خالد محمدی
جمعهخان فاتح بدخشانده حشمتلی حیات طرزینی نمایش اېتیب، اۉق اۉتمس قیمتبها موترلر کاروانی بیلن یوریشی همده اسماعیليلرنی سنّیلیککه اۉتکزیش بۉییچه کمپنی باشلهگنی بیلن تنیلگن اېدی، اېندیلیکده زابل ولایتی حاکمی اۉرینباسری اېتیب تعیینلندی. اونی زابل ولایتی حاکمی اۉرینباسری صفتیده تنیشتیریش مراسمی اېسه شوندهی شرایطده اۉتدیکی، اونده طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی رهبرلریدن هېچ بیری اشتراک اېتمهدی. بو حالت باشیدناق مذکور تعیینلاونی عادي اۉزگریش صفتیده قبول قیلیشنی شبهه آستیگه قۉیهدی. جمعهخان فاتح بدخشان نینگ «درواز» حدودیدهگی بېش تومن نینگ امیری لوازمیدن چېتلهتیلگچ، اېندیلیکده بو ولایتده بیرارته هم یوقاری مرتبهلی تاجیک ملتیگه منسوب طالبان وکیلی قالمهدی. طالبان نینگ افغانستانده قَیته حاکمیتگه کېلگنیگه تۉرت یریم ییل اۉتیب، برچه تاجیک عملدارلر مهم لوازملردن چېتلهتیلیب، اولر نینگ اۉرنیگه پشتون ملتیگه منسوب شخصلر تعیینلنگن.
زابل؛ یۉق قیلیش منزلی
زابل ولایتی قندهار ولایتی بیلن قۉشنی بۉلگنی، طالبان یېتکچیسی نینگ قرارگاهی و اوشبو گروه نینگ اساسي کوچ مرکزیگه ایلنگنی سببلی شوندهی حدودگه ایلنگنکی، قچانکی قندهارلیک طالبان اعضالری اۉزلری نینگ ناپوشتون عملدارلرینی اولر نینگ توغیلگن جایلری یاکه تأثیر حدودلریدن اوزاقلشتیرماقچی بۉلسهلر، اولرنی عیناً شو ولایتگه کۉچیرهدیلر. بو اسلوب اوّل هم طالبان نینگ اېنگ مشهور اۉزبېک ملتیگه منسوب قوماندانلریدن بیری — قاری صلاح الدین ایوبيگه نسبتاً قۉللنیلگن اېدی. قاری صلاح الدین ایوبي طالبان نینگ قیشلاق خۉجهلیگینی تیکلش و رواجلنتیریش وزیرلیگی اۉرینباسری لوازمینی قبول قیلمهی، اۉز توغیلگن جایی فاریابگه قَیتگن اېدی. اما آخر-عاقبت، اوچ یریم ییل اوّل او زابل ولایتیده طالبان پولیس قوماندانی اېتیب تعیینلندی. اېندیلیکده جمعهخان فاتح نینگ کۉچیریلیشی هم عیناً شو سناریو نینگ دوامی صفتیده تحلیل قیلینیشی ممکن. بو سناریونینگ اساسي مقصدی قوماندانلرنی اۉز محلي تهیهنچ بازهلریدن اوزیب قۉییش و اولرنینگ اۉز حدودلریدهگی تأثیرینی ضعیفلشتیریشدن عبارت.
جمعهخان فاتح بهدلیل سهیم بودن در عواید استخراج معادن طلا و لاجورد در بدخشان و همچنین فعالیتهای دیگر عایداتی، در دوران حاکمیت مجدد طالبان به یکی از افراد ثروتمند این ولایت بدل شده بود. همین جایگاه اقتصادی، در کنار شبکه نفوذ محلی و نظامی او، زمینهساز افزایش قدرتش شده بود؛ امری که در نهایت باعث شد به دستور ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، از مسندش کنار گذاشته شود.
در همین حال، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان که معمولا تغییر و تبدیلیها را در حساب ایکس خود اعلام میکند، در مورد برکناری جمعهخان فاتح هیچ مطلبی منتشر نکرد. این سکوت نشان میدهد که حلقهی قندهار تمایلی ندارد در مورد چنین تصمیمهایی بهصورت علنی توضیح دهد. به نظر میرسد که ذبیحالله مجاهد نیز نمیخواهد با انتشار چنین مواردی باعث برجسته شدن فرماندهان محلی این گروه شود و بهگونهی ناخواسته به افزایش شهرت آنان کمک کند.
