عادله سنگلاخی
مېن ساووق بیر توشدن کېین کبراگه قۉنغیراق قیلدیم. اونینگ آوازی تېلفون نینگ نریگی تامانیدن ساکن، اما آغیر اېشیتیلهدی؛ گۉیا کۉکسیده ییللر دوامیده ییغیلیب قالگن خاطرهلر بار و اېندی اولرنی استه-سېکین بیان قیلماقچی. اونینگ سۉزلری بعضاً تېلفون آرتیدن تیترهب چیقهدی، اینیقسه حلی هم دوام اېتهیاتگن عذاب-عقوبتلری حقیده گپیرگنده. او حاضرده سمنگان ولایتی مرکزیده اجارهگه آلینگن اویده آته-آنهسی بیلن یشهماقده.
کبرا تخمیناً 33 یاشده. اونینگ حکایهسی ایکّی مرته سیاسي توزوم قولهشی تجربهسینی باشدن کېچیرگن بیر عیال نینگ قصهسی دیر. کبرا اوچ یاشده اېدی، طالبلر 1375-ییلده ایلک بار افغانستانده حاکمیتنی اېگهلهگنیده. او اۉشه کونلردن کۉپ نرسهنی اېسلهی آلمهیدی، اما آنهسی نینگ حکایهلری شونچهلیک جانلی و تکرارلنگن اېدیکی، گۉیا اولر اونینگ اۉز خاطرهسی نینگ بیر قِسمیگه ایلنگندېک. آنهسی اونگه شوندهی دېگن اېدی: یگانه اۉغلی مزار شریف شهریده، علی چوپان حدودیده اولرنینگ یشش جاییده، یۉل اۉرتهسیده طالبلر تامانیدن اۉلدیریلگن. «مېنینگ بیر اکهم بار اېدی و او عایلهمیز نینگ یگانه امیدی اېدی.»
کبرانینگ اکهسی نینگ جسدی ایکّی کون دوامیده کۉچهده قالیب کېتگن اېدی، چونکه عایله طالبلر هجومیدن قۉرقیب، اونی آلیب کېتیش اوچون تشقریگه چیقیشگه جرعت اېته آلمهگن. کبرانینگ آنهسی کۉپ باره شوندهی دېگن اېدی: «طالبلر مزار شریفنی اېگهلهگنیده هزاره خلقیگه یاکه سنّی بۉلیش، یاکه افغانستاندن کۉچیب کېتیش حقیده بویروق بېردی، عکس حالده اۉلدیریلیشلرینی ایتدی. اوکهنگنی اۉلدیریشگچ، بیزده بو یېرده قالیش اوچون اېندی هېچ نرسه قالمهدی.» کبرانینگ ایتیشیچه، عیناً شو واقعه اولرنینگ عایلهسینی کۉچیشگه مجبور قیلگن، نامعلوم تقدیر سری مجبوري هجرت.
کبرا نینگ عایلهسی طالبلر حکمرانلیگی نینگ بیرینچی ییلیدهیاق افغانستاننی ترک اېتگن. اولرنینگ چیقیب کېتیشی ناقانوني (یشیرین) طرزده عملگه آشیریلگن. عایله تون قارانغوسیده، امکان قدَر کم یوک بیلن و یورهکلری خواطرگه تۉله حالده چېگرهگه یۉل آلگن.
شونگه قرهمهی، کۉپلب خوفلی حکایهلردن فرقلی اۉلهراق، اولر اۉشه کېچه چېگرهدن اۉتیشده جدّي چېکلاو یاکه زۉرآورلیککه دوچ کېلمهگن. کبرا آتهسی نینگ سۉزلریگه تهیهنیب ایتهدیکی، طالبلر ایلک بار حاکمیتنی اېگهلهگن ییللرده ایران دولتی افغان مهاجرلری نینگ کیریشیگه حاضرگیدېک قطعي چېکلاولر قۉیمهگن و هر کونی کتّه مقدارده مهاجرلر اېرانگه کیریب کېلگن.
