یازووچی: جلالالدین آرام
افغانستان و پاکستانده اسلامي-قومي اېکسترېمیستیک گروهلر اوّلا اۉز طرفدارلریگه، سۉنگره جمعیت نینگ کېنگ قتلملریگه شوندهی توشونچهنی سینگدیریشگه کۉپ اورینماقده: گۉیاکه پاکستان حکومتی ضعیف کوچ بۉلیب، اگر اېکسترېمیستلر اِیمان و بیرلیک بیلن اونگه قرشی کورهشسه، اونی اغدریشلری ممکن.
تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) و باشقه ترورچی گروهلر، افغانستان طالبانی نینگ قۉللب-قوّتلشی و رغبتلنتیریشی بیلن، اۉزلری «ظالم و کارروپسيهلشگن پنجابيلر حکومتی» دېب اتهیدیگن تیزیم آخر-عاقبت «اسلام فداییلری نینگ مجاهدتی» قرشیسیده برداش بېره آلمهیدی و قولهب توشهدی، دېگن ایشانچگه اېگه. اما پاکستان حکومتی طالبان بیلن آلیب بارهیاتگن اوروشی همده اېران و امریکا اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک یانیده شوندهی چارهلر کۉردیکی، بو حالت پاکستان و افغانستان طالبانینی پاکستان حکومتی نینگ امکانیتلری حقیدهگی تصورلرینی قَیته کۉریب چیقیشگه مجبور قیلگن بۉلیشی کېرهک.
سۉنگگی بیر نېچه آی ایچیده بیر وقت نینگ اۉزیده، اما ماهیتاً فرقلی بۉلگن ایکّی ضدیت دوام اېتدی، بیری افغانستان و پاکستان چېگرهلریده، ایکّینچیسی اېسه ایران و یقین شرقده. پاکستان، افغانستان طالبانی بیلن تۉقنهشوو دوام اېتهیاتگن بیر پیتده، ایکّینچی اوروش بیلن هم فعال طرزده شغللنه باشلهدی. عیناً شوندهی بیر وضعیتده امریکا حکومتی، خصوصاً دونالد ترامپ، ایران بیلن اوروش مدتینی قیسقهرتیریش یۉلینی ایزلهیاتگن اېدی (ایچکی و خلقارا عاقبتلرنی کمهیتیریش مقصدیده). پاکستان اېسه واشنگتن نینگ بو احتیاجینی امکانیت آینهسی صفتیده بهالهدی.
بوندهی احتیاج، یعنی اوروشنی تۉختهتیش ایستهگی ایران تامانیده هم کوزهتیلهیاتگن اېدی. پاکستان رهبرلری تۉغری انگلهدیکی، اساسي ایکّی اۉیینچی باشی بېرک کۉچهگه کیریب قالگن پیتده، پاکستان نینگ ارهلشووی، علاقه یۉللرینی یرهتیش و کېسکینلیکنی کمهیتیریشدهگی رۉلی هر ایکّی تامان اوچون جوده قیمتلی بۉلهدی. شوندهی شرایطده اسلام آباد اۉزینی نهفقط واسطهچی صفتیده، بلکه اقش اوچون «مناسب چیقیش یۉلی»، یعنی «off-ramp» نی تأمینلاوچی صفتیده کۉرسهتیشگه حرکت قیلدی. بو اینیقسه دونالد ترامپ اوچون مهم اېدی. او کېسکینلیکنی کمهیتیریش یۉلینی ایزلر اېدی، بیراق تۉغریدن-تۉغری چېکینیش نینگ آبرویگه ضرر یېتکزهدیگن نرخینی تۉلهشنی ایستهمسدی. پاکستان اېسه عیناً شوندهی یۉلنی اونینگ آلدیگه قۉیدی.
