تېمور ترانی، ژورنالیست و مدنی فعال
تیل- انسان حیاتینینگ اېنگ عجیب و اېنگ اساسی حادثهلریدن بیریدیر. او نه فقط آدملر اۉرتهسیده توشینیش و توشونتیریش واسطهسی، بلکه شخصی و اجتماعی حجت، تفکر، مدنیت و انسانیت تمدنینی شکلنتروچی اساسی عنصر دیر.
تیلنی انسان تفکری بیلن، تشقری عالم اۉرتهسیده کۉپریککه قیاسلش ممکن. انه شو کۉپریک آرقهلی انسان اۉز فکرلرینی آنگینینگ ایچکی دنیاسیدن تشقریگه چیقارهدی و اولرگه شکل بېرهدی. تیل بۉلمسه، انسان ملاقات قیلیش، تعلیم آلیش، بیلیمنی اوزهتیش، صنعت یرهتیش و حتی ایزچیل فکرلش قابلیتیدن محروم بۉلهدی.
اصلیده، تیل فقط سۉزلر و قاعدهلر مجموعهسی اېمس، بلکه تیریک حرکتچن و اجتماعی تیزیم بۉلیب، تاریخ ، مدنیت و جمعیت تجربهسی زمینیده شکلنهدی. هر بیر تیل اۉزینینگ توبیده اۉزیگه خاص دنیا قرهشنی افادهلهیدی. شو سببلی، بیر تیلنینگ یوقالیشی- انسانیت خاطرهسی و مدنی میراثینینگ بیر بۉلگینینگ یوقالیشیدیر.
آته تیلنینگ زمانوی دنیادهگی اهمیتی
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ تعلیم، فن و مدنیت مسلهلری بۉییچه تشکیلاتی ( UNESCO) ، تیل نینگ اهمیتینی چقور انگلب، 1999 ییلده 21 فبرورینی، ” خلق ارا آنه تیلی کونی” دېب اعلان قیلگن. بو قرارنینگ مقصدی- مدنی و تیل خیلمه خیللیگینی اسرش، یوقالیش خوفی آستیدهگی تیللرنی حمایه قیلیش همده آنه تیلیده تعلیمنی رواجلنتیریشدن عبارت ایدی.
UNESCO ، نینگ اگاهلنتیریشیچه، دنیاده هر ایکّی هفتهده بیر تیل یۉقالهدی، یعنی هر ییلی اۉنلب تیللر ایزسیز یۉقالیب کېتهدی. هر بیر تیلنینگ یوقالیشی- انسانیتنینگ اۉز علمی، فکری و مدنی بایلیگینینگ بیر قسمینی یۉقاتیشدیر.
UNESCO نینگ تعریفیچه، آنه تیلی- بو انسان حیاتینینگ ایلک ییلریده آنهسی و عایلهسی آرقهلی اۉرگنه دېگن ، ایلک حس تویغو، بیلیش و مدنی تجربهسینی باشدن کیچیره دېگن تیلدیر. علمی جهتدن قرهگنده، بالهلیکده آنه تیلیده تعلیم آلیش انساننینگ عقلی هوشینی تېزلشتیرهدی، ایجاد کارلیگینی آشیره دی، تیل کۉنیکمهلرینی مستحکملیدی و باشقه تیللرنی اۉرگنیشنی هم یینگیللشتیرهدی.
بیراق کۉپلب مملکتلرده تیل سیاستی کۉپینچه ” کۉپچیلیک تیلی” اساسیده بیلگیلنهدی و آزچیلیک تیللری چېتده سوریب قۉیلهدی. بو اېسه بعضا تیل باسیمی، مدنی کمسیتیش همده آنه تیللرنینگ استه -سېکین اونوتولیشیگه آلیب کېلهدی.
دنیا تیللریدهگی خیلمه خیللیک
زمانوی تیلشناسلیک تدقیقاتلریگه کۉره، بوگونگی کونده دنیاده 7100 دن آرتیق تیریک تیل موجود، بیراق اولرنینگ آرهسیده رسمی تیللر سانی جوده آز. کۉپگینه مملکتلرده فقط بیرته رسمی تیل موجود ( مثلا فرانسه یا که ایران) بعضیلریده اېسه بیر نېچیته رسمی تیل تن آلینگن ( مثلا هندوستان یا سیویتزیرلند) .
انگلیس تیلی 50 دن آرتیق مملکتده ، فرانسوی، عرب و اسپانیا تیللری اېسه 30 دن آرتیق مملکتلرده رسمی مقامگه اېگه. شو بیلن بیرگه یوزلب کیچیک و محللی تیللر یۉقالیش خوفی آستیده توریبدی- اولر خلق دانالیگی، عنعنهلری و قدریتلرینی اۉزیده منسجم ایتگن بیبها خزینهلردیر.
افغانستان تیل خیلمه خیللیگی و معمالری
افغانستان- مرکزی و جنوبی آسیانینگ تیل جهتدن اېنگ بای مملکتلریدن بیریدیر. بو تاریخی و تاغلی یورتده دری، پشتو، اۉزبیکی، تورکمنی، بلوچی، نورستانی، پشهی، پامیری و باشقه کۉپلب محللی تیللر موجود. هر بیر تیل اۉز خلقینینگ تاریخی و مدنیتینی افادهلهیدی، اولرنینگ برچهسی بیرگهلیکده افغانستان نینگ رنگ -برنگ مدنی منظرهسینی یرهتهدی.
بیراق تاریخ دوامیده دولت سیاستلری اساسا بیر یا که ایکّی تیل فایدهسیگه قرتیلگن، نتیجهده آزچیلیک تیللر چیککه حالتده قالگن، شونینگ اوچون اۉزبیک و تورکمن تیللری، اۉزینینگ قدیمی ایلدیزلری و بای مدنی میراثیگه قرهمهی، یېترلی درجهده اعتبار و حمایهدن بهرمند بۉلمهگن.