اولر نینگ اۉتیشی کۉپراق تشقی تۉسیقلردن کۉره ایچکی غم و خواطر بیلن کېچگن. اولر چېگرهدن اۉتیشدی و کبرانینگ ایشانیشیچه، عیناً شو اۉتیش اولرنینگ حیاتیده ینگی بیر باسقیچ نینگ باشلنیشی بۉلگن. اېرانگه کیرگچ، عایله ورامین شهریده جایلشدی و آتهسی نینگ اېرانلیک ایش بېرووچیسی نینگ اوییده یشهی باشلهدی. بو اویده اولرگه بیر بورچک اجرهتیلگن اېدی، اېسکی قالینلی و جوده کم جهازلی کیچیک بیر خانه. کبرا شوندهی دېیدی: «آتهم کوندوزلری قیشلاق خۉجهلیگی یېرلریده ایشلردی، کېچهلری اېسه قوریلیشده. او ایکّی یېرده ایشلردی و بعضاً شونچهلیک چرچهب قَیتردیکی، حتا طعام یېییشگه هم کوچی قالمسدی.» آنهسی هم اۉشه اویده ایش بېرووچی اوچون ایشلردی، ایدیش-تباق یووردی، کیر یووردی و اوی ایشلرینی بجرردی. «آنهم جوده کۉپ ایشلشیگه قرهمهی، جوده کم حق آلردی.»
کبرا شوندهی دېیدی: «بیز افغانستاندن کۉچیب کېتگن بۉلسک هم، آته-آنهم بوتون عمر اکهم نینگ غمیده یششدی و هنوز هم شوندهی.» تخمیناً اوچ ییل اېرانده یشهگچ، کبرانینگ عایلهسی او یېرده قالیش اوچون «آمایش» کارتینی آلدی و کبرا 1378-ییلده تۉلاو اساسیده مکتبگه باریشگه موفق بۉلدی. او آلتی آپه-سینگیل آرهسیده اېنگ کیچیگی اېدی. کېینچهلیک آتهسی کۉپراق درآمد تاپیش اوچون دهقانچیلیکنی تشلب، کاشینکارلیک کسبینی اۉرگندی. عایله ورامینده قریب سکّیز ییل یشگچ، 1382-ییلده — کبرا مکتب نینگ بېشینچی صنفیده اۉقياتگن پیتده، مشهد شهریگه کۉچیب اۉتدی. بو شهر کتّهراق، حیاتی مرکّبراق و عینِ پیتده افغان مهاجرلرگه نسبتاً آغیرراق قرهشلر موجود اېدی. اونینگ ایتیشیچه، او یېرده حیات قیین اېدی، اما او کمسیتیشلر و آغیر نگاهلر بیلن یششنی اۉرگنیب آلگن اېدی. «کونلریم مکتبده، تونلریم اېسه کېلهجک حقیده اۉیلش بیلن اۉتردی»، دېیدی او. شونگه قرهمهی، او هېچ قچان اۉقیش و اۉرگنیشگه بۉلگن اینتیلیشیدن واز کېچمهدی.
کبرا مشهدده ینه مکتبگه باردی، ینگی محیط، تورلی آدملر بیلن. او تیریشقاق و عقللی اۉقووچی اېدی، اما مکتب محیطی هر دایم هم اونینگ اوچون خوفسیز و دلده بېرووچی بۉلمهگن. کبرا شوندهی دېیدی: «ورامینده اۉقياتگنیمده، افغانستانلیک اۉقووچیلرگه صنف نینگ آلدینگی قطارلریده اۉتیریشگه رخصت بېریلمسدی و درس توگهگنده اولر صنفدن آخرگی بۉلیب چیقیشی کېرهک اېدی. اولر اوچون تعلیم خرجتی اېرانلیک اۉقووچیلرنیکیدن کۉپراق اېدی و اگر عایله تۉلهی آلمهسه، باله اۉقیشدن محروم قیلینردی.»
