حمید نعمان
افغانستانده طالبان حاکمیتی اۉرنهتیلگندن کېینگی بېشینچی اۉقوو ییلی حوت آیی نینگ اۉن آلتینچی سنهسیده باشلندی. بیر هفته اۉتیب، کابل بیلیم یورتیگه استادلر نینگ تۉلیق قَیتیشی بیلن اوشبو بیلیم یورتی نینگ علمي کېنگش سالونیده ییغیلیش اۉتکزیلدی؛ اونده برچه استادلر اشتراک اېتدی. بیراق، کۉپچیلیک استادلر اوچون سالونگه کیریش، کابل بیلیم یورتی استادلریدن بیری «محب» نینگ ایتیشیچه، تحقیر رنگینی آلگن منظره بیلن بیرگه بۉلدی.
سالون نینگ کیریش اېشیگی آلدیده طالبانگه علاقهدار، «دعوت و ارشاد کمیتهسی» همده «نصابنی اصلاح قیلیش کمیتهسی»ده فعالیت یوریتووچی شخصلر صف تارتیب توریشگن اېدی و اولر استادلر نینگ تشقی کۉرینیشینی نهایتده سینچکاولیک بیلن کوزهتیب باریشردی؛ یوز و کيینیشیگه آغیر، تکراري نگاه تشلشر، اما هېچ قندهی صحبت بۉلمس اېدی. دستلب اَیریم استادلر بو سېزگیرلیک دۉپّی یاکه لونگه نینگ کيیلیشیگه باغلیق، دېب اۉیلشدی؛ اما همه دۉپّی بیلن کیرگنلیگی سببلی، بو تخمین هم حقیقتنی کۉرسهتالمس اېدی. بیرآزدن سۉنگ، محب نینگ روایتیگه کۉره، اوشبو ییغیلیش نینگ اساسي موضوعسی «سقال» اېکنی معلوم بۉلدی. محب شوندهی دېیدی: «بو ییغیلیشده طالبان بیلیم یورتی استادلریگه جوده کېسکین آهنگده آگاهلنتیردی: اگر هییت کونلریده سقاللرینگیزنی قیرسنگیز یاکه ینگی اسلوبلرده ترتیبگه سالسنگیز، بیلیم یورتگه کیریشگه رخصت بېریلمهیدی. بوندهی حالده سیزلر عصیانچی دېب حسابلنهسیزلر و استخبارات تامانیدن قۉلگه آلینیب، ایشلرینگیزدن هم بۉشهتیلهسیزلر.» بو سۉزلر ییغیلیش اشتراکچیلری آرهسیده آغیر سکونت بیلن قرشی آلیندی.
امیدسیزلیک و عاجزلیک
بو کابل بیلیم یورتلریدده بېشینچی اۉقوو ییلی نینگ باشیده حکم سورهیاتگن محیط نینگ فقط بیر نمونهسی خلاص؛ محیطکی، کۉپلب استادلر اوچون اۉتگن تۉرت ییل دوامیده باشدن کېچیرگن جریان نینگ دوام اېتهیاتگنینی اېسلهتهدی. سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده افغانستان یونیورسیتیلری بیرن-کېیتن طالبان نینگ تورلی بویروق و چېکلاولری تۉلقینیگه دوچ کېلگن. بو چېکلاولر استه-سېکین بیلیم یورتی جماعهسی نینگ کوندهلیک اۉقوو حیاتیگه سایه سالیب، کۉپچیلیک نینگ ایتیشیچه، اکثریت حاللرده مجبورلش و زۉرلیک شکلیده جاري اېتیلگن.
بیراق ینگی ییل و 1405-ییل بهاری کېلیشی بیلن استادلر آرهسیده شوندهی امید پیدا بۉلگندی: بلکه بو کېتمه-کېت چېکلاولر یومشر یاکه هېچ بۉلمهگنده ینگی بویروقلر چیقریلیشی کمهیهدی.
