افغانستان شرقیده جایلشگن جلالآباد شهری، «دند خشک» منطقهسی، عیال کۉچه ساتووچیلری آرهسیده اۉقیتووچیلیکدن بۉشهتیلگنیدن کېین بازارده سودا قیلیب، عایلهسی تیریکچیلیگینی تأمینلهیاتگن عیال معلمهلر هم کۉزگه تشلنهدی. بو عیال اۉقیتووچیلر طالبلر حاکمیتگه کېلیشیدن اوّل مکتبلرده فعالیت یوریتگن اېدی. اېندیلیکده اېسه اولر حیات قیینچیلیکلریگه برداش بېریش و فرزندلری نینگ اېنگ ضرور احتیاجلرینی قاپلش اوچون کۉچه بۉییده قۉل سوداسی قیلیشگه مجبور بۉلگنلر.
لیلما (مستعار) قریب 40 یاشده بۉلیب، عمری نینگ یرمیدن کۉپراغینی ننگرهاردهگی دولت مکتبلریده اۉقیتووچی صفتیده اۉتکزگن. اما حاضر او دند خشک منطقهسی کۉچهسی بۉییده نقاب، ضد عفونی مواد واسطهلری و قۉل محنتی بویوملرینی ساتماقده. او «اطلاعات روز» گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده اَیریم کونلری درآمدی 100–150 افغاني بۉلیشینی، حتا بعضی کونلری عموماً درآمد تاپه آلمهسلیگینی ایتهدی.
لیلما ایکّی ییل آلدین بیر کونی ننگرهار معارف ریاستی تامانیدن اونینگ بستی قیسقرتیریلگنی و ایشدن بۉشهتیلگنی حقیده خبر تاپگن. او اۉشه لحظهنی حیاتیدهگی اېنگ آغیر دَملردن بیری دېب بیلهدی، ییگرمه ییللیک اۉقیتووچیلیک تجربهسی بیر زومده برباد بۉلگن اېدی. او هېچ قچان دولت ایشی و اۉقیتووچیلیک کسبیگه اېگه بۉله توریب، هېچ قندهی عیبی بۉلمهگن حالده ایشدن بۉشهتیلیشینی تصور قیلمهگن. اما طالبان اونی ایشدن چېتلهتگن. «طالبان مېنگه آتیم رسمی بست دن قیسقرتیریش رۉیخطیگه توشگنینی و شو سببلی ایشدن بۉشهتیلگنیمنی ایتدی. بو خبرنی اېشیتگنیمده جوده خفه بۉلدیم. ایشسیز قالگنیمدن کېین مجبورن کۉچه سوداسی بیلن شغللنیشگه اۉتدیم»، دېیدی او.
«عیاللرنینگ ایشلش حقوقی یۉق»
لیلما بیر نېچه بار ننگرهار معارف ریاستیگه مراجعت قیلیب، نیمه سببدن ایشدن بۉشهتیلگنینی سۉرهدی. اما طالبلرنینگ معارفدهگی مسوولی اونگه: «عیاللرنینگ ایشلش حقوقی یۉق، اولر اویده قالیشلری کېرهک»، دېب ایتگن. شوندن سۉنگ او خصوصي مؤسسهلردن ایش ایزلشگه حرکت قیلگن، بیراق موفق بۉله آلمهگن. آخر-عاقبت تقدیر اونی کۉچه بۉییده قۉل سوداسی قیلیشگه آلیب کېلگن. لیلمانینگ اېری هم کسللیک سبب وفات اېتگن و او عایلهسی نینگ یگانه باقووچیسی حسابلنهدی. او دستلب قۉل سوداسی بیلن شغللنیشنی باشلهگنیده «اویهلیش» حسسینی تویگنینی ایتهدی، اما وقت اۉتیشی بیلن بونگه کۉنیکیب قالگن.
«هر سفر مکتبدهگی اۉقووچیلریم مېنی کۉچه سوداسی قیلهیاتگن حالتده کۉرسه، ییغلب یوباریشهدی. مېن هم کۉز یاشلریمنی تۉختهته آلمهیمن. مېن هېچ قچان بونچهلیک آغیر کونلرنی باشدن کېچیرهمن دېب اۉیلهمهگن اېدیم»، دېیدی او.
لیلما اوچون سېویب بجرگن اۉقیتووچیلیک ایشیدن اَیریلیش حیاتی نینگ یکونی اېمس. حاضر او ننگرهاردهگی مینگلب قۉل ساتووچیلردن بیری بۉلسه-ده، بیر کون کېلیب مکتب اېشیکلری قیزلر اوچون ینه آچیلیشینی و اۉزی هم ینه صنفخانهگه قَیتیشینی تصور قیلهدی.
چېکلاولر سایهسیده تیریک قالیش اوچون کورهش
نازنین (مستعار)، سابق اۉقیتووچیلردن ینه بیری، جلال آباد شهری «بنگریوالان» کۉچهسیده کاغذ مندیللر و بهداشتی بویوملرینی ساتهدی. نازنیننینگ اېری طالباننینگ افغانستان اوّلگی حکومتی بیلن اوروشی دوامیده هلاک بۉلگن. شو سببلی او فرزندلری خرجتلرینی یالغیز اۉزی تأمینلش مسوولیتینی ذمّهسیگه آلگن.