کبرا مشهدده هم افغانستانلیک بۉلگنی اوچون حقارت و کمسیتیشلرگه اوچرهگنینی ایتهدی. کۉپینچه کۉچهلرده و یۉلده یورگنیده اۉسمیر ییگیت-قیزلر اونی «افلاس افغان» دېب چقیریشگن. بیر سفر او دۉستی بیلن اۉیین میدانچهسیدهگی قوریلمهده اۉتیرگنیده، بیر اېرانلیک اۉقووچی اونی ایتریب یوباریب: «سیز افغانلر افلاسسیز، بو نرسهنی هم افلاس قیلهسیز»، دېگن. او یېرگه ییقیلیب توشگن و چپ قۉلی جراحتلنگن. کبرا شوندهی دېیدی: «مېن هېچ قندهی عیبدار بۉلمهسهم هم، معلم مېنگه: «سیز افغانلر دنیانینگ هېچ بیر جاییده آداب اۉرگنمهیسیزلر»، دېدی. بو گپ مېن اوچون شونچهلیک آغیر بۉلدیکی، حاضر هم گۉیا اونی ینگی اېشیتگندېک حس قیلهمن.»
کبراگه کۉره، مکتبدهگی کمسیتیشلر بیر نېچه بار اونینگ اۉقیشگه بۉلگن اشتیاقینی سۉندیرگن، اما او آته-آنهسینینگ مشقتلرینی یادگه آلیب، هېچ قچان حرکت قیلیشدن تۉختهمهگن. اۉز سۉزلریگه کۉره، او صنف نینگ اېنگ یخشی اۉقووچیلریدن بیری بۉلگن، گرچه اونگه هېچ قچان تۉلیق بها بېریلمهگنیگه ایشانهدی. مکتبنی توگتگچ، کبرا 1390-ییلده اسلامي آزاد بیلیم یورتی نینگ (قابلهلیک) یۉنهلیشیگه اۉقیشگه کیرگن و تۉرت ییل اۉقیب، 1394-ییلده تحصیلینی یکونلهگن.
کبرا شوندهی دېیدی: «اۉقیشیمنی توگهتدیم، گرچه بو جوده آغیر دور بۉلگن بۉلسه هم. مېن اېرانلیک طلبهلریگه قرهگنده ایکّی برابر کۉپراق پول تۉلهشیمگه تۉغری کېلردی، اېنگ کم امکانیتلر مېنگه تېگردی، شو بیلن بیرگه اېنگ کۉپ حرکت هم مېن قیلردیم.» او بیتیرگندن ایکّی ییل اۉتیب، 1396-ییلده مشهددهگی «مِهر» ناملی کسلخانهده اکوشېرلیک بۉییچه (ژینیکولوژی و توغروق بۉلیمیده) ایش باشلهگن. او یېرده قریب بېش ییل ایشلهگن، اونینگ ایتیشیچه، بو اونینگ حیاتیدهگی اېنگ ساکن دورلردن بیری بۉلگن. «اۉشه ییللرده عایلهوي حیاتیمده هم کۉپ اۉزگریشلر بۉلدی؛ آپهلریم تورموشگه چیقیشدی و مېن آته-آنهم بیلن یالغیز قالدیم»، دېیدی او
اما ایرانده مهاجرلرنینگ حیاتی دایمي روشده یشش حقوقی نینگ ناانیقلیگی سایهسیده اۉتهدی. کبرانینگ آتهسی کمیده بېش مرته ایران حکومتی تامانیدن دېپورت قیلینگن. گرچه اولر ایران حکومتی تامانیدن «آمایش» کارتنی آلگن بۉلسهلر هم، عایله مشهدگه کۉچیب اۉتگچ، بو کارتلرنی هر ییلی ینگیلش اوچون تۉلاو طلب قیلینر اېدی. بو خرجتلر اېسه چېکلنگن درآمدلی عایله اوچون حیات نینگ باشقه خرجتلری بیلن بیرگه تۉلهش آسان اېمس اېدی. کبران نینگ آتهسی قوریلیش ایشلری بیلن عایله نینگ خرجتلرینی تأمینلردی، بیراق او هر دایم هم برچه عایله اعضالری نینگ کارتینی ینگیلش اوچون کېرهکلی پولنی بیر وقت نینگ اۉزیده تاپه آلمس اېدی.
کبر سۉزلریگه کۉره، «مشهدده اوی اجارهسی، یشش خرجتلری و تعلیم اوچون صرف-خرجتلر جوده یوقاری اېدی.» شو سبب اولر فقط اۉقياتگن کبرانینگ «آمایش» کارتینی ینگیلشگه مجبور بۉلیشگن، شونده او اۉقیشنی دوام اېتتیره آلردی. نتیