خالد محمدی
دین محمد نامی بیلن مشهور بۉلگن خلیفه دین محمد، طالبان نینگ کابلدهگی علمالر کېنگشی رئیسی بۉلیب، اوشبو کېنگشدهگی یگانه یوقاری مرتبهلی روحاني سنهلهدیکی، او کوچلی خوفسیزلیک چارهلریگه اېگه حالده حرکتلنهدی. اونی امریکاده ایشلب چیقریلگن قوراللر بیلن جهازلنگن مخصوص کوچلر، تونگی کۉریش کۉزعینکلری و قوراللنگن قۉریقچیلر کوزهتیب یورهدی. بوندهی چارهلر عادتده طالبان نینگ یوقاری درجهدهگی خوفسیزلیک و حربي عملدارلری اوچون قۉللنهدی. او کېنگ دیني و سیاسي تأثیر بیلن بیر قطارده، کابلدهگی طالبان نینگ اېنگ ییریک دیني مدرسهلریدن بیرینی هم باشقرهدی. مذکور مدرسه یوزلب دیني طلبهلرنی اۉقیتهدی و طالبان نینگ مفکوروي جلب همده سفربرلیک ترماغینینگ بیر قِسمی حسابلنهدی. شو بیلن بیرگه، اونینگ ییغینلریدن ترقهلگن ویدېولرده اَیریم طرفدارلری و طلبهلری نینگ اونینگ قۉلی، حتا آیاغینی اۉپَیاتگنی کۉرینهدی. خلیفه دین محمد اېسه بو حرکتلرگه تۉسقینلیک قیلمهیدی.
خلیفه دین محمد اوچون طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری مثلاً، سراجالدین حقّاني، ملا یعقوب و ملا عبدالغنی برادر درجهسیگه یقین مخصوص خوفسیزلیک چارهلری کۉریلگن. حالبوکه، کابل علمالر کېنگشی طالبان حکومتی نینگ رسمي توزیلمهسیده مدافعه یاکه ایچکی ایشلر وزیرلیکلری بیلن تېنگ مقامده حسابلنمهیدی. بوندهی امتیاز و خوفسیزلیک تدبیرلری خلیفه دین محمد نینگ عادي دیني اربابدن انچه یوقاری موقعگه اېگه اېکنینی همده اونینگ طالبان حاکمیت دایرهلریده سېزیلرلی سیاسي، خوفسیزلیک و مفکوروي تأثیرگه اېگه اېکنینی کۉرسهتهدی. اینیقسه، او مسجدلرده یاکه عامهوي ییغینلرده نطق سۉزلهگنیده، کتّه جماعتلر آلدیده کۉرینگنیده اونینگ خوفسیزلیک درجهسی ینهده کوچهیتیریلهدی. گرچه بوندهی صورت و ویدیولر ترقهلگنیدن کېین اَیریم طالبان اعضالری اونینگ کۉپلب قۉریقچیلری یۉقلیگینی دعوا قیلیب، حتا دیني مدرسهسی حویلیسیده توشیریلگن صورتینی هم بو نینگ اثباتی صفتیده اعلان قیلگن بۉلسهلر-ده، اونینگ مدرسه ایچیده دایما اۉنلب قوراللی کیشیلر آرهسیده کۉرینمسلیگی نینگ سببی شوندهکی، اوشبو مدرسه کیریشیده جوده قتّيق خوفسیزلیک و بدننی تېکشیریش چارهلری عملگه آشیریلهدی همده خوفسیزلیک تېکشیروویسیز هېچ کیم بو مرکزگه کیریش حقوقیگه اېگه اېمس.
مخصوص قۉریقلش و تقدیس مدنیتی
باشقه تاماندن، خلیفه دین محمد نینگ ینه بیر ویدېوسی ترقهلگن بۉلیب، اونده دیني طلبهلر بیتیروو مراسمیده اَیریم طلبهلر اونینگ قۉلینی اۉپَیاتگنی یاکه آیاقلرینی اۉپیشگه اورینهیاتگنی کۉرینهدی. او اېسه بو حرکتلرنینگ آلدینی آلمهیدی. طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری اۉز کوچلری و طرفدارلری نینگ قۉل یاکه پېشانهلرینی اۉپیشینی یاقتیرهدیلر همده بونی اۉزلری نینگ مشهورلیگی و دیني تأثیری نینگ بېلگیسی دېب بیلهدیلر.