کابل بیلیم یورتی استادلریدن بیری محب، قریب اۉن ییلدن بویان اوشبو مؤسسهده درس بېریب کېلهدی و طالبان حکمرانلیگی نینگ تۉرت ییلی دوامیده یونیورسیتیدهگی برچه اۉزگریشلر همده ینگی چېکلاولر نینگ گواهی بۉلگن. اونینگ ایتیشیچه، بو تۉرت ییل ایچیده افغانستان یونیورسیتی جماعهسی طالبان نینگ برچه «آهنگلری»گه ماسلشیشگه مجبور بۉلگن. اما اونینگ فکریچه، کابل بیلیم یورتی علمي کېنگش سالونیده یقینده اۉتکزیلگن ییغیلیش اونینگ آنگیده امیدسیزلیک نینگ ینگی باسقیچینی باشلب بېرگن. اوشبو ییغیلیش کېلهجک منظرهسینی هم اونینگ نظریده اوّلگیدن-ده قارانغیراق و ناانیقراق قیلیب تصویرلهگن.
محصللر طالبلر چېکلاولری تیغی آستیده
طالبان نینگ باسیم و چېکلاولری فقط استادلر خانهلری یاکه علمي کېنگش سالونلری بیلن چېکلنمهیدی؛ اصلیده بیلیم یورتینینگ اساسي قتلمی محصللر بوندن هم کوچلیراق طرزده مفکوروي نظارت و باشقروو آستیگه آلینگن. کابل بیلیم یورتی نینگ بیر نېچه طلبهلری حجتلرنی اطلاعات روزگه یوباریب، اۉقیشنی دوام اېتتیریش اوچون امضالش مجبوري بۉلگن «تعهدنامه» (مجبوريت شکللری)نی آشکار قیلگن. اوشبو شکللر بیلیم یورتی یاکه یاتاقخانهگه کیریشده هر بیر طلبهگه تقدیم اېتیلهدی و عادي انتظام قاعدهلری اېمس، بلکه شخصي همده فقرالیک حقوقلرینی دېیرلی تۉلیق چېکلاوچی حجت حسابلنهدی. مذکور تعهد نامهده 14 ته انیق بند موجود بۉلیب، اولر طلبهلر نینگ شخصي حیاتی، دیني اعتقادلری، تشقی کۉرینیشی و حتا سیاسي قرهشلرینی هم قتّيق نظارت آستیگه آلهدی. بو بندلرنی دقّت بیلن کۉریب چیقیش شونی کۉرسهتهدیکی، یوکلنگن چېکلاولرنی ایکّی اساسي یۉنهلیشگه اجرهتیش ممکن، بو اېسه حاضرگی حاکمیت نینگ اکادمیک مؤسسهلرگه بۉلگن قرهشلری قنچهلیک چوقور و قطعي اېکنینی یقّال نمایان اېتهدی.
اعتقادي و خُلقي چېکلاولر
مذکور تعهدنامه نینگ بیرینچی قِسمی و 1-بند «شریعت قاعدهلریگه رعایه قیلیش» نامی آستیده توزیلگن بۉلیب، بیلیم یورتی محیطیده طالبلرنینگ مفکوروي چېکلاولری نینگ اساسي هستهسینی تشکیل اېتهدی. بو بۉلیمده محصلدن قوییدهگی مسألهلرنی بجریش بۉییچه «مجبوري مجبوريت» آلینهدی:
نمازنی اۉز وقتیده جماعت بیلن ادا اېتهمن.
مبارک سقالیمنی سنتگه موافق قۉیهمن.
ساچیمنی اسلام شریعتیگه ضد طرزده آلدیرمهیمن.
بیلیم یورتیگه باش کییمسیز یوریشدن تيیلهمن.
بیلیم یورتیده شرعي و افغانی کییمیدن فایدهلنهمن.
موسیقی و چالغو تینگلشدن قطعیاً تيیلهمن.
شریعت حکملریگه کۉره تیزیم تامانیدن تعقیقلنگن صورت و ویدېولرنی آلیش یاکه ترقهتیشدن اۉزیمنی تيهمن.
عموماً، «امر به معروف و نهی از منکر» قانونیگه رعایه قیلیشنی اۉز ذمّهمگه آلهمن.
اگر اوشبو بندلرنی 2021-ییلگچه بۉلگن حالت بیلن، شونینگدېک منطقه و دنیا نینگ کۉپلب بیلیم یورتلری تیزیملری بیلن تققاسلب کۉرسک، کابل بیلیم یورتی نینگ تعلیم محیطیدهگی اۉزگریشلر نهایتده یقّال کۉزگه تشلنهدی. طالبان حاکمیتگه کېلیشیدن اوّل، کيینیش، تشقی کۉرینیش، تورموش طرزی و حتا طلبه همده استادلر نینگ شخصي خلق-اطواریگه عاید کۉپلب مسألهلر کۉپراق شخصي تنلاو دایرهسیده اېدی و کمدن-کم حاللرده مأموري مجبوريت یاکه اۉقیشنی دوام اېتتیریش شرطی صفتیده قۉییلردی.