پاکستان رهبرلری امریکا و اېراننی ایکّی هفتهلیک اۉت آچیشنی تۉختهتیشگه کۉندیره آلدیلر. شوندن سۉنگ اولر ایکّی تامان اۉرتهسیدهگی مذاکرهلرگه مېزبانلیک قیلیش رۉلینی هم بجره آلدیلر. بو رۉلنی بجریش معین امکانیتلر اساسیده عملگه آشدی: پاکستان نینگ مهم ژئوپولیتیک و حربي موقعی، اونینگ قرهمه-قرشی اۉیینچیلر بیلن کۉپ قتلملی علاقهلر ترماغی همده تورلی اکتورلر بیلن رسمي و نارهسمي علاقه کاناللرینی باشقریش بارهسیدهگی تاریخي تجربهسی بونگه زمین یرهتدی. پاکستان بیر تاماندن ایران بیلن فعال و موازنتلی مناسبتلرگه اېگه، ایکّینچی تاماندن اېسه امریکا بیلن اوزاق ییللیک خوفسیزلیک همکارلیگی تجربهسیگه اېگه. شو بیلن بیرگه، او تاباره کۉپراق چین گه یقینلشیب بارماقده. عیناً شو کۉپ یۉنهلیشلی سیاست پاکستانگه مرکّب وضعیتلرده (مثلاً، امریکا و اېران دوچ کېلگن باشی بېرک کۉچه کبی) اۉز دیپلوماتیک امکانیتینی تېزده ایشگه سالیش و اۉینهیاتگن رۉلیدن فایده آلیش امکانینی بېردی.
اېندی بو پاکستان نینگ قابلیتی تصادفي یاکه فقط رئاکسیون حادثه اېمس، بلکه بیر نېچه اۉن ییللر دوامیده شکللنگن چوقورراق عامللرگه باریب تقهلهدی. بیرینچیدن، بو مملکت نینگ کیچیک و ییریک انقراضلر بیلن ایشلشدهگی تۉپلنگن تجربهسی دیر. ساووق اوروش دوریدن باشلب، 2001-ییلدن کېینگی اۉزگریشلرگچه همده 2021-ییلده افغانستانده جمهوریت توزومی نینگ قولهشی دوریگچه، پاکستان دایمي روشده منطقوي و گلوبل ماجرالر بیلن بېواسطه توتهش چیزیقده جایلشگن بۉلیب کېلگن. شو جریانده او اۉزینی باشقه اۉیینچیلرگه موازنتلرنی اۉزگرتیره آلهدیگن دولت صفتیده تنیته آلدی. عیناً شو، یعنی انقراضلر و تورلی اۉیینچیلر بیلن اوزاق مدتلی علاقهلر پاکستانگه مرکّب و «کولرنگ» وضعیتلرنی باشقریشده عملي، نسبتاً آپتیمهللشگن مهارتنی شکللنتیردی. اوشبو تکراري تجربهلر پاکستان نینگ قرار قبول قیلووچی انستیتوتلریگه تکرارلنهدیگن اندازهلرنی انیقلش امکانینی بېرهدی و اۉخشهش شرایطلرده اولر یوقاری درجهدهگی ایشانچ همده تخنیکي صلاحیت بیلن حرکتگه کیریشه آلهدی.
ایکّینچیدن، پاکستان تشقی سیاستده بیر وقت نینگ اۉزیده کۉپ یۉنهلیشلی اۉیین یوریتیشگه اساسلنگن اوزاق مدتلی و سترهتېگیک یاندشوونی اۉزلشتیرگن. بو دېگنی، مملکت بیر-بیریگه ضد اۉیینچیلر بیلن بیر وقت نینگ اۉزیده ایشلشنی اۉرگنگن، بونده او مجبوري روشده اولردن بیری نینگ لاگېریگه تۉلیق قۉشیلیب کېتمهیدی. امریکا بیلن ایشچی مناسبتلرنی سهقلب قالیش بیلن بیرگه چین گه یقینلشیش و ایران بیلن فعال علاقهلرنی دوام اېتتیریش عیناً شو خُلقي مۉدل نتیجهسیدیر. بو خصوصیت بحران پیتلریده پاکستانگه جوده ثمرهلی علاقه کۉپریگی صفتیده نمایان بۉلیش امکانینی بېرهدی.