طالبان نینگ افغانستانده قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ، اولر و طرفدارلری آرهسیده «قۉل اۉپیش و آیاق اۉپیش» مدنیتی ینهده کوچهیدی. طالبانگه یقین اَیریم روحانيلر عادي دیني عالِمدن یوقاری مقامده کۉرسهتیلیب، اولر اوچون تنقید قیلیب بۉلمهیدیگن دیني موقع یرهتیشگه اورینیش کوزهتیلماقده.
بو حالت شوندهی بیر پیتده یوز بېرماقدهکی، طالبان اوروش دوریده سابق افغانستان حکومتی عملدارلرینی کۉپلب قۉریقچیلر سقلش، زرهلی موترده یوریش و خلقدن اوزاقلشیشده عیبلر اېدی. اما حاضر عیناً اوشبو گروه نینگ عملدارلری همده اولرگه یقین روحانيلر کوچلی خوفسیزلیک چارهلری، زرهلی موترلر و مخصوص قۉریقچیلر بیلن حرکتلنماقده.
هبتالله و حقّاني بیلن ایکّی تامانلهمه علاقهلر
خلیفه دین محمد «اسلامي شریعت» بارهسیده طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده بیلن اۉخشش «قطعي و کېسکین» قرهشلرگه اېگه بۉلگنی سببلی، قندهاردهگی اونینگ ادارهسی بیلن یقین علاقهلر اۉرنهتگن. عیناً طالبان رهبریگه یقینلیگی طفیلی او کابلدهگی طالبان علمالر کېنگشی رئیسی صفتیده فعالیت یوریتماقده همده قیسقه مدت ایچیده اۉز مدرسهسی بناسینی قوریب بیتکزیب، مخصوص قۉریقچیلرگه اېگه بۉلگن.
بوندن تۉرت ییل آلدین، کابلدهگی «لویه جرگه چادری»ده طالبان طرفداری بۉلگن علما و روحانيلر ییغیلیشی اۉتکزیلگنیده، خلیفه دین محمد علمالرنی سفربر قیلیش و اولرنی ملا هبتالله آخوندزادهگه بیعت بېریشگه اوندهشده مهم رۉل اۉینهگن اېدی. او اوشبو ییغینده روحانيلر و دیني اربابلرنی طالبان رهبریتینی تۉلیق قۉللب-قوّتلشگه دعوت قیلگن اساسي شخصلردن بیری بۉلگن.
خلیفه دین محمد طالبان کوچلری آرهسیدهگی تأثیری و اوشبو گروه اعضالری نینگ بیر قِسمی اونینگ دیني مدرسهسینی تماملهگنی سببلی، طالباننینگ قندهار قناتی ملا هبتالله آخوندزاده اطرافیدهگی دایره بیلن هم، طالبان نینگ شرقي قناتی ایچکی ایشلر وزیری همده حقّاني ترماغی رهبری سراجالدین حقّاني باشچیلیگیدهگی گروه بیلن هم یقین مناسبتلرگه اېگه.
تخمیناً بیر یریم ییل اوّل خلیفه دین محمدگه قرهشلی مدرسه نینگ بیتیروو مراسمیده طالبان مدافعه وزیری ملا یعقوب همده سراجالدین حقّاني اشتراک اېتیب، نطق سۉزلهگن اېدی. طالبان نینگ اوشبو ایکّی نفوذلی اربابی نینگ خلیفه دین محمد مدرسهسیده بیر وقتده قتنهشیشی اونینگ طالبان نینگ هر ایکّی قناتی آرهسیدهگی موقعی و تأثیرینی کۉرسهتهدی. شو بیلن بیرگه، طالبان عالي تحصیلات وزیری همده طالبان رهبریگه یقین شخصلردن بیری بۉلگن ندا محمد ندیم هم اونینگ کابلدهگی دیني مدرسهسیگه تشریف بویورگن.
قندهار قناتی و طالبان نینگ شرقي قناتی مالي، سیاسي همده حربي حاکمیتنی کۉپراق اېگهللش اوچون اۉزارا رقابت آلیب بارهیاتگن بیر پیتده، خلیفه دین محمد هر ایکّی قنات بیلن علاقهلرنی سقلب قالیشگه و طالبان ایچیدهگی ایکّله کوچ مرکزی بیلن مناسبتلرینی دوام اېتتیریشگه حرکت قیلگن.
اونینگ طالبان حکومتی ایچیدهگی تأثیری شو درجهدهکی، حربي و فقراوي لوازملرگه تعیینلنیشنی ایستهگن اَیریم طالبان قوماندانلری و اعضالری اونینگ حضوریگه باریب، تعیینلاولرده اۉز تأثیریدن فایدهلنیشینی سۉرهیدیلر. او اۉز چیقیشلریدن بیریده طالبان کوچلری و قوماندانلری یوقاری مرتبهلرگه، جملهدن کتّه معاشلی محکمه لوازملریگه اېریشیش اوچون اونینگ آلدیگه کېلمسلیکلری کېرهکلیگینی تأکیدلب، اولر نینگ اساسي اعتباری طالبان حکومتی خدمتیده بۉلیشی لازملیگینی ایتگن.
شونینگدېک، خلیفه دین محمد طالبان باشقروو تیزیمیدهگی اۉز تأثیرینی کېنگهیتیریش مقصدیده تورلی وزیرلیکلرده سمینارلر تشکیل قیلهدی همده اوشبو وزیرلیک خادملرینی طالبان حکومتی و شخصن ملا هبتالله آخوندزاده نینگ بویروقلریگه اطاعت اېتیشگه چقیرهدی.
«جهاد دواميلیگی» اوچون نطقلر
خلیفه دین محمد کۉپراق کابلده طالبان پولیسی و اوردوسی کوچلری نینگ بیتیروو مراسملریده قتنهشهدی همده بو نطقلریده طالبان عسکرلریدن اوشبو حکومتنی سقلب قالیش اوچون حرکت قیلیشنی طلب قیلهدی. اونینگ طالبان حربيلری آرهسیدهگی چیقیشلری عادتده اولرنی حکومتنی قۉللب-قوّتلشنی دوام اېتتیریشگه سفربر قیلیش، «جهاد» روحیتینی تیریک سقلش و طالبان رهبریتیگه سۉزسیز اطاعت اېتیشگه اوندهشگه قرهتیلهدی. تخمیناً بیر هفته اوّل او «حضرت عبدالله ابن مسعود» قوماندانلیگیدن 350 نفر طالبان حربيسی نینگ بیتیروو مراسمیده عسکرلردن مادّي منفعتلرگه اعتبار بېرمسلیکنی سۉرهگن اېدی:
«بیز جهاد قیلگنیمیزده (جمهوریت تیزیمی، امریکا و ناتوگه قرشی اوروشده)، غلبه بیزگه تشقی واسطهلر و مادّي امکانیتلر بیلن نصیب بۉلمهدی. دشمنگه قرشی موفقیت قازانیشیمیز نینگ سببی – بیزنینگ اِیمانیمیز، یعنی موفقیتگه اېریشیشیمیزگه بۉلگن ایشانچ اېدی.» خلیفه دین محمدنینگ طالبان کوچلری آرهسیدهگی نطقلری عادتده «حسسي، دیني و جنگاور» آهنگده بۉلیب، او طالبان اعضالرینی اوشبو گروه حکومتیگه تۉلیق صادق قالیشگه اوندهشگه حرکت قیلهدی.
مدرسه؛ تأثیر و سفربرلیک مرکزی
جمهوریت تیزیمی قولهگنیدن سۉنگ، خلیفه دین محمد طالبان نینگ نفوذلی روحانيلریدن بیری صفتیده کابلده «جامعه شمس علوم روحانيه» ناملی دیني مدرسهنی آچدی. «اطلاعات روز» نینگ انیقلشیچه، اوشبو مدرسه قوریلیشی جمهوریت تیزیمی قولهگنیدن کېین باشلنگن، اما جوده قیسقه مدت تخمیناً بیر ییل ایچیده یکونلنگن. مدرسه نینگ کۉپلب بنالری، مسجدی و باشقه انشااتلری قوریلیشی اوچون مبلغ قَیسی منبعدن تأمینلنگنی انیق اېمس، بیراق مدرسه کتّه حدودده و اوچ قبتلی بنا شکلیده برپا اېتیلگن. کابلدهگی «جامعه شمس العلوم روحانيه» مدرسهسیده یوزلب دیني طلبهلر تحصیل آلگن بۉلیب، اولر نینگ اکثریتی افغانستان نینگ قیشلاق حدودلریدن کېلگن. اوشبو مدرسه کابلدهگی طالبان نینگ اېنگ ییریک دیني تعلیم مرکزلریدن بیری حسابلنهدی و اونده طالبان نینگ مفکوروي کوچلری همده طرفدارلری تربیهلنهدی. جمهوریت تیزیمی قولهگنیدن بویان دیني مدرسه و مسجدلر طالبان اوچون اساسي سفربرلیک همده ینگی اعضالرنی جلب قیلیش مرکزلریگه ایلنگن. طالبان اوشبو مدرسهلرنی کېنگهیتیریش آرقهلی اۉزیگه صادق و مفکوروي جهتدن شکللنتیریلگن ینگی اولادنی تربیهلشگه حرکت قیلماقده.
«جامعه شمس العلوم روحانيه» مدرسهسی نینگ پکتيا ولایتیده هم شعبهسی موجود بۉلیب، بو حدود حقّاني ترماغینینگ تأثیر دایرهلریدن بیری حسابلنهدی. اوشبو شعبه ده هم یوزلب دیني طلبهلر، جملهدن بالهلر و اۉسمیرلر دیني تعلیم بیلن شغللنماقده.
شو بیلن بیرگه، طالبان حکومتی دیني مدرسهلرنی کۉپهیتیریش و ینگیلرینی قوریش آرقهلی فقرالر نینگ دیني تعلیم آلیش اوچون پاکستانگه باریشینی چېکلشگه اورینماقده. افغانستان بۉییچه کوزهتووچیلر نینگ فکریچه، طالبان پاکستان اوشبو مملکتدهگی دیني مدرسه طلبهلریدن طالبانگه قرشی فایدهلنیشیدن خواطرده. بو خواطر طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی مناسبتلر «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی)، اوشبو گروه اتفاقچیلری همده «بلوجستان آزادلیک اوردوسی» تامانیدن پاکستانده خوفسیزلیک نینگ یامانلشووی سبب کېسکینلشگن بیر پیتده ایلگری سوریلماقده.
مذهبی تأثیرنی نمایش اېتیش
خلیفه دین محمد حقیده ترقهلگن کۉپلب ویدېولرده اونینگ حسسي نطقلر قیلیش و طرفدارلری، جملهدن طالبان اعضالری نینگ دیني تویغولرینی جنبشگه کېلتیریشده کتّه مهارتگه اېگه اېکنی کۉرینهدی. ویدېولردن بیریده او چۉنتهگیدن جوده کیچیک بیر متاع بۉلهگینی چیقریب، ییغیلگنلرگه کۉرسهتهدی و بو متاع مهدینهدهگی اسلام پیغمبری قبری بیلن تېگیشگنینی دعوا قیلهدی. شوندن سۉنگ، اونینگ نطقینی تینگلهیاتگن اَیریم کیشیلر ییغلب یوبارهدی و ویدېوده اولر نینگ ییغی آوازلری اېشیتیلهدی. او شوندهی دېیدی: «مېنینگ قۉلیمگه یېتیب کېلگن بو متاع بۉلهگی رسول الله نینگ مبارک قبری بیلن تېگیشگن. پادشاه (سعوديه عربستانی حکمداری) رخصتی بیلن اوشبو جاینی تازهلش اوچون کیرگن مخصوص خدمتکار سلّهسینی او یېرگه تېککیزگن اېدی. کېین اېسه اۉشه سلّه بۉلکلرینی دنیا نینگ تورلی جایلریدهگی یقینلریگه یوبارگن و بو متاع بیر نېچه کېچه اوّل مېنگه یېتیب کېلگن.» او سۉنگره بو متاع نینگ خوشبۉی هیدی جوده کوچلی اېکنینی دعوا قیلهدی و بیر نېچه کیشیگه اونی هیدلشگه رخصت بېرهدی. آخریده اېسه بو متاعنی اۉزیده سقلب قالیشینی تأکیدلهیدی. بیراق، بو متاع نینگ سعوديه عربستانیدن اونگه یوباریلگنینی تصدیقلاوچی هېچ قندهی حجت یاکه دلیل تقدیم اېتیلمهگن.
اما بوندهی روایتلر افغانستان نینگ سوادسیز یاکه کم سوادلی همده جوده دیني قتلملری آرهسیده طرفدار تاپهدی و شو سبب خلیفه دین محمد بو کبی حکایهلردن اۉزی نینگ دیني تأثیرینی نمایش اېتیش و کوچهیتیریش اوچون فایدهلنهدی.
خلیفه دین محمد نینگ کۉپلب ویدېولری موجود بۉلیب، اولرده اونینگ معروضهلریدن تأثیرلنگن مریدلر اۉز حسیاتلرینی باشقره آلمهی قالگن حالتده کۉرینهدی. اونینگ تأثیر کوچی نینگ اساسي سببلریدن بیری هم عیناً شو «حسسي هیجانی» نطقلری دېب حسابلنهدی.