جماعت بیلن نماز اۉقیش، کییم توری، سقال قۉییش یاکه ساچ تورمهگی بولر اساسن شخصي دید و اعتقادگه باغلیق بۉلیب، رسمي مجبوريت حسابلنمس اېدی. شو بیلن بیرگه، یونیورسیتی محیطیده قتناو، موسیقی تینگلش و اجتماعي فعالیتلر نسبتاً اېرکینراق بۉلیب، تۉغریدن-تۉغری و قطعي نظارت آستیده اېمس اېدی. اما حاضرگی شرایطده عیناً شو مسألهلر یازمه و مجبوري بندلرگه ایلنتیریلگن بۉلیب، اولرگه رعایه قیلمسلیک عادي آگاهلنتیریشدن تارتیب، اۉقیشدن چېتلهتیش یاکه حتا یونیورسیتیدن بوتونلهی هَیدهلیش کبی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن.
محصللر تعهددنامهسیده حتا بیلیم یورتی حدودیده صورت و ویدیو آلیش یاکه یونیورسیتی امکانیتلریدن قندهی فایدهلنیش هم نظارت و مفکوروي تیزیم دایرهسیده بېلگیلب قۉییلگن. حالبوکه، منطقه نینگ کۉپلب دولتلری و دنیا یونیورسیتی تیزیملریده اساسي تمایل یونیورسیتی مستقللیگی، اکادمیک اېرکینلیک و طلبهلر شخصي حیاتیگه مینیمال ارهلشوو حسابلنهدی. شو نقطهی نظردن، کيینیش، تشقی کۉرینیش و خلق-اطوار اوستیدن بوندهی درجهدهگی باتفصیل نظارت یونیورسیتی محیطینی نهایتده چېکلنگن و اۉزیگه خاص طرزده باشقهچه تجربهگه ایلنتیرگن. عموماً آلگنده، بو تققاسلش شونی کۉرسهتهدیکی، یونیورسیتی 2021-ییلگچه موجود بۉلگن نسبتاً آچیق و تنلاوگه اساسلنگن محیطدن چیقیب، حاضرده کوندهلیک حیات نینگ دېیرلی برچه جهتلریگه تأثیر قیلووچی رسمي خُلقي و مفکوروي قاعدهلر حکمران بۉلگن محیطگه ایلنگن.
فکري و سیاسي چېکلاولر
مذکور تعهدنامه نینگ باشقه بۉلیملریده طلبهلر فعالیتی نینگ سیاسي ساحهسی همده دیني و شخصي اعتقادلریگه بېواسطه تأثیر قیلووچی قطار بندلر کېلتیریلگن. 2-بندده شوندهی دېییلهدی: «افغانستان اسلامي امیرلیگی نینگ برچه فرمان و قانونلریگه حرمت بیلن قرهیمن و کېلگوسیده مېنگه تعلقلی بۉلگن فرمان و قانونلرنی عملگه آشیریشده اۉزیمنی مسوول دېب بیلهمن». اوشبو بند مضمونیگه کۉره، محصل نهفقط طالبان نینگ برچه فرمان و قانونلریگه حرمت کۉرسهتیشگه مجبور، بلکه کېلهجکده چیقریلهدیگن فرمانلرنی هم بجریشگه اۉزینی آلدیندن مسوول دېب بیلیشی کېرهک. بو اېسه عملده حکمران تیزیمگه نسبتاً آلدیندن، شرطسیز و مطلق اطاعت اېتیش مجبوريتینی یوکلهیدیگن بیر توردهگی مجبوري صداقتنی انگلهتهدی.
