یازووچی: احسان الله قووانچ
خلاصه: سۉز استادی امیرالکلام علیشیر نوایی و دَرایتلی عادل شاه ظهیرالدین محمد بابرلرنینگ قیسقه حیاتی و ایجادلریدن اېسلهش بیلن سیاسی، علمی، فرهنگی، اجتماعی، عمرانی، وطن پرورلیگی، انسان سېورلیگی و حکومت دارلیگی حقیده فکری اۉخششلیکلرینی سندلر و حجتلر اساسیده، تېکشیریب کۉریب، بو ایکّی اولوغ و شهرتلی شاعر، یازووچی و تاریخچیلرنینگ قندهی اندیشه و اویلرینینگ بیر – بیریگه ماسلیگی و هدف و غایهلری تېنگلیگی بارهسیده قیدیریش بیلن علمی نقطه نظردن دقت قرهتیلگن دیر
بو ایکّی بویوک دانا شخصیتنینگ میلادی 14۔16 عصرده یشهب، جانکویرلیک بیلن بجرگن فخرلی کارنامهلری و سیر محصول فعالیتلری، حضرت نواییدن حضرت بابرنینگ الهاملهنیب اثر یرهتگنی و بو ایکّی عالم و شاعرنینگ فکری اۉخششلیکلرینینگ ماسلیگی حقیده بحثلر قیلینیب، حجتلر بیلن معلوماتلر کیریتیلگن دیر. همده، حضرت نوایی بیلن حضرت بابرنینگ حیاتی قیسقرتیریلیب مقالهگه کیریتیلیشی بیلن بو اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ ایکّّی ناملی بیلیمدانلرینینگ ادبی، علمی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کارنامهلری بیر۔ بیراویگه قیاسلنتیریب یازیلگن و حاضرگچه هیچ بیر دانشمند بجرهآلمهگن شهکارلیکلری حقیده هم معلوماتلر بېریلگن دیر.
هدفلر:
۔۔ نوایی بیلن بابرنینگ تیریکچیلیگیده یوزبېرگن تفاوتلر و اۉخششلیکلرنی کۉرسهتیش.
۔۔ نوایی و بابرنینگ سیاسی، علمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و عمرانی کارنامهلرینی، فکری اۉخششلیکلرینینگ بیر۔ بیراو لریگه تېنگلیگینی کۉرسهتیش.
۔۔ بابر، نوایینینگ اثرلرینی اۉقیش بیلن تاثیر آستیگه کېتیب، یازگن اثرلرینی بیر۔ بیرلریگه حجتلربیلن قیاسلش.
کلیت سۉزلر: ، تیل، ادبیات،فرهنگ، سیاست، اجتماع ، عمارت.
کیریش
علیشیرنوایی بیلن ظهیرالدین محمدبابر، اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ بویوک نمایندهلریدن بۉلیب، اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ تورلی بۉلیملریده اۉزلریدن اۉنلرچه اثرلر قالدیریشی اساسیده، فکرداش هم بۉلگنلر، شو اوچون اثرلرینینگ تیلی هم بیر۔ بیریگه تیلداش دیر. لیکن نوایی و بابرنینگ فکرداشلیک مناسبتلری و اثرلرینینگ مضمون جهتدن تېنگداشلیگی هلیگچه افغانستانلیک عالملر تمانیدن قیاسلشتیریلیب یازیلمهگن دیر. بیراق، بیرقطار یازیگن اثرلرهم موضوع و محتوا لحاظدن بو مقالهنینگ موضوعی بیلن بوتونلهی فرقلی دیر. اوشبو مقالهده نوایی بیلن بابرنینگ مستقل اثرلری مضمون و موضوع جهتدن تېنگلیگی قیاسلشتیریلیب، ادبی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و عمرانی ایش۔ فعالیتلری فقط گینه قیسقه شکلده اۉرنکلر بیلن کۉرسهتیلیب، نوایی و بابرنینگ فکری مناسبتلری، اثرلرینینگ مضمونینی تېنگلیگی، معنویت ساحهسیدهگی کوچ و توانالیکلری مشحض عنوانلر و شعری مثاللر بیلن ایضاحلنگن دیر.