جمعهخان فاتح بدخشانده آلتین و لاجورد کانلریدن آلینهدیگن درآمدلرده اولوشی بارلیگی، شونینگدېک باشقه درآمد کېلتیرووچی فعالیتلری طفیلی طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگن دوریده اوشبو ولایت نینگ بای شخصلریدن بیریگه ایلنگن اېدی. عیناً شو اقتصادي موقعی، اونینگ محلي و حربي تأثیر ترماغی بیلن بیرگه، کوچی نینگ آشیشیگه زمین یرهتگن اېدی. بو حالت اېسه آخر-عاقبت طالبان یېتکچیسی ملا هبتالله آخوندزاده نینگ بویروغی بیلن اونینگ لوازمیدن چېتلهتیلیشیگه سبب بۉلدی.
شو بیلن بیرگه، عادتده اۉزی نینگ ایکس اجتماعی صحیفهسیده تعیینلاو و اۉزگریشلرنی اعلان قیلیب بارهدیگن طالبان حکومتی مطبوعات کاتبی ذبیح الله مجاهد جمعهخان فاتح نینگ لوازمدن آلینیشی حقیده هېچ قندهی معلومات ترقهتمهدی. بو سکوت قندهار دایرهسی نینگ بوندهی قرارلر حقیده آچیق ایضاح بېریشگه اونچه مایل اېمسلیگینی کۉرسهتهدی. کۉرینیشیچه، ذبیح الله مجاهد هم بوندهی حالتلرنی اعلان قیلیش آرقهلی گروه نینگ محلي قوماندانلرینی کۉپراق کۉزگه تشلنیشیگه سبب بۉلیشنی و بالواسطه اولر نینگ شهرتینی آشیریشنی ایستهمهیپتی.
شهرچهسازلیک، ترماق قوریش
جمعهخان فاتح نینگ بویروغی بیلن نسی اولسواللیگی، آمودریا بۉییده و تاجیکستان بیلن چېگرهده ایکّیته شهرچه قوریلماقده. «توحید» و «وحدت» ناملی اوشبو شهرچهلر 550 ته عایله اوچون مۉلجللنگن. اونینگ ایتیشیچه، بو اویلر سېل و قار کۉچکیسی خوفی آستیده یشه یاتگن آدملر اوچون قوریلماقده. بیراق، بو اویلر نینگ بیر قِسمی زمانهوي و حشمتلی اسلوبده برپا اېتیلگنی شوندهیکی، اکثریتی آغیر قشّاقلیکده یشه یاتگن محلي اهالی بوندهی اویلرنی ساتیب آلیش یاکه اولرده یشش امکانیگه اېگه اېمس. جمعهخان فاتح طالبانگه یقین عامهوي اخبارات واسطهلریگه بېرگن اینتېرویوسیده بو شهرچهلر «نسی» تومنیدهگی محتاج اهالیگه تقسیملنیشینی ایتگن. او شوندهی دېگن: «بو ایکّی شهرچه اوی-جای یېتیشماوچیلیگی و قشّاقلیکده یشه یاتگن آدملر همده سېل خوفی آستیده قالگن چېگرهداش حدود اهالیسی احتیاجلری اساسیده تقسیملنهدی. بو آدملر نینگ اوی-جایلری ییللر دوامیده قار کۉچکیسی و سېل خوفی آستیده اېدی.»
بیراق، بدخشاندهگی منبعلر «اطلاعات روز»گه معلوم قیلیشیچه، جمعهخان فاتح اوشبو شهرچهلر نینگ اَیریم قِسملریده اۉز کوچلری و طرفدارلرینی جایلشتیریشنی رېجهلشتیرماقده. شو آرقهلی او «نسی» تومنیده اۉز تأثیرینی ینهده کېنگهیتیریشنی مقصد قیلگن. اونگه علاقهدار قوراللی کوچلر نینگ تاجیکستان چېگرهسی یقینیده کۉپهییب بارهیاتگنی اېسه بو مسألهنی ینهده شبههلی حالتگه ایلنتیرماقده. چونکه طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ، تاجیکستان تامانی تروریزم و خوفسیزلیک تهدیدلری نینگ آرتیشیدن خواطر بیلدیریب کېلماقده.