5-بندده شوندهی دېییلهدی: «اسلامي امیرلیکنی شرعي تیزیم دېب بیلهمن و اونگه اطاعت اېتیشنی اۉزیمگه ضرور دېب حسابلهیمن همده هېچ قندهی سیاسي گروه بیلن علاقهگه کیرمهیمن.» اوشبو بندده محصلدن مذکور تیزیمنی «شرعي تیزیم» صفتیده تن آلیش و اونگه اطاعت اېتیشنی مجبوري دېب بیلیش طلب اېتیلهدی. شو بیلن بیرگه، باشقه هر قندهی سیاسي گروهلر بیلن علاقهنی قطعیاً تعقیقلهیدی. بو اېسه عملده بیلیم یورت محیطیده مستقل سیاسي فعالیت یاکه قرهشلر نینگ هر قندهی شکلینی چېکلش دېگنی دیر.6-بندده اېسه قوییدهگیچه کېلتیریلگن: «افغانستان اهالیسی اهلی سنت والجماعت مذهبیگه، یعنی امام اعظم ابو حنیف (ر.ح.) مذهبیگه اېرگشگنلیگی سببلی، تیزیم طلبیگه بناءً مېن هم مذکور مذهبگه اېرگشهمن و اطاعت قیلهمن.» اوشبو بندده دیني مجبوريت بېلگیلنگن بۉلیب، اونگه کۉره محصل اۉزینی تیزیم تامانیدن بېلگیلنگن مذهبگه منسوب دېب بیلیشی کېرهک. حالبوکه، افغانستان دیني جهتدن رنگ-برنگ جمعیت بۉلیب، اونده تورلی مذهبلر، جملهدن شیعه مذهبی و باشقه دیني یۉنهلیشلرگه منسوب انسانلر هم مهم اۉرین توتهدی.
بو بندلر بیلن بیر قطارده، تعهدنامه نینگ اوشبو قِسمی عموماً آلگنده موجود سیاسي توزومگه اطاعتنی تأکیدلهیدی. تنقیدچیلر نینگ فکریچه، بو توزوم افغانستانده حاکمیتنی قۉلگه آلگن بۉلسه-ده، کېنگ سیاسي کېلیشوو و خلقارا مقیاسده تن آلینگن لېگیتیملیککه اېگه اېمس همده حربي کوچ آرقهلی حاکمیتگه کېلگن. شو سببلی، مذکور بندلر اَیریملر تامانیدن بیلیم یورتی محیطیده سیاست، دین و فکري خیلمه-خیللیکنی بیر وقت نینگ اۉزیده چېکلش واسطهسی صفتیده تلقین قیلینماقده. تعهدنامه نینگ یکونیده اېسه شوندهی دېییلهدی:
«یوقاریده ذکر اېتیلگن بندلرگه قرشی چیقمهیمن و بۉیسونهمن؛ اگر اولرنی بوزسهم، بیلیم یورتی تامانیدن بېلگیلنگن هر قندهی جزاگه نسبتاً شکایت قیلیش حقوقیم یۉق.» اوشبو بند عملده یکوني شرط صفتیده محصلنی نهفقط برچه قاعدهلرگه رعایه قیلیشگه مجبور قیلهدی، بلکه آلدیندن هر قندهی اعتراض یاکه شکایت قیلیش حقوقیدن هم محروم اېتهدی. اعتبارگه مالک جهتی شوندهکی، محصللر بو حجتنی مجبوري طرزده امضالب، حتا برماق ایزی بیلن تصدیقلهگنلر. بو اېسه اونی عادي مأموري متندن چیقریب، رسمي و مجبوري حقوقي مجبوريتگه ایلنتیرهدی.
جدیدالشمول محصللر اوچون تعهدنامه فورمی
بېش ییل اصلاح
کابل بیلیم یورتی استادلریدن بیری بیلن اۉتکزیلگن صحبتگه کۉره، بیلیم یورتده استادلر و محصللر اوچون «اصلاح» همده قاعدهلر جاري اېتیش جریانی اساسن ایکّی کمیته تامانیدن آلیب باریلهدی: «دعوت و ارشاد کمیتهسی» او طالبان نینگ «امر به معروف و نهی از منکر» وزیرلیگیگه قرهشلی حسابلنهدی، همده «نصابنی اصلاح قیلیش کمیتهسی»، یعنی ترکیبیده طالبانگه یقین ملالر و اَیریم بیلیم یورت استادلری بۉلگن توزیلمه. اوشبو ایکّی کمیته بیرگهلیکده یونیورسیتی نینگ تعلیمي و اداری محیطیگه تطبیق اېتیلهیاتگن بویروقلر همده قاعدهلرنی بېلگیلش و عملگه آشیریشده اساسي رۉلنی اۉینهیدی. شونینگدېک، اولر کابل بیلیم یورتیده استادلرنی ایشگه قبول قیلیش و ایشدن بۉشهتیش جریانیده هم مهم تأثیرگه اېگه. بوندن تشقری، طلبهلر اوستیدن نظارت و کوزهتوونی عملگه آشیریشده هم اوستون موقعنی اېگهللب کېلماقده. اَیریملر نینگ تأکیدلشیچه، عیناً شو رۉل اولرگه بیلیم یورتدهگی مهم قرارلر قبول قیلینیشیگه بېواسطه تأثیر کۉرسهتیش امکانینی بېرگن.
