گزارشگر: حمید نعمان
کابل نینگ اېشیک-او دېوارلریدن بو کونلرده ایشسیزلیک و قشّاقلیک یاغیلهیاتگندېک. اېرته تانگده شهر نینگ تورلی بورچکلریده ییغیلگن ایشچیلر جاییگه بیر باریب کۉریش نینگ اۉزی کفایه. او یېرده شوندهی اېرککلرنی کۉرهمیزکی، اولر نینگ اَیریملری دولت ادارهلریده ییللر دوامیده ایشلهگن، حتا بیلیم یورتده تحصیل آلگن، اما بری بیر بیر کونلیک ایش تاپرمیز دېگن امیدده ساعتلب کوتیب توریشهدی. شو بیلن بیرگه، خلقارا تشکیلاتلر نینگ سۉنگگی بیر نېچه ییلدهگی حساباتلری هم افغانستانده قشّاقلیک و ایشسیزلیک آرتیب بارهیاتگنینی کۉرسهتماقده. بوگونگی کابلده ایش تاپیش کۉپلب عایلهلر اوچون اېنگ کتّه کوندهلیک تشویشگه ایلنگن.
شوندهی وضعیتده، ایکّی هفته آلدین طالبان حکومتی نینگ ترانسپورت وزیرلیگی کابلده دشتی برچیدن کۉته سنگیگچه قتنهیدیگن «تونس» موترلری فعالیتینی تۉختهتیش حقیده بویروق چیقردی. بو قرار بیردنیگه مینگ ایکّی یوزدن آرتیق موترنی یۉلدن آلیب تشلهدی و اولر نینگ هیداوچیلری همده اېگهلری ایشسیز قالدی. اصلیده بو مینگ ایکّی یوزته موتر مینگ ایکّی یوزته عایله دېگنی اېدی. اولر نینگ اکثریتی کابل نینگ غربي قِسمیدهگی دشتی برچی حدودیده یشهیدی و کوندهلیک درآمدی عیناً شو یۉنهلیشگه باغلیق اېدی. کۉپلب عایلهلر اوچون «تونیس»لر نینگ تۉختهتیلیشی یگانه درآمد منبعی نینگ اوزیلیشیگه تېنگ بۉلدی.
ایشسیزلنتیریش سیاستی
طالبان حکومتی نینگ دشتی برچیده «تونس» موترلری فعالیتینی تۉختهتیش حقیدهگی قراری، عینِ پیتده بو حدود کابل نینگ اېنگ گوجوم قِسملریدن بیری بۉلگن شرایطده قبول قیلیندی. بو یېر اهالیسی ییللر دوامیده ترانسپورت واسطهلری یېتیشمسلیگی و جدّي قتناو معمالری بیلن یوزمه-یوز کېلیب کېلماقده. کون نینگ کۉپ وقتلریده، اینیقسه اېرتهلب و کېچقورون، کابل غربیگه قتنهیدیگن یۉنهلیشلرده موتر تاپیش آسان اېمس و آدملر بېکتلرده اوزاق وقت کوتیشگه مجبور بۉلیشهدی. شونگه قرهمهی، حکومت بو قرارنینگ سببلریگه عاید انیق ایضاح بېرمسدن و اوشبو ترانسپورت واسطهلری اوچون مقابل وریانت تقدیم قیلمسدن، اولر نینگ فعالیتینی تۉختهتدی.
بو قرارنی ینهده بحثلی قیلهیاتگن جهت «تونیس» هیداوچیلری و اېگهلری اوچون انیق دستور یۉقلیگیدیر. حالبوکه، اولر نینگ عایلهلری کوندهلیک درآمدینی عیناً شو ایش آرقهلی تاپردی. کابلده ایشسیزلیک اېنگ جدّي اجتماعي بحرانلردن بیریگه ایلنگن بیر پیتده، مینگدن آرتیق ایش اۉرینلری نینگ بیردنیگه یۉق قیلینیشی و بو نینگ اوچون مقابل یېچیم کۉزده توتیلمهگنی، الّهقچان اقتصادي باسیم آستیده یشهیاتگن آدملرگه ینه قۉشیمچه یوک آرتیشدېک کۉرینهدی.