فشار مذهبی و تشدید نارضایتی
جمعهخان فاتح در ولسوالی «نسی» شبکهای از مساجد و مدارس دینی مبتنی بر ترویج روایت اهل سنت را حمایت مالی میکند و بخشی از این مراکز را نیز با هزینهی شخصی خود ساخته است. در این مساجد و مدارس، تلاشهایی برای تغییر پیروان مذهب اسماعیلیه به اهل سنت انجام میشود.
اقدامات او در زمینهی تغییر اجباری مذهب اسماعیلیهها و همچنین فشار بر خانوادهها برای فرستادن کودکان و نوجوانانشان به مدارس تحت کنترلش، ادعای طالبان مبنی بر تأمین عدالت را بهطور جدی زیر پرسش برده است. این اقدامات، در کنار رفتارهای خشونتآمیز این گروه در بدخشان، از جمله اعدام یک فرد با شلیک کلاشینکف بدون طی مراحل قضایی، باعث افزایش فشار افکار عمومی بر حکومت طالبان شده است. این در حالی است که مذهب اسماعیلیه یکی از شاخههای اسلام است که پیروان آن خود را مسلمان میدانند و به اصول بنیادین اسلام، از جمله قرآن و پیامبر اسلام، باور دارند. با وجود این، فشار، سختگیری و تهدید علیه جامعهی اسماعیلیه در دورهی فعالیت جمعهخان فاتح به سطحی رسیده بود که در چند دههی گذشته بیسابقه توصیف میشود. هرچند او اکنون معاون والی زابل است، اما این جابهجایی به معنای از بین رفتن ابزارهای فشار او علیه این جامعه نیست.
دیني باسیم و ناراضیلیک نینگ کوچهییشی
جمعهخان فاتح «نسی» تومنیده سنّیلیک تلقینینی ترغیب قیلووچی مسجد و دیني مکتبلر ترماغاینی مالیوي قۉللب-قوّتلهماقده، حتا اولر نینگ اَیریملرینی اۉز شخصي مبلغی حسابیدن برپا اېتگن. اوشبو مسجد و مدرسهلرده اسماعیلي مذهبیگه منسوب اهالینی سنّیلیککه اۉتکزیش بۉییچه اورینیشلر آلیب باریلماقده. اونینگ اسماعیليلر مذهبینی مجبورن اۉزگرتیریشگه قرهتیلگن حرکتلری، شونینگدېک عایلهلرگه بالهلری و اۉسمیرلرینی اونینگ نظارتیدهگی مدرسهلرگه یوباریش اوچون باسیم اۉتکزیشی طالبان نینگ عدالتنی تأمینلش حقیدهگی دعوالرینی جدّي روشده شبهه آستیگه قۉیماقده. بو حرکتلر، شونینگدېک بدخشاندهگی زۉرآورلیک حالتلری جملهدن، بیر کیشی نینگ محکمه جریانی سیز اتومات (کلاشنیکف) بیلن آتیب اۉلدیریلیشی جماعتچیلیک باسیمی نینگ آرتیشیگه سبب بۉلماقده. شونی هم تأکیدلش کېرهککی، اسماعیليلیک اسلام نینگ بیر یۉنهلیشی بۉلیب، اونینگ طرفدارلری اۉز لرینی مسلمان دېب بیلهدیلر و اسلام نینگ اساسي قدریتلری قرآن و پیغمبر محمد (ص)گه ایشانهدیلر. شونگه قرهمهی، جمعهخان فاتح فعالیتی دوریده اسماعیلي جماعهسیگه نسبتاً باسیم، تعقیب و تهدیدلر سۉنگگی بیر نېچه اۉن ییللیکلرده کوزهتیلمهگن درجهگه یېتگنی ایتیلماقده. او حاضرده زابل ولایتی حاکمی اۉرینباسری اېتیب تعیینلنگن بۉلسه-ده، بو اۉزگریش اونینگ اوشبو جماعهگه نسبتاً باسیم اۉتکزیش واسطهلری بوتونلهی یۉقالگنینی انگلهتمهیدی.
قندهارده حاکمیت نینگ مرکزلشووی و محلي قوماندانلرنی جلولش
کۉرینیشیچه، طالبان رهبریتی بیر تاماندن گروه ایچیده کوچ نینگ آشیشینی ایستهیدی، بیراق باشقه تاماندن اۉز قوماندانلری نینگ تأثیری معلوم چېگرهدن آشیب کېتیشیدن خواطرده. چونکه بو حالت کېینچهلیک نظارت قیلیب بۉلمهیدیگن معماگه ایلنیشی ممکن. بو احتیاطکارلیک اینیقسه اۉزبېک و تاجیک ملتیگه منسوب قوماندانلرگه نسبتاً ینهده کوچلیراق سېزیلهدی.