حضرت نوایی بیلن حضرت بابرنینگ قیسقه حیاتی
امیر علیشیرنوایی میلادی 1441- ییلی، فیبروری آیینینگ تۉقیزینچی کونیده (هـ- ق 844 ییلی، رمضان آیینینگ اۉن بېشینچی کونی، تاووق ییلی) خراسان دولتینینگ ییریک شهری هرات ولایتینینگ باغ دولتخانهدېگن محلهسیگه دنیاگه کېلگن. علیشیرنینگ آتهسی غیاثالدین محمد «کیچکینه بهادر» (کیچیک بخشی) لقبلری بیلن مشهور بۉلگن دیر. او هراتنینگ چغتای اولوسیدن بۉلیب، تېموریلر درباریده اعتبارلی شخصلردن، اۉز دَورینینگ مشهورکیشیلریدن بۉلیب، چغتایی اېلنینگ قهرمانلریدن اېدی. نوایینینگ آنهسی کابلنینگ امیرزادهلریدن شیخ ابوسعید چنگینینگ قیزی بۉلگن.
اۉشه زمانده خراسانده امیرتېمورنینگ نبېرهسی، شاهرخ میرزانینگ اۉغلی اولوغبېک ماورالنهرده حکمرانلیک قیلر اېدی. نوایینینگ آته تمانیدهگی باباسی امیرتېمورنینگ اۉغلی عمر شیخ بیلن اېمکداش بۉلیب، میرزا بایقرا حکمرانلیگی دَوریده قندهارده امیر بۉلگن. دېمک، علیشیرنینگ آته بابالری تېموریلر بیلن اېمکداش بۉلگنلر و اولرنینگ حاکمیتینی مستحکملشگه یاردم بېریب، اولردن بعضیلرنینگ حرمت و ایشانچینی قازانگنلر. شونینگ اوچون تېموریلر خاندانیگه تعلقلی سلطان حسین بایقرانینگ آته ـ آنهلری غیاثالدین کیچکینه عایلهسیدهگی بالهلرگه هم اعتبار بیلن قرهگنلری سببلی اولغهییب کمالگه ېیتیشهدی.
اوشبو بویوک بیلیمدان و دانا وزیر امیر الکلام علیشیر نوایی، ییللرچه کۉرهشیب، اۉزیدن اوتّیزدن آشه قیمت بها و نایاب اثرلرنی اېل۔ اولوسیگه یادگار قالدیریب، علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و عمرانی ایشلر بیلن قتیق مشغول بۉلیب تورموشگه چیقهآلمهی، میلادی 1501- ییلی، 60 یاشیده، هرات ولایتیده عالمدن اۉتهدی. لیکن علیشیر نوایی، اوشبو اولکن خدمتلری سببلی قرنلر اۉتیشی بیلن نهیلغوز تورک۔ اۉزبېک خلقی بلکه بوتون آچوننینگ معنویتسېور ممکتلریده شهرت قازانیب کېلماقده دیر. (نوایی،1385: 28-31)
ظهيرالدين محمد بابر، ابن عمر شيخ ابن سلطان ابو سعيد ميرزا ابن میرانشاه ابن امیر تېمورکۉرهگانی اساسن حضرت بابر صاحبقران کۉرهگانینینگ نسلیدن بۉلیب، میلادی 1483۔ییلده عمر شیخنینگ عایلهسی اندیجانده دنیاگه کېلیب، اۉزبېك كلاسيك ادبياتینينگ اولكن ادبی ـ علمی سيمالريدن سنهلگن و جهان مدنیتیگه كتّه اولوش قۉشگن شاعر، یازووچی و دولت اربابی دير.
حضرت بابرنینگ آنهسی، موغولستان حاکمی یونسخاننینگ قیزی قوتلوق نگار بۉلیب چنگیزنینگ نسل و نسبیگه باریب تاقیلهدی و اونینگ سلسلهلری قوییدهگیلردن عبارت : (یونسخان ابن ویسخان ابن محمدخان شیرعلی اوغلان ابن خضرخواجه ابن توغلوق تېمور ابن ایش بوقا ابن دواخان ابن برکا ابن اېسان بوقا ابن متوکان ابن چغتای ابن تموچین دیر). (کارگر،1382: 3-4)
ظهیرالدین محمد بابرعمر شیخ میرزانینگ سېکّیزینچی فرزندی( اوچ اۉغیل و بېش قیز) ایچیده اېنگ کتّهسی بۉلگن. بیرینچیدن اخسیده تعلیم آلیب ، کېین اندیجانگه بارهدی. بابرنینگ آتهسی عمر شیخ 39 یاشیده(هـ.ق 899) ییلده دنیادن اۉتهدی. کېینچهلیک قبلهگاهی عالمدن اۉتگندن کېین بابر 12 یاشده ، فرغانه ولایتیده شاهلیک تختیگه اۉلتیردهدی. بو یاش شاه، بیر اوزین مدت تاج و تختنی تدبیر بیلن آلغهآلیب باریب سلطنت سورهدی. بابر، حکومتینینگ جریانیده اجتماعی، فرهنگی، عمرانی و سیاسی ایشلریگه بینهایت اورینیب، اۉزیدن کتّه بهالی اثر لر قالدیرهدی. بابر 37 ییل پادشاهلیک قیلیب عمرینینگ سۉنگی دَوریده، تاج و تختنینک کتّه اۉغلی همایون میرزاگه تاپشیرهدی. بابر اخیرگی حیاتینینگ آقیمیدگچه سېکّیز قتله ازدواج قیلیب، یېتیته فرزند صاحبی تۉرتتهسی اۉغیل و اوچتهسی قیز( همایون، کامران، هندال، عسکری، گلرنگ، گلبدن، گلچهره) بۉلگن دیر. بلاخره 49 یاشیده ، میلادی 1530 ۔ ییلده بیر آغیر کسللیگی سببلی آگره شهریده حیاتدن کۉز یومیب رزافشان دېگن باغده دفن اېتیلهدی و اۉز وصیتیگه کۉره اونینگ سویکلری گابلگه کېلتیریب حاضرگی افغانستان پایتختی کابل ولایتیدهگی بابر باغیده دفن قیلینگن. (خلیلی،1385: 9 )
بو ایکّی شاعر، ایکّی یازووچی ، مورخ و دولت اربابلری بیر- بیراوینی یوزمه ۔ یوز کۉرهآلمهگنلر، شاید کۉرهآلالمسلیکلری نینگ سببی جغرافیایی فاصلهلر ویا حکومت دارلیک ایشلرینی کۉپلیگی بۉلسه کېرهک. گرچند حضرت نوایی بیلن حضرت بابر عصرداش بۉلیب، فکری جهتدن بیر کاروانگه صفداشلر. منبعلرگه کۉره، حضرت بابر هراتگه باریب 20 کونچه اویېرده قالگنیده علیشیر نوایینی کۉرهآلمهیدی. لیکن نوایی و بابر آرهلریده مکتوبلر یازیلگن. تاریخ گه کۉره اولوغوار حضرت نوایی 60 یاشیده حیاتدن کۉز یومگنیده، حضرت بابر 18 یاشده بۉلگن اېکن. بیراق حضرت بابر، حضرت نوایینینگ قیمتلی اثرلرینی قَیته۔ قَیته اۉقیب، اوشبو مبارک کیشینینگ اۉزینی و شعرلرینی سېوگنینی بابرنامهده اېسلهیدی. (کارگر،1385: 55-56)
نوایی بیلن بابرنینگ علمی، فرهنگی اۉخششلیکلری