اما بو قرار کۉپلب «تونیس» هیداوچیلری و دشتی برچی اهالیسی آرهسیده فقطگینه شهر ترتیبی یاکه ترانسپورتدهگی اۉزگریش صفتیده کۉریلمهیپتی. اولرنینگ اَیریملری اوچون «تونیس»لر فعالیتی نینگ تۉختهتیلیشی هزاره جمعیتیگه نسبتاً باسیم نینگ کوچهییشی و اهالی نینگ کتّه قِسمینی هزارهلر تشکیل قیلهدیگن حدوددهگی ایش امکانیتلرینی چېکلش دېگن معنانی انگلهتهدی. اولرنینگ ایتیشیچه، بو درجهدهگی قرار انیق توشونتیریشسیز، مصلحتلشووسیز و مقابل ایش امکانیتلری کۉزده توتیلمسدن قبول قیلینگنی، طالبان حکومتی نینگ بو حدود معمالریگه نسبتاً کمسیتووچی یاندشووی بارلیگی حقیدهگی تصورنی ینهده کوچهیتیرگن.
اطلاعات روز گزیتهسی «تونس» هیداوچیلریدن یېتّی نفری بیلن صحبتلشگن. بو هیداوچیلر طالبان حکومتینی کمسیتیش، بېپروالیک و جوابگرلیک نینگ یۉقلیگیده عیبلب، مسوول عملدارلر حاضرگچه «تونیس»لر فعالیتی نینگ نېگه تۉختهتیلگنی و هیداوچیلرنینگ کېینگی تقدیری حقیده قانیقرلی ایضاح بېرمهگنینی ایتیشماقده.
رامین اسملی دشتی برچی فقراسی طالبان قَیتیشیدن آلدین وزیرلیکلردن بیریده ایشلهگن. اما اوّلگی حکومت قولهگچ، او ایشیدن اَیریلگن و عایلهسی خرجتلرینی تأمینلش اوچون قریب ایکّی یوز مینگ افغانيگه «تونیس» موترسی ساتیب آلگن. اونینگ ایتیشیچه، ایش فعالیتی اوچون لایسنس و قتناو رخصتنامهسینی هم آلگن اېدی، بیراق شو وقت دوامیده دایما باسیم و قطعي مناسبتلرگه دوچ کېلگن.
رامین نینگ ایتیشیچه، پولیس و سیار گزمهلر اونی همده باشقه «تونیس» هیداوچیلرینی تورلی بهانهلر بیلن بیر نېچه بار کلتکلهگن. بونگه شخصي رقملی پلیته ایشلهتیشدن تارتیب، موترده موسیقی قۉییشگچه سبب قیلیب کۉرسهتیلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، سۉنگگی ایکّی ییل ایچیده ینه بیر ترتیب جاري اېتیلگن بۉلیب، اونگه اساسن هر بیر «تونیس» هیداوچیسی هر کونی 30 افغاني تۉلهشی کېرهک اېدی. «بیزگه شهرلیک پلیت آلیشینگیز کېرهک دېییشردی. بیز هم حرکت قیلدیک، اما عملده ‘تونیسلر اوچون پلیت بېریش تۉختهتیلگن اېدی و هېچ قندهی امکانیت یۉق اېدی»، دېیدی او.
رامین طالبان حکومتی نینگ سۉنگگی قرارینی هم اونینگ فکریچه، کېینگی ییللرده ناپشتونلرگه نسبتاً قۉللنیب کېلهیاتگن باسیملر نینگ دوامی دېب حسابلهیدی. اونگه کۉره، اېندی «تونیس»لر اۉرنیگه بو یۉنهلیشده «مارسیدس» موترلری قتنهی باشلهگن و اونینگ ایشانیشیچه، بو موترلرنینگ اکثریتی پشتونلرگه تېگیشلی. رامین نینگ فکریچه، بو قرارلر شهر و ترانسپورت معمالرینی حل قیلیشدن کۉره کۉپراق اېتنیک توسگه اېگه.
او شوندهی دېیدی: «طالب سېنینگ موترنگ ستندردگه ماس اېمس دېیدی. اېشیگی یۉل تامان آچیلر اېمیش و ینه فلان و فلان سببلر ایتهدی. اېندی بیز نینگ سوالیمیز شوکی، طالبان نینگ اۉزی نیمهسی ستندردگه ماس؟ کېچهلری شهرده آغیر یوک موترلری یورهدی، یۉللر و اطراف-محیطنی ویران قیلهدی. باجخانهلرده و ولایتلر یۉللریده تاش دوریدن قالگن موترلر یوریبدی، لېکن هېچ کیم اولرگه هېچ نرسه دېمهیدی. گپ برچی، قمبر چارراههسی و تاجیک همده هزاره یشهیدیگن حدودلرگه کېلگنده اېسه، بیردن همه نرسه تعقیقلنهدی.»