یقینده جاري اېتیلگن اېنگ سۉنگگی چېکلاولر استادلر و محصللر کییمی همده تشقی کۉرینیشیگه تعلقلی دیر. ینگی کۉرسهتمهلرگه کۉره، افغانی کییمیدن باشقه هر قندهی کییم کيیش تعقیقلنگن، شونینگدېک، طالبان طلبیگه موافق کلاه، لونگې کيیش و سقال قۉییش هم مجبوري دېب بېلگیلنگن. شو جریان دوامیده اوشبو ایکّی کمیته اعضالری کابل بیلم یورتی حدودیده فعال روشده اشتراک اېتیب کېلماقده و کوندهلیک طرزده یونیورسیتی میدانیده ایلنهدی. اېرتهلبکی ساعتلرده، محصللر کیریب کېلهیاتگن پیتده اولر دروازه آلدیده جایلشیب، کیریش جریانینی یقیندن نظارت قیلهدی. بو یېرده طلبهلر تشقی کۉرینیشی، کيینیش اسلوبی و یونیورسیتیگه کیریش حالتی دقّت بیلن تېکشیریلهدی.
طالبان و بیلیم یورتی
طالبان بیلیم یورتی انستیتوتلرینی عموماً آلگنده غرب قدریتلرینی تشووچی توزیلمه دېب بیلهدی و اونی اۉزی نینگ دیني همده مفکوروي قدریتلریگه ضد دېب تلقین قیلهدی. بو یاندشوو بېواسطه تعلیم سیاستی و اۉقوو دستورلری نینگ مضمونیگه هم تأثیر کۉرسهتگن.
شو یۉنهلیشده، اوشبو گروه حاکمیتگه کېلگچ، بیلیم یورتینی اۉقوو رېجهلریده دیني مضمونلرگه اجرهتیلگن کریدیتلر سانی آشیریلگن. ایلگری، جمهوریت دوریده بو کۉرسهتکیچ تخمیناً 8 کریدیت بۉلگن بۉلسه، حاضرده برچه یۉنهلیشلر اوچون 24 کریدیتگه یېتکزیلگن.
بو اۉزگریش تعلیم تیزیمینی قَیته شکللنتیریش و اونی مذکور توزوم نینگ مفکوروي تلقینیگه ماسلشتیریشگه قرهتیلگن اورینیش صفتیده بهالنهدی.
حاکمیتنی قَیته قۉلگه آلگنیدن کېینگی دستلبکی آیلرده طالبان دوریده افغانستان بیلیم یورتی تیزیمیده کېنگ کۉلملی اۉزگریشلر تۉلقینی یوزهگه کېلدی. بو اۉزگریشلر نینگ اېنگ مهم عاقبتلریدن بیری کۉپلب پروفیسور-اۉقیتووچیلر نینگ یونیورسیتیدن کېتیشی یاکه تیزیمدن چیقریب یوباریلیشی بۉلدی. موجود معلوماتلرگه کۉره، طالبان نظارتنی اۉرنهتگنیدن کېین اتیگی بېش آی ایچیده مملکت نینگ اوچ ییریک بیلیم یورتی، کابل بیلیم یورتی، بلخ بیلیم یورتی و هرات بیلیم یورتی جمعی 229 نفر استاد یاکه اۉقیتیشنی دوام اېتتیریشدن واز کېچگن، یاکه ایشدن بۉشهتیلگن. شو دور ایچیده کابل بیلیم یورتی نینگ اۉزیدن 112 نفر استاد آلتی آی ایچیده مملکتنی ترک اېتگن. تققاسلش اوچون، اوّلگی حکومت قولهگونیگه قدَر بو یونیورسیتیدهگی جمعی پروفیسور-اۉقیتووچیلر سانی تخمیناً 780 نفر دېب قید اېتیلگن اېدی. هرات بیلیم یورتیده هم اۉزگریشلر سېزیلرللیی بۉلگن: جمعی 430 گه یقین استاددن کمیده 75 نفری طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن کېین 1400-ییل قیشیگچه مملکتنی ترک اېتگن.