اوچینچیدن، پاکستان بیر نېچه اۉن ییللر دوامیده اۉز موقعینی سهقلب قالیش اوچون تورلی نامتناسب (اسیمېتریک) واسطهلرگه کیریش امکانینی یرهتیشگه حرکت قیلیب کېلگن. بو شونی انگلهتهدیکی، پاکستان رسمي دیپلوماتیک واسطهلردن فایدهلنیش بیلن بیرگه، سایه آستیده اونینگ منفعتلریگه خدمت قیلیشی ممکن بۉلگن ترماقلرگه هم اېگه. عیناً رسمي و نارهسمي واسطهلر نینگ بوندهی اویغونلیگی پاکستان نینگ حرکت دایرهسینی کېنگهیتیرهدی و ضرورت توغیلگنده اونگه هم واسطهچیلیک، هم تيیب تورووچی رۉلنی بجریش امکانینی بېرهدی.
بو یاندشوو نینگ اېنگ یارقین نمونهسی صفتیده پاکستان نینگ امریکا و ناتو بیلن تروریزمگه قرشی کورهشدهگی رسمي همکارلیگی و شو بیلن بیرگه طالبان کبی گروهلر بیلن یشیرین علاقهلری کۉرسهتیلهدی. بو ایکّی یاندشوو بیر وقت نینگ اۉزیده موجود بۉلگن، بیراق ایکّینچیسی تورلی ترورچی گروهلر نینگ اسیمېتریک امکانیتلریدن فایدهلنیش دایرهسیده عملگه آشیریلگن.
پاکستان نینگ امریکا و ایران اۉرتهسیدهگی اوروش اۉرتهسیده آلیب بارگن فعال یاندشووی طالبان اوچون انیق بیر پیامنی انگلهتدی:
پاکستان حکومتی، تحریک طالبان پاکستان، افغانستان طالبانی و اولر نینگ دیورند چیزیغی نینگ ایکّی تامانیدهگی طرفدارلری آرهسیده کېنگ ترقهلگن تصورلردن فرقلی روشده، نهفقط چیریگن و قولهش عرفهسیدهگی بیر انشاات اېمس، بلکه جهان اوروشی و تینچلیگی مسألهلریگه عاید اېنگ مهم خلقارا مذاکرهلر نینگ اَیریملریگه مېزبانلیک قیله آلهدیگن موقعگه اېگه دولت دیر.
پاکستان بو یاندشووی آرقهلی طالبان و اولر نینگ طرفدارلریگه «پاکستان اسلام امیرلیگی»نی برپا اېتیش حقیدهگی خَیالنی ترک اېتیشلری کېرهکلیگینی کۉرسهتدی.
افغانستان و پاکستان طالبانی نینگ اۉزلری «پنجابلیک حربيلر نینگ معین دایرهسی» دېب اتهیدیگن توزومگه (یعنی پاکستان دولتیگه) قرشی امبیتسيهلری شو جهتدن ساخته آرزودیرکی، طالبان قۉلیده سیاست، علاقه و باسیم واسطهلری صفتیده اساسن بیر نېچه ترورچی گروهلر موجود، خلاص. حالبوکه، پاکستان حکومتی اۉزی نینگ خوفسیزلیک، سیاسي و اقتصادي صلاحیتلریگه قرهتگن سترهتېگیک سرمایهلری طفیلی، ایستهگن پیتده جوده ثمرهلی و رنگ-برنگ واسطهلر مجموعهسینی تېزلیک بیلن ایشگه ساله آلهدی.
پاکستان نینگ اقش و ایران اۉرتهسیدهگی یقیندهگی واسطهچیلیک رۉلی بونگه فقط بیرته مثال دیر.