«تونیس» هیداوچیلری نینگ ایتیشیچه، کۉپلب هیداوچیلر بو چارهلرنی افغانستان اهالیسی نینگ اَیریم قتلملری کۉپراق ایشسیزلیک و چېکلاولرگه دچار قیلینهیاتگن سیاست نینگ بیر قِسمی دېب بیلهدی. طالبان حکومتی اېسه حاضرگچه بو دعوالرگه جواب بېرگنی یۉق.
طالبان و اېتنیک کمسیتیش
ولی، «تونس» هیداوچیلریدن ینه بیری و خیرخانه فقراسی، هم طالبان حکومتی نینگ سیاستی عملده ناپشتونلر نینگ محنت بازاریدن باسقیچمه-باسقیچ چېتلهتیلیشیگه آلیب کېلهیاتگنیگه ایشانهدی. اونینگ ایتیشیچه، سۉنگگی بیر نېچه ییل ایچیده کۉپ بار شوندهی حالتلرنی کۉرگنکی، بیرار بیزنس ییغیشتیریلگچ یاکه فعالیتی تۉختهتیلگچ، اۉشه امکانیتلر کېینچهلیک طالبانگه یقین آدملر یاکه پشتونلرگه بېریلگن.
او خیرخانهدهگی تجربهسینی اېسلب شوندهی دېیدی: «ایکّی ییل آلدین دوکانلرنی آلیب قۉییشدی و شهر ترتیبی بوزیلگنینی بهانه قیلیشدی. بیر آی آلدین اېسه اولر ینه ایشگه توشیریلدی، اما بو سفر دوکانلر پشتونلرگه بېریلدی. «تونس» مسألهسی هم شهر ترتیبی بیلن باغلیق اېمس. اگر حقیقتاً هم مسأله شهر ترتیبی بۉلسه، اېنگ کۉپ ترتیبنی طالبان نینگ اۉزی بوزماقده منه شو قوراللری و شهرده کيیب یورهدیگن لباسلری بیلن.» بو هیداوچی نینگ ایتیشیچه، کۉپچیلیک اوچون «تونس»لر حقیدهگی سۉنگگی قرار اېندی فقط ترانسپورت مسألهسی اېمس، بلکه اقتصادي امکانیتلردن چېتلهتیلیش و کمسیتیلیش حسسی نینگ بیر قِسمیگه ایلنگن. اونینگ فکریچه، بو تویغو کابلدهگی کۉپلب ناپشتون حدودلر اهالیسی آرهسیده تاباره کوچهییب بارماقده.
طالبان حکومتی نینگ سۉنگگی قراریده اېتنیک کمسیتیش بارلیگینی ایتهیاتگن فقرالر بو دعوالرنی اساسسیز ایلگری سورمهیپتی. طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن بویان انسان حقوقلری تشکیلاتلری و خلقارا حساباتلر بیر نېچه بار اېتنیک همده دیني گروهلر نینگ چېتلهتیلیشی و جمعیت چېتیگه سوریلهیاتگنی حقیده خواطر بیلدیرگن. خلق ارا عفو تشکیلاتیگه اۉخشش تشکیلاتلر آزچیلیک حقوقلرینی حمایه قیلووچی باشقه تشکیلاتلر نینگ حساباتلریده تکرارلنیب کېلهیاتگن بیر حالت تیلگه آلینهدی: اونگه کۉره، ناپشتون گروهلر کمسیتیش، سیاسي اشتراکدن محروم اېتیلیش، خوفسیزلیک باسیمی و اقتصادي چېکلاولرگه دوچ کېلماقده.
شونگه قرهمهی، طالبان حکومتی بو عیبلاولرنی رد اېتهدی و مذکور قراردن مقصد شهر ترانسپورتینی ترتیبگه سالیش اېکنینی اَیتماقده. طالبان نینگ ترانسپورت و هوا یۉللر وزیرلیگی بیاناتیده «شهر ترانسپورتی خدمتلرینی ترتیبگه سالیش و یېنگیللشتیریش مقصدیده» تونس توریدهگی موترلر همده شخصي رقملی موترلر نینگ کابلدهگی 16 یۉنهلیشده قتناوی تۉختهتیلگنی بیلدیریلگن. وزیرلیککه کۉره، دشتی برچی، میرویس میدان، قمبر چارراههسی، پول سوخته و پوهنتون یۉنهلیشلری هم اوشبو رېجه ترکیبیگه کیرهدی. وزیرلیک مسووللری عامهوي اخبارات واسطهلریگه بېرگن اینتېرویولریده «تونیس» موترلرینی «ستندردگه ماس اېمس» دېب اتهب، اولر نینگ فعالیتی شهر ترانسپورتیده ترتیبسیزلیک کېلتیریب چیقرهیاتگنینی تأکیدلشگن.