اۉزبېک تیلی، تورکی تیللری عایلهسینینگ اېنگ قدیمی و سیر محصول شاخهلریدن بیری بۉلیب، عصرلر دوامیده بو یورتلرده سۉزلشیلگن. بویوک شاعر و عالملر- علی شیر نوایی، بابر میرزا، عبدالروف فطرت، مهیالدین خالص، صلاحالدین اۉزبېک و باشقهلر بو تیل آرقهلی الماس اثرلر یرتگنلر. اما افسوس که ، سۉنگی عصرلرده بو تیل سیاسی و ماموری بی پسندلیکلرگه دوچ کیلیماقده.
اعترافدن عملگهچه، اۉزبېک تیلینی رواجلنتیریش یۉلیده
1399 ( 2020) میلادی ییلده ، بیر گروه اۉزبېک ضیالیلری و مدنی فعاللری اۉز تیللرینینگ مقامینی مستحکملش مقصدیده ملی تقویمده مخصوص کون جاری اېتیشینی تکلیف قیلدیلر. نتیجه ده 29 میزان ( 21 فبروری) اۉزبېک تیلی کونی صفتیده بیلگیلندی. شو وقتدن باشلب، بو کون بوتون مملکت بۉیلب اۉزبېک تیلیده سۉزلشوچی کیشیلر تمانیدن فخر و قوانچ بیلن نشانلنهدی.
بو تشبث اۉزبېک خلقینینگ مدنی اویغانیش، اجتماعی آنگینینگ و تیل حقوقلرینی حمایه قیلیشنینگ رمزی دیر. اما فقط گینه بیر کونلیک بیرم بیلن تیلنی اسرهب بۉلمهیدی. اۉزبېک تیلینینگ رواجی اوچون اوزلوکسیز مدنی ایشلر، تعلیم دستورلرینی قۉللب- قوتلش ضروریدیر.
عملی تکلیفلر و یۉنلشلر
- اۉزبیک تیلیده اثرلر یرهتیش
درسلیکلر، بدیعی اثرلر، علمی تدقیقلر، ترجمهلر و تاریخی کتابلر یازیشنی کېنگیتیریش کېرهک.
- اۉزبېک تیلی و ادبیاتی یۉنلشلرینی کېنگیتیریش:
عالی اۉقو یورتلریده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی فکولتیتلرینی کۉپیتیریش، اینیقسه شمالی ولایتلرده، ینگی اولاد یازوچی و تدقیقاتچیلرنی تیارلشده مهم رول اۉینهیدی.
- اۉزبېک تیلیدهگی عاموی اخبارات واسطهلرینی کوچیتیریش:
تلویزیون، رادیو و آنلاین صحیفهلری اۉزبېک تیلیده فعالراق بۉلیشی ضرور. شو تیلده مدنی، علمی و تعلیمی دستورلر تیارلش اونینگ موقیعینی آشیرهدی.
- عایلهلرده آنه تیلیدن فایدهلنیشنی ترغیب قیلیش:
اوی- تیلنینگ بیرینچی مکتبی دیر. اگر آته و آنهلر فرزندلری بیلن اۉزبېک تیلیده سۉزلشسه، بالهلر اۉز آنه تیلینی طبیعی روشده اۉرگنهدیلر و اونی فخر بیلن اسرهیدیلر.
- مدنی مرکزلر و یازوچیلر اویوشمهسی تشکیل اېتیش:
بوندی موسسهلر ایچکی و تشقی مدنیت اربابلری اۉرتهسیده علاقه اۉرنهتیش، بیرگهلیکدهگی لایحهلرنی عملگه آشیریشی ممکن.
اۉزبېک دیاسپورهسی- مدنیت و مهاجرت اۉرتهسیدهگی کۉپریک
بوگونکی کونده مینگلرچه اۉزبیکلر خارجده یشه یاتگن بیر پیتده، تورلی مملکتلرده اۉزبېک مدنی و دیاسپورهسینی تشکیل اېتیش مهم اهمیت کسب اېتهدی. اۉزبېک تیلی و مدنیتینی سقلش همده ترغیب قیلیشده ثمرهلی کوچگه ایلنیش ممکن.
دیاسپورهنینگ وظیفهلری:
- افغانستانده اۉزبېک تیلینینگ حالتی حقیده منتظم تحلیلیی حساباتلر تیارلش
- مهاجر اۉزبېک یازوچی و عالملرنی قۉللب – قوتلش
- بوتون دنیادهگی اۉزبیک ضیالیلری و صنعتکارلری اۉرتهسیده ترماق یرتیش
- اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉییچه علمی انجمنلر، سمینارلر و کنفرانسلر اۉتکزیش
- اۉزبېک تیلیده نشر، مدیا و آنلاین تعلیم لایحهلرینی مالیهوی و تخنیکی جهتدن قۉللب- قوتلش.
خلاصه
اۉزبېک تیلی نه فقط علاقه واسطهسی، بلکه ملیونلب انسان نینگ مدنی روحی، تاریخی خاطرهسی و ملی شخصیتی. بو تیل قدیمی خراسان و ماورالنهر تاریخیده چوقور ایلدیز آتگن ، عصرلر دوامیده بای ادبیات، گۉزل موسیقی و اولوغ عنعنهلرنی یرتگن. بوگون هر بیر یاش، ضیالی و مدنیت پرور اۉزبېکنینگ وظیفهسی- بو بیبها میراثنی بیرلیک، آنگ و تینیمسیز محنت بیلن سقلب قالیش و کېلهجک اولادگه باییتیب یېتکزیشدیر.