جمعهخان فاتحگه عاید زۉرآورلیک عکس اېتگن ویدېولر نینگ ترقهلیشی جملهدن، مخالفلر بیلن همکارلیکده عیبلنگن بیر شخصنی عامه آلدیده آتیب تشلش، مخالفلرنی اۉلیم بیلن تهدید قیلیش، اسماعیليلر مذهبینی اۉزگرتیریش کمپنیسی، حشمتلی حیاتنی نمایش اېتیش و اۉز تأثیری آستیده مسجد همده مدرسهلر ترماغینی شکللنتیریشگه اورینیشلر کۉرینیشیدن طالبان رهبریتینی اونینگ محلي کوچینی کمهیتیریشگه و حرکت دایرهسینی چېکلشگه اوندهگن. قندهار مرکزیدهگی طالبان دایرهلری ناپوشتون اعضالری نینگ اۉز توغیلگن حدودلریده کوچلی بۉلیب، حربي، مالیوي و اجتماعي جهتدن کتّه تأثیرگه اېگه بۉلیشینی ایستهمهیدی. بو سیاست سۉنگگی تۉرت یریم ییل دوامیده منتظم روشده عملگه آشیریب کېلینماقده. قاری فصیح الدین فطرت (طالبان اوردوسی باش قوماندانی)، مولوي امان الدین منصور م (هلمند ولایتی حاکمی) و جمعهخان فاتح (زابل ولایتی حاکمی اۉرینباسری) بدخشاندهگی تاجیک ملتیگه منسوب اېنگ مهم طالبان شخصلریدن حسابلنهدی. بیراق حاضرده اولر طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگن دستلبکی آیلریگه نسبتاً اوشبو ولایتده حربي کوچ و امکانیتلر جهتیدن انچه ضعیفلشگن.
شونگه قرهمهی، تاجیک ملتیگه منسوب طالبان اعضالری تېز-تېز سفرلر قیلیش و اۉز کوچلری بیلن علاقهنی سهقلب قالیش آرقهلی حربي همده اجتماعي باغلیقلیکلرینی دوام اېتتیریشگه حرکت قیلگنلر. اما بدخشاندن اوزاقلشیش اولرنینگ مالی و علاقه ترماقلرینی اوّلگیگه نسبتاً «ضعیفراق» حالگه کېلتیرگن. ملا هبت الله آخوندزاده و اونگه یقین دایره طالبان حکومتی قطعي مرکزلشگن شکلده باشقریلیشی کېرهک، دېب حسابلهیدی. اولر نینگ فکریچه، برچه بویروق و قرارلر قندهاردن چیقریلیشی لازم. قندههارلیک طالبان اوچون محلي قوماندانلر نینگ مستقل تأثیرگه اېگه بۉلیشی، کېنگ مالی منبعلرگه اېگه بۉلیشی و سېزیلرلی حربي قدرت تۉپلشی قبول قیلیب بۉلمهیدیگن حالت دیر. شو سببلی، جمعهخان فاتح نینگ لوازمدن آلینیشی و باشقه جایگه کۉچیریلیشینی طالبان نینگ محلي قوماندانلرنی جلولش همده ولایتلرده مستقل کوچ مرکزلری شکللنیشی نینگ آلدینی آلیشگه قرهتیلگن کېنگراق استراتیژيسی نینگ بیر قِسمی صفتیده بهالش ممکن. بو استراتیژي قرار قبول قیلیشنی تۉلیق قندهارده جمعلش، ناپوشتون شخصلر نینگ اۉز حدودلریدهگی تأثیرینی چېکلش همده مالیوي منبعلر و حربي صلاحیتنی بیر وقت نینگ اۉزیده نظارت قیلیشگه اساسلنگن. شو دایرهده، هر قندهی قوماندان مالیوي ترماق، اجتماعي تأثیر یاکه سېزیلرلی حربي کوچگه اېگه بۉلیب بارسه، اونی کوچهیتیریش اۉرنیگه لوازمدن چېتلهتیش یاکه باشقه جایگه اۉتکزیش آرقهلی مرکزي رهبریت فایدهسیگه کوچ موازنتی سهقلب توریلهدی.
