواد اۉرگنیش مرکزیگه ایلندی. سابق حکومت قولهگچ و «طالبان» نینگ قطعي سیاستی جاري اېتیلگچ، او قیزلر تعلیمینی دوام اېتتیریش اوچون کېنگراق چارهلر کۉریش ضرورلیگینی انگلهگن. اونینگ ایتیشیچه، اشتیاق بیلن اۉقیماقچی بۉلگن اۉقووچی و اۉقیتووچیلرنی تاپیش قیین اېمس اېدی، اما خوف و خوفسیزلیک معمالرینی باشقریش اېنگ کتّه سیناو بۉلگن. شوندن سۉنگ ماریس اۉز ایشینی ثمرهلی دوام اېتتیریش اوچون افغانستانده ایشانچلی همکار بیلن ایشلشگه قرار قیلگن.
او، «مېن افغانستان قیزلریگه تعلیم بېره آلهیاتگنیمدن نهایتده خورسندمن» دیدی. ماریسنینگ فکریچه، اونینگ سعی-حرکتلری کتّه حرکتنینگ کیچیک بیر قِسمی، اما شوندهی کیچیک قدملرگینه هم افغانستان قیزلرینینگ حیاتینی یخشیلش و اولرنینگ آرزولرینی رۉیابگه چیقریشده مهم رۉل اۉینهیدی. ایکّی قیزی «دريچه» مکتبلریدن بیریده تعلیم آلهیاتگن بیر آته، عیناً شو چېکلنگن امکانیتلرگه امید بغلشگه مجبور. او «تعلیم آلیش فقط اۉغیل بالهلر اوچون اېمس» دېیه تأکیدلب، شوندهی دېیدی: «جمعیتنی ظلمتدن قوتقریش اوچون تعلیم دوام اېتیشی کېرهک.» اونینگ ایتیشیچه، قیزلری بو صنفلرده یخشی یوتوقلرگه اېریشگن، و او اۉقیتووچیلرنینگ فداکارانه محنتیدن ممنون. اما بو نازک امیدلر دایمي تهدید سایهسیده قالماقده. اۉقووچیلر یۉل-یۉلهکهی سۉراق و باسیمگه دوچ کېلیشهدی؛ بو حالت اېسه دایمي قۉرقوو و خواطرنی اۉقووچیلر، اۉقیتووچیلر و عایلهلرگه یوکلهیدی همده تعلیم جریانینی ایزدن چیقرهدی. «اگر ‘دريچهده کۉپراق امکانیتلر بۉلگنیده، اۉقووچیلر انگلیس تیلی و کامپیوتر کبی حیاتي مضمونلرنی اۉرگنیشلری ممکن اېدی» دېب افسوسلهنیب تیلگه آلهدی.