ترانسپورت حالتی قندهی؟
دشتی برچیدن کۉته سنگیگچه بۉلگن یۉل کابل غربیدهگی اېنگ گوجوم یۉنهلیشلردن بیری بۉلیب، تخمیناً تۉقّیز کیلومتر اوزونلیککه اېگه. هر کونی مینگلب آدملر ایش جایی، بیلیم یورتی و بازارگه باریش اوچون عیناً شو یۉلدن فایدهلنهدی. شونچه قتناو بۉلیشیگه قرهمهی، حدود اهالیسی بو یۉنهلیشدهگی جماعت ترانسپورتی تیزیمی هنوز یېترلی اېمسلیگینی اَیتماقده. «تونس»لر تۉختهتیلگنیدن کېین قتناولر نینگ اساسي قِسمی اېندی تکسیلر، شهر اتوبوسلری و «مارسیدیس» موترلری آرقهلی عملگه آشیریلماقده. بیراق یۉلاوچیلر و هیداوچیلر نینگ ایتیشیچه، بو ترانسپورت واسطهلری یوزهگه کېلگن بۉشلیقنی تۉلدیره آلمهگن.
هیداوچیلر و حدود اهالیسی نینگ ایتیشیچه، «تونس»لر بو یۉنهلیشده مهم رۉل اۉینهگن. اولر تېزراق حرکت قیلردی، یۉل حقی هم ارزانراق اېدی و حتا تونگی پیتلرده هم قتناونی دوام اېتتیرردی. کابل غربیدهگی کۉپلب آدملر نینگ فکریچه، برچه کمچیلیکلری و ناستندرد حالتیگه قرهمهی، «تونس»لر شهر ترانسپورتیدهگی کتّه بۉشلیقنی تۉلدیریب تورگن اېدی. اېندی اېسه بو بۉشلیق ینه یقّال سېزیله باشلهگن.
ینگی تیزیمده ایشلهماقچی بۉلگن هیداوچیلر تورلی خرجتلرنی تۉلهشگه مجبور: شخصي رقملی پلیتنی یۉنهلیشلی (لینلی) پلیتگه المشتیریشدن تارتیب، قتناو رخصتنامهسی آلیش و موترنی بېلگیلنگن ستندردلرگه ماس روشده بۉیهشگچه. عادي بیر هیداوچی اوچون بو خرجتلر اۉن مینگلب افغانيگه یېتیشی ممکن. «تونس» هیداوچیلری نینگ کۉپچیلیگی اېسه بوندهی مبلغنی تۉلهش امکانیگه اېگه اېمس، اینیقسه اولر نینگ اکثریتی حاضر نینگ اۉزیدهیاق ایشسیز قالگن بیر پیتده.
بوندن تشقری، اگر بیرار هیداوچی شخصي پلیت بیلن یۉلاوچی تشیشنی دوام اېتتیرسه، اونینگ موتری یۉل حرکتی خدمتی تامانیدن تۉختهتیلهدی، جریمه میدانچهسیگه آلیب کېتیلهدی و هیداوچی پول جریمهسیگه تارتیلهدی. شونگه قرهمهی، اَیریم هیداوچیلر معما نینگ کتّه قِسمی آستقورمه و یېترلی توشونتیریش ایشلری یۉقلیگیده اېکنینی اَیتماقده. اولر نینگ فکریچه، حکومت هیداوچیلرنی ینگی تیزیمگه اۉتکزیش اوچون ضرور شرایط یرهتمسدن توریب، مینگلب آدملر نینگ ایش فعالیتینی بیردنیگه تۉختهتیب قۉیگن. ولی شوندهی دېیدی: «حاضر موترلرگه لینلی پلیت آلیش آسانلیکچه رخصت اېتیلمهیپتی. حکومت اېسه شهر ترانسپورتینی استه-سېکین اۉزلری موتر سوداسی بیلن شغللنهدیگن و طالبان بیلن علاقهسی بار ییریک کمپنیلر تامان یۉنهلتیریشگه اورینماقده.» کۉپچیلیک نینگ فکریچه، بو اۉزگریش کم درآمدلی هیداوچیلرنی محنت بازاریدن سیقیب چیقریشگه آلیب کېلماقده.