امیرالکلام علیشیر نوایی آلتمیش ییللیک حیاتی آقیمیده، دولت دارلیک و حکومت دارلیک ایشلریگه چېکلهنیب قالمهی، علمی – فرهنگی ایشلر بیلن اۉرینیب، اۉتگیر قلمی واسطهسی بیلن، ادبیات، تیل، تاریخ، شعریب، دین، عرفان و تصوف حقیده اۉزیدن اۉتّیزدن آشه اولکن و بهاسیز اثرلر قالدیرهدی و قنچهلر تاریخی آبداتلرنی هم سلطان حسین بایقرا حاکمیتی آستیده قورهدی. اوشبو اۉرینده فقط گینه، قوییدهگی اثرلرنینگ آتلرینی توتیشگه تهینهمیز: «خمسه بېش داستاندن عبارت ( حیرت الابرار، فرهاد شیرین، لیلی و مجنون، سبعـــه سیـــار، سد سکندری)،خزاین المعانی تۉرت دېوان دن عبارت (غرایب الصغر، نوادرالشباب، بدایع الوسط، فوایدالکبر)،دیوان فانی، مجالس النفایس، محاکمه اللغتین، میزان الاوزان، محبوبالقلوب، تاریخ انبیا و حکما، وقفیه، منشآت، سراج المسلمین، حالات سید حسن اردشیر، اربعین، حالات پهلوان محمد، رساله معما، تاریخ ملوک عجم، خمسه المتحیرین، نظم الجواهر، سته ضروریهده آلتیته قصیدهلرکیرهدی:( تحفه الافکار، عین الحیات، روح القدس، قوه القلوب، منهاج النجات، نسیم الخلد»
عین شکلده عدالتلی شاه ظهیر الدین محمد بابر هم حربی مشغولاتلری و سیاست بۉلیمیده چېکلهنیب قالمهی، 49 ییللیک حیاتی جریانیده، دولت و حکومت ایشلرینی عدالت آستی و انسانیت محوریده بجریب، نازک خیال فکری و مهیین قلمی بیلن حضرت نوایی کبی ادبیات، تیل، تاریخ، شعریب، دین، عرفان و تصوف حقیده اۉزیدن اولکن و بهاسیز ادبی، علمی اثرلرنی اېل۔ اولوسیگه یادگار قالدیریب، و قنچهلر آبادانلیک ایشلر قیلیب، تاریخی آبداتلرنی هم میراث قالدیرهدی. اوشبو بحثیمیزده بابرنینگ قوییدهگی آلتین یپراقلی اثرلرینی نامینی اېسلهیمیز: «بابرنامه، رساله والديه، رسالهءمبين، مختصر (عروض رسالهسی)، خط بابری، بابر دیوانی (دریا درگوهر) و باشقه لر» (کارگر، 1385: 42)
نوایی بیلن بابرنینگ فکری اۉخششلیکلری تۉغریسیده شعری اۉرنک:
آدمی بۉلسه وفا اندین ییراق
ایت وفا بابیده اندین یخشیراق
(نوایی، 1392: 153)
کیم کۉروبتور ای کۉنگول، اهل جهاندین یخشیلیغ؟
کیم که اندین یخشی یۉق، کۉز توتمه آندین یخشیلیغ
(بابر، 1387: 152)
غربتده غریب شادمان بۉلمس اېمیش
اېل انگه شفیق و مهربان بۉلمس اېمیش
آلتون قفس ایچره گر قیزیل گل بوتسه
بلبلگه تیکندیک آشیان بۉلمس اېمیش
(نوایی، 1385: 633)
یاد اېتماس اېمیش کیشینی غربتته کیشی
شاد اېتماس اېمیش کۉنگولنی محنتته کیشی
کۉنگلوم بو غریبلیقدا شاد اۉلمادی، آه
غربتته سېوونماس اېرمیش البته کیشی
(بابر، 1387: 72)
نوایی بیلن بابرنینگ دینی و اسلامی اۉخششلیکلری
علیشیرزنوایی، قتیق مسلمان بۉلگنلیگی سببلی اسلام نینگ رکنلری نینگ اهمیتی و ارزشینی نظمگه اساسلنتیریب، اثرینینینگ آتینی «سراج المسلمین» قۉیهدی. سندلرگه کۉره نوایی بو اثرینی سلطان حسین بایقرانینگ ایستهگیگه بناَّ 1499۔ ییلده یازگن منظوم اثر دیر. محتویسی اېسه اسلام رکنلری، نماز، روزه، زکات، حج مبحثلرینی اۉز ایچیده آلهدی. همده حضرت نوایی اسلام پیغمبرینینگ قیرقته مبارک حدیثلرینی تورک۔ اۉزبېک تیلیده خلق لرگه یېتکزیش اوچون منظوم شکلیده یازیب آتینی «اربعین» قۉیگن دیر.