بوندن تشقری، خارجده تحصیل آلیش اوچون کېتگن ینه 140 نفر استاد عملده اۉقیتووچیلیک تیزیمیدن اوزیلیب قالگن. شو بیلن بیرگه، بلخ بیلیم یورتیدن هم 42 نفر استاد استعفاگه چیققن یاکه مملکتنی ترک اېتگن.
استادلر نینگ چیقیب کېتیش جریانی کېینگی ییللرده هم دوام اېتیب، 1402-ییل جوزاگچه کابل یونیورسیتیی نینگ 780 نفر استادیدن 400 نفردن آرتیغی عملده یونیورسیتی تیزیمیده فعال اشتراک اېتمهی قۉیگن. بو گروهگه تعلیم آلیش اوچون خارجگه کېتگن اَیریم استاذلر هم کیرهدی. اولر نینگ کۉپچیلیگی ماستر و دوکتورلیک درجهسیگه اېگه بۉلیب، تورلی یۉنهلیشلرده درس بېریب کېلگن اېدی.
بو اۉزگریشلر فاکولتهلر بۉییچه نامتناسب طرزده تأثیر کۉرسهتگن. خصوصاً، تصویري صنعت، قیشلاق خۉجهلیگی، مهندسلیک، کامپیوتېر فنلری، حقوق و سیاسي فنلر، روانشانسلیک، اجتماعي فنلر همده دولت باشقرووی کبی فاکولتهلرده اۉنلب استاذلر اۉز لوازمینی ترک اېتگن. بعضی حالتلرده بو جریان اَیریم بۉلیملرنینگ بوتونلهی ایزدن چیقیشیگه هم آلیب کېلگن.
مثلاً، فرانسوی تیلی بۉلیمیده 1402-ییلده سیاسي اۉزگریشلردن سۉنگ یېتّی نفر خارجي استاذ نینگ کېتیشی نتیجهسیده تعلیم جریانی جدّي درجهده ایزدن چیققن اېدی.
شونگه قرهمهی، کېنگ کۉلملی کېتیشلر و علمي کادرلر سانی نینگ کمهییشیگه قرهمهی، یونیورسیتی توزیلمهسی تۉلیق بۉشهب قالمهدی و بو بۉشلیق نینگ بیر قِسمی ینگی استادلرنی جلب قیلیش آرقهلی قَیته تۉلدیریلدی. بیراق بو ایشگه آلیش جریانی بېواسطه طالبانگه علاقهدار کمیتهلر نظارتی آستیده عملگه آشیریلدی و کۉپلب حاللرده اوشبو آقیمگه ماس کېلهدیگن شخصلر اوستوارلیککه اېگه بۉلدی. اینیقسه، فاکولته رهبرلیگی و اداری لوازملر کبی بیلیم یورتی ایچکی سیاستینی بېلگیلاوچی مهم اۉرینلرده شوندهی حالت کۉپراق کوزهتیلدی. نتیجهده یونیورسیتیلر نینگ پروفیسور-اۉقیتووچیلر ترکیبی نهفقط اۉزگردی، بلکه موجود حاکمیت توزیلمهسی بیلن مفکوروي اویغونلیککه قرهب قَیته شکللنتیریلدی.
شو بیلن بیرگه، بیلیم یورت محیطیدهگی دوام اېتهیاتگن چېکلاولر خلق-اطوار و مفکوروي نظارتدن تارتیب، اداری و اۉقوو باسیملریگچه برقرار بۉلمهگن وضعیتنی یوزهگه کېلتیریب، قالگن اَیریم استادلر نینگ هم کېلهجککه نسبتاً خواطر بیلن قرهشیگه سبب بۉلماقده. بو خواطر بعضی حاللرده استاذلر نینگ ینه بیر ینگی تۉلقینده مملکتنی ترک اېتیشی یاکه مهارجت قیلیشی ممکنلیگی حقیدهگی تخمینلرنی هم کوچهیتیرماقده.
اېسلتمه: آتلر اوشبو گزارشده مستعار تنلنگن