شهر اۉرته طبقهسی نینگ ضعیفلشتیریلیشی
الف. کابلدهگی اجتماعي علوم محصل رسا طالبان نینگ افغانستان نینگ ییریک شهرلریدهگی سیاستینی بو گروه نینگ اۉرته طبقهگه بۉلگن قرهشی دایرهسیده توشونیش کېرهکلیگینی ایتهدی. او شوندهی دېیدی:
«سیاسي سوسیالوژیده «اۉرته طبقه» دېگن توشونچه بار. بو طبقه عنعنوي مناسبتلردن اوزیلیش و زمانهويلیک همده متخصصلیک دوریگه کیریش محصولی دیر. اۉرته طبقه زمانهوي تعلیم بیلیم یورتی قرینداشلیک علاقهلری، قان میراثی و دیني مقّدسلیک اۉرنینی اېگهلهگنده شکللنهدی. آدملر بیلیم و مهارت آرقهلی اۉزلری اوچون مستقل موقع یرهته آلهدیگن بۉلهدی. بو طبقه دنیاگه فقط دین و عنعنه نقطهٔ نظریدن اېمس، بلکه ایش، درآمد، فراوانلیک، ترقیات، رېجهلشتیریش و فقرالیک حقوقلری نقطهٔ نظریدن هم قرهیدی.»
اونینگ ایتیشیچه، طالبان بیلن اوشبو طبقه اۉرتهسیدهگی ضدیت بو فکري و مفکوروي ضدیت دیر.
«اۉرته طبقه دنیاوي فکرلهیدی. او حیات صفتی، اجتماعي اېرکینلیکلر، موسیقی، صنعت، تعلیم و دنیا بیلن علاقهلر حقیده اۉیلهیدی. اما «طالبانی» تفکر کۉپراق بۉیسونیش و آخرتگه یۉنهلتیریلگن قرهشگه تهیهنهدی. شو سببلی طالبان بو طبقهدن قۉرقهدی، چونکه اۉرته طبقه حاکمیتنی مقّدس دېب بیلمهیدی و حکومتدن حسابدارلیک طلب قیلهدی. اۉرته طبقه وکیلی اوچون بیر دوکتور یاکه مهندس نینگ متخصصلیگی بیر ملا حکمیدن مهمراق بۉلهدی و عیناً شو نرسه مفکوروي توزوملر اوچون اېنگ کتّه تهدیددیر.»
جناب رسا «تونس»لر فعالیتینی تۉختهتیش کبی قرارلرنی هم عیناً شو دایرهده کۉرهدی. اونینگ فکریچه، بوندهی قرارلر استه-سېکین سۉنگگی ییگیرمه ییل ایچیده تعلیم، محنت و شهر حیاتی آرقهلی شکللنهیاتگن اۉرته طبقهنی ضعیفلشتیرهدی. او ایتهدی: «کۉپلب «تونس» هیداوچیلری سابق دولت خادملری، طلبهلر یاکه کم درآمدلی، اما مستقل یششگه حرکت قیلهیاتگن یاشلر اېدی. کیچیک اقتصادي امکانیتلر یۉقالگنده فقط ایش اېمس، بلکه اقتصادي و اجتماعي مستقللیک هم یۉقالهدی. هر کونی نان تشویشیده بۉلگن آدم تعلیم، اجتماعي اشتراک یاکه کېلهجک حقیده اۉیلش امکانینی یۉقاتهدی.»
او دوام اېتهدی: معما فقط شهرلیکلر نینگ ایشسیز قالیشی اېمس، بلکه شو بیلن بیرگه طالبان نینگ اجتماعي تهیهنچ بازهسینی کوچهیتیریش جریانی هم بو یۉل نینگ بیر قِسمی اېکنینی ایتهدی. او شوندهی دېیدی:
«طالبان حکمرانلیگیده پشتونلرگه نسبتاً امتیاز و افضللیک بېریلیشی شونی کۉرسهتهدیکی، بو گروه فقط بیر اجتماعي طبقهنی ضعیفلشتیریش بیلن چېکلنمهیپتی. اولر اۉزلریگه اېتنیک و سیاسي جهتدن یقین بۉلگن قتلم و ترماقلرنی کوچهیتیرماقچی. قچانکی اقتصادي امکانیتلر، ترانسپورت یۉنهلیشلری، شرطنامهلر یاکه محنت بازاری استه-سېکین طالبانگه یقین شخصلر یاکه جمعیت نینگ پشتون قِسمیگه اۉته باشلهسه، کۉپلر بو جریاننی عادي اداری قرار صفتیده قبول قیلمهیدی.»