(ایشانچ،1373: 18)
حضرت بابرهم عینی حضرت نوایی کبی قتیق مسلمان بۉلگنی سببلی «مبین رسالهسی» نی یازگن دیر، بو اثرهم اسلام دینینینگ رکنلرینی اۉزایچیده آلهدی. بو اثرنی «كتاب الايمان »، « كتاب الصلوة »، « كتاب الزكات »، « كتاب الصيام »و « كتاب الحج » ودولت توزومی ، اقتصاد و ساليققه عايد «رساله» دېب ناملهگنلر. بو اثر اسلام دينی اساسلرینی بيان اېتووچی نظم بیلن یازیلگن اثر، ایکّی مینگ تورکی- اۉزبېکی بَیتدن عبارت بۉلیب دینی و اخلاقی موضوعلرنی اۉز ایچیده آلهدی. حضرت نوایی «سراج المسلمین» اثرینی سلطان حسین بایقرا ایستهگی اوچون یازگن بۉلسه، حضرت بابر هم بو منظوم اثرنی اۉز فرزندی کامران میرزاگه بغیشلهب یازهدی. «مبين» اثری بېش منظوم رسالهدن عبارت بۉليب كلمه كېلتيريش، نماز اۉقيش، روزه توتيش، زكات بېريش وحجگه باريش نينگ قاعده واصوللري غايت روان تيل بيلن بيان اېتيلهدي. (کارگر،1385: 42)
علیشیر نوایی اسلام دینینینگ بېش بناسینی نظم بیلن یازیب، اثرینینگ آتینی سراج المسلمین قویگن، اوشبو اثریدن قوییده گی شعری اۉرنک:
انگه کیم بۉلدی ایمان امرکردار
کېرهک اسلامدین بۉلسه خبردار
بناسین انگله غیل اسلام نینگ بېش
انی بیلمککه بۉلغیل فکرت اندیش
(نوایی، 1388: 8)
ظهیر الدین محمد بابرهم اۉزینینگ مُبَیّن اثریده، اسلام دینینینگ بېش بناسینی تۉرتته امام شرح بېرگنی اوچون اماملرنی تۉغری انسان، دین خدمتچیسی و اېل یولاوچیسی دېگن، اوشبو نظم بیلن یازگن مُبَیّین اثریدن شعری اۉرنک:
بیلکه بو تۉرت امام برحق دور
کیم الردین بو دینگه رونق دور
بو امام که شرح اداسیدور
دین ایله شرح مقتداسیدور
(بابر،
نوایی بیلن بابرنینگ ادبی فنلر تۉغریسیدهگی اۉخششلیکلری
امیر علیشیرنوایی اېلک بار اۉزبېک تیلیده میزان الاوزان ( وزنلر اۉلچاوی) اثرینی 1492 ۔ ییلده یازیب توگتدی. اوشبو اثر فن بابیده، عروض علمی اوچون تورک۔ اۉزبېک تیلیده یکانه ممتاز اثر سنهلیب، اوشبو اثریده، اېسکی تورکی شعریتینینگ عروضگه ماسلیگی، عروض نظریهسی و تورکی عروض خصوصیده بحث یوریتهدی. منه شو «میزان الاوزان»ده عروض وزنی بیلن برماق وزنی اۉرتهسیدهگی فرقلرنی توشینتیریب، 19 بحرلرنینگ خصوصیده سۉز یوریتیب، هربیر بحر و اونینگ وزنلرینی، اوستیده تۉختهلیب اۉتگن و زحاف و