او «اطلاعات روز» گزېتهسیگه شوندهی دېیدی: «اېریم تیریک بۉلگنیده اقتصادي معمالریم یۉق اېدی. اما حاضر او یۉق و مېن ایشلشیم کېرهک. طالبان بیزگه یاردم بېرمهیدی، اوستیگه-اوستک مېنی ایشدن هم بۉشهتدی. هر تانگ اوییمدن چیقیب، نان تاپیشگه مجبورمن. کونیگه تخمیناً 200 افغاني درآمد قیلهمن، اما بو پول مېنینگ اقتصادي معمالریمنی حل قیلمهیدی.»
اما طالبان حکمرانلیگی آستیده قۉل سودا قیلیش هم نازنین کبی عیاللر اوچون معماسیز اېمس. طالبان نینگ امر به معروف و نهي از منکر وزیرلیگی خادملری اونگه بیر نېچه بار قۉل سودانی ترک اېتیش حقیده آگاهلنتیریش بېرگن.
«طالبلرنینگ امر به معروف و نهي از منکر مأمورلری مېنی بیر نېچه مرته قۉل سودا قیلیشدن قَیترگن. اما مېن اولرگه ایشلشیم کېرهکلیگینی توشونتیردیم. بعضی آدملر هم مېنگه اخلاقسیز گپلر ایتیشهدی. لېکن مېن مجبوريتیم سبب بولرنینگ برچهسیگه چیدهب یوریبمن و هېچ نرسه دېمهیمن. چونکه مېن اوچون فرزندلریمنی حمایه قیلیش و اولرگه غمخۉرلیک قیلیش همه نرسهدن مهمراق دیر»، دېیدی او.
صنفدن بولانی ساتوویگچه
گُلسوم (مستعار)، سابق اۉقیتووچیلردن ینه بیری، طالبان حکمرانلیگی دوریده بولانی ساتیشگه مجبور بۉلگن. او هم ایکّی ییل اوّل طالبان تامانیدن 10 ییلدن آرتیق تجربهگه اېگه اۉقیتووچی صفتیدهگی ایشیدن بۉشهتیلگن. حتا طالبان اونینگ آخرگی ایکّی آیلیک معاشینی هم تۉلهمهگن.
اونینگ ایتیشیچه، هېچ قچان اۉقیتووچیلیک کسبیدن اَیریلیشینی حتا تصور هم قیلمهگن اېدی. اما طالبان اونی ایشدن بۉشهتگن و نیمه سببدن بوندهی قیلگنیگه هېچ قندهی ایضاح بېرمهگن.
گُلسوم نینگ ایکّی فرزندی بار. او شوندهی دېیدی: «اویده بولانی، سمبوسه و پکوره پیشیرهمن، کېین اېسه شهرده ساتهمن. تاپهدیگن پولیم جوده کم و احتیاجلریمنی قاپلهی آلمهیدی. حتا شوندهی کونلر هم بۉلهدیکی، قۉلیم بۉش حالده اویگه قَیتهمن و بولانيلریم بازارده ساتیلمهی قالهدی.» شونگه قرهمهی، او عایلهسینی باقیش و فرزندلرینی اسرهب قالیش اوچون هر کونی کورهشیشده دوام اېتماقده.
لیلما، نازنین و گُلسوم افغانستاندهگی مینگلب عیال اۉقیتووچیلر نینگ فقطگینه بیر نېچه نمونهلریدیر. طالبان حکومتی اولرنی ایشدن بۉشهتیب، آغیر محنت و کۉچه سوداسیگه یوز توتیشگه مجبور قیلگن.
بو حالت طالبان حکومتی قیزلر نینگ آلتینچی صنفدن یوقاری تعلیم آلیشینی تعقیقلهگن بیر پیتده یوز بېرماقده. اۉرته و یوقاری مکتبلر یاپیق بۉلسه، طبيعي روشده اۉقیتووچیلر هم ایشسیز قالهدی.
طالبان حکومتی عیاللرگه نسبتاً سیاستی «اسلام شریعتی»گه اساسلنگنینی دعوا قیلهدی. بیراق تنقیدچیلر دنیا نینگ باشقه هېچ بیر مسلمان مملکتیده طالبان عملگه آشیرهیاتگن سیاستگه اۉخشش حالت موجود اېمسلیگینی ایتیشهدی. اولر نینگ تأکیدلشیچه، باشقه اسلامي مملکتلرده عیاللر دولت ایشلریدن، جملهدن اۉقیتووچیلیکدن چېتلهتیلمهیدی و اولرگه ایشلش حقوقی بېریلهدی.
طالبان حکومتی اۉزی نینگ بیرینچی حکمرانلیگی دوریده 1990-ییللر نینگ ایکّینچی یرمیده هم برچه عیال اۉقیتووچیلرنی ایشیدن بۉشهتیب، اولرنی اویده قالیشگه مجبور قیلگن اېدی.