رکنلری حقیده آچیق صورتده کوزهتگن دیر. حتی حضرت نوایی هر بیر عروضی بحرلرگه شعری اۉرنکلر یازیب، کتابگه کیردیرگن دیر. شو اساسده، بو اثر بوتون تورکی ادبیاتیده شعر نظریهسی بۉییچه بیرینچی منبع بۉلیب، اۉرته عصر تورک- اۉزبېک ادبیات شناسلیگی اوچــون غایت مهم اثر حسابلنهدی. ( ایشانچ، 1373: 329-330-)
ظهيرالدين محمد بابرهم حضرت نوایینینگ فکریگه قۉشیلیب، عروض رسالهنی یازگن دیر. حضرت بابرنینگ عروض رسالهسی، حضرت نوایی نینگ میزان الاوزان اثری و سیفی بخارینینگ میزان الاشعار اثریدن کېین یرهتیلگن اثردیر. بو اثر حضرت بابر قلمی بيلن يازيلگن اۉزبېگ ادبياتشناسليگیده عروض علمینی چوقورياريتگن علمی اثر سنهلهدی. علیشیر نوایی19 ته عروضی بحرلرنی اوستیده سۉزلهگن بۉلسه، ظهیر الدین محمد بابر اوشبو اثریده 21 ته عروضی بحرلر و537 وزن لرحقيده بحث يوريتيب، طويل بحري دايرهسی اساسيده عميق وعريض بحرلرينی يرهتهدی. 537 وزن نينگ 280 وزنی معروف بۉليب قالگنلری حضرت بابرتمانیدن اختراع اېتيلهدی. حضرت بابر بوعلمی اثرده عروضنينگ اۉزيگه خاص تمانلرينی ياريتيش بيلن توركی شعريتنينگ بيرقنچه قديمی شكللری (توركی، ترخانی، اۉلنگ، چينگه وتويوق) كبي تورلری خصوصیده تاختهليب اۉتهدی. بابر «عروض رسالهسی»ده زحافلرسانینی 44 تهگه يېتگزهدی. اوشبو اثر اۉزبېك ادبياتیده نوايینينگ «ميزان الاوزان » عروضی اثريدن سۉنگ جوده كته علمی اثرحسابلنهدی. (ایشانچ، 1373: 284)
حضرت بابرنینگ اوشبو اثری حضرت نوایینینگ میزان الاوزان اثریدن کۉره ساده راق و سیلیق راق، سیفی بخارینینگ میزان الاشعاراثریدن یخشی راق یازیب، رکنلر، زحافلرحقیده کۉپراق بحث قیلیب، شعرنینگ عروضی وزنلرینی ایگین۔ چیگینی نی آچیقلهگن دیر. همده عروضی بحرلر گه کمراق معلوماتلر بېریب، غزللرومثنویلردن شعری اۉرنک کېلتیریب، لفظی و معنوی صنعتلری حقیده هم اوندهگن دیر. میزان الاوزان بیلن، میزان الاشعار 19ته بحرلرنینگ حقیده بحث قیلگنده، عروض رسالهسی 21 ته بحرنینگ اوستیده بحث قیلهدی، شو اوچون حضرت بابرنینگ اثرینی تۉلیق اثردېب آتلهگنلر. عروض رسالهسی نهیلغوز وزن لرحقیده صحتبلشهدی. بلکه، عروض عنعنهلری، و اونینگ قاعده ۔ قانونیتلری حقیده بحث قیلیب، اۉزبېک تیلی آوازشناسلیگی، عروضگه تېگشیلی اۉزبېکچه شعرلر، ادبی ژانرلر، فولکلوریک شعرلر و تورلی ادبی موضوعلرگه یاغدولیک تشلهیدی. (بابر، 1387: 36-37)
نوایی بیلن بابرنینگ عِمرانی اۉخششلیکلری
امیرعلیشیر نوایی شعر۔ شاعرلیک، یازووچیلیک، کتابت و سیاستگه چېکلهنیب قالمهی، وزیرلیک دورهسی و اوندن کېین هم عمرانی و خیریه ایشلرگه اورینیب، 370 ته، کۉپریکلر، مسجدلر، منارلر، نهرلر، اریقلر، خانقاهلر، مقبرهلر، باغلر، حوضلر، خیریه مدرسهلر، موسسهلر و تورلی عام المنفعه اۉرینلر قوریب، اۉتّیز ییلدن کۉپراق آبادانچلیککه قۉل اورگن، و خراسان پایتختی هرات ولایتی و تورلی منطقهلر و شهرلرنی عمرانی فعالیتلری بیلن بېزه تگن دیر. (فرمند، 1393: 5-6)
حضرت نوایی، عمارتچیلیک، آبادلیک و بنا لرقوریشگه جوده اهمیت بېرر اېکن، شو اوچون سلطان حسین بایقرا سلطنتینینگ باشلنیشلریگه اوشبو دانا وزیرینینگ فعالیتلریدن آرقهداشلیک قیلیب، هر عمرانی ایشینینگ چین کۉنگیلدن تصدیقلب، دولت خزینهسینی خدمتیگه قۉیگن اېکن. حضرت نوایی هم صداقت بیلن ایش بجریب، سلطاننینگ مرتبه و منزلتینی یوقاریگه آشیریب، اخلاصیه خانقاهسی، شفاییه مدرسهسی، هرات نظامیهسی، شهرتلی کۉپریکلریدن جوزجانان کوپریگی، بلچراغ کوپریگی، یوزلرچه تاریخی بنالر، آبدهلر و خیریه اۉرینلرنی تورلی شهرلرگه اینیقسه نیشاپور، ترمذ، بخار و مشهد و هراتدهگی موجود منارلرنی قورگن دیر. تاریخچی میرخواندنینگ اَیتیشیچه فاضللر، عالملر، ادیبلر و شاعرگه مخصوص اۉرین توزهتیب تربیه قیلیشی یانیده، اخلاصیه خانقاهنی قوریب، اوشبو جایده بینوالر، مسافر و فقیرلرنی اسرهب حتی او فقیرلرگه هر ییلنینگ یېمکلری، کییمکلرینی تیارلب بېررگن. (ملله یف، 1395: 505-506)
منه شو یوقاریده اېسلنگن تاریخی عمراناتلرنینگ بیرقطارلری دولتلرنینگ بی پروالیگی سببلی اۉرتهدن کېتیب، بیرقطاریلری هم نمونه طرزیده تورلی ساحهلرده، اینیقسه هرات شهریده موجود دیر. حبیب السیر و روضه الصفا مولفلرینینگ تذکر بېریشیگه کۉره، بلخدهگی حضرت علینینگ مقبرهسی روضه مبارک هم سلطان حسین بویروغی و امیر الکام علیشیر نوایینینگ مصلحت و تشبثی بیلن قوریلگن، اوشبو تاریخی بنا هم نوایینینگ فخرلی خدمتلریدن بیری دیر. چونکه اوشبو مقبره قوریلیشی بیلن بلخ بیزهلنتیریلیب، آبادانلیککه اېگه بۉلگن دیر.
ظهیر الدین محمد بابرهم کوچلی شاعر بۉلیب دیوان یرهتگنینینگ یانیده نهایت سزاوارگه تېنگ تاریخچی بۉلیب «بابرنامه» دېک دردانه نثری اثر هم یرهتگن، همده عمرانی ایشلرگه اۉرینیب اولکهلرگه جوده کوزهل باغلر و اعمار قیلگن، شو اوچون بو شاهنی هنر سېورو صنعت دوست دېب ناملیدیلر. بابر؛ شاهلیک نینگ یانیده شعر و ادبیات، هنر۔ صنعت گه هم چېکسیز اهمیت قرهتر اېدی. شوموضوعلرسببلی اۉشه زماننینگ هنرچی، صنعتچی، ادیب و شاعرلرینی تربیه قیلیب اۉزیدن اۉلمس و یوقالمس یادگارلیکلر اېل۔اولوسگه میراث قالدیرهدی.
حضرت بابرسلطنتی دَوریده کابلگه قوریلگن باغلر(باغ نوروز، بوستانسرای، چهارباغ، باغ بهشت، باغ بنفشه، باغ نور، باغ خلوت، باغ صورت خانه، باغ شهرآرا، باغمهتاب، اۉرته باغ )، باغ صفا ننگرهار ولایتیده، باغ وفا آدینه قلعۀسی نینگ یقینیده (بابر بو باغده تورلی میوهلی درختلر اېکیب، باغ ایچیده حوضلر، یۉللر توزهتگن. چونکه بو باغنینگ ایچیدن بیر کتّه اریغ سوهم اۉتراېدی)، قندهار چهل زینهسی و قندهار چهارباغی قندهار ولایتیده توزهتگن دیر. بو یادگار قۉیگن عماراتلریدن بیری بابر تختی بۉلیب کابل ولایتی ابن سینا شفاخانهسی نینگ آرقهسیده قرار تاپگن و بو تخت نینگ آلدیده بیرحوض هم توزهتگن وحاضرهم شو یېرده تاریخی یازیلگن تاش کتبیه هم موجود. بابرنینگ نبېرهلریدن بیری نورالدین جهانگیرنینگ اَیتیشیچه بوتاش صحیفهلی اۉرین «شاه تختی » دېب هم ناملرنر اېکن. ینه بابرنینگ اۉز زمانیده توزهتیلگن بنالردن بیری «ارگ قلعهسی» بۉلیب حاضر بالاحصار دېب ناملهیدیلر، بابر بو قلعهنی جوده سېویب مقتهیراېدی، شو بالاحصار یانیده علیحده قلعه بار دیر، بو قلعه نینگ بابرنینگ اۉغلی کامران میرزا قَیته قوریب کۉزهللنتیرهدی. بو قلعه نهایت کۉزهل بۉلگنی اوچون ملا طالب معمایی توصیفلب بدیع الزمان میرزاگه قوییدهگی نظمنی اَیتهدی:
بخور در ارک کابـــل می، بگـردان کاسـه پـی درپـی
که هم کوه است وهم دریا وهم شهر است وهم صحرا
بو شهامتلیشاه هندوستان اولکهسیده هم تورلی بنالر قورهدی، بولرنینگ هر بیریسی کتّه شهرتگه اېگه دیر. شو جملهدن آگره ولایتیدهگی چهارباغ، زهرهباغ، رامباغ و هشت بهشت، آگره قلعهسی نینگ ایچیدهگی اوچ منزللیک عمارت، دهالپوردهگی چهارباغ، حمام، نیلوفر باغی و باشقهلردن عبارت دیر. (کارگر، 1385: 50- 54)
ظهیرالدین محمدبابر، باغلر، چهارباغلر، مسجدلر، حماملر و گۉزهل اۉرینلر قوریب اۉزیدن میراث قالدیرگن. بولرنینگ هر بیری بغایت ارزشگه اېگه بۉلیب، تېموری و بابریلرنینگ فرهنگ، مدنیت و معنویت سېورلیگینینگ شاهدی دیر. شو اوچون بولرنینگ تدبیرلی حرکتلری جهان مدنیتینینگ خزینهسی دېب سنهلهدی.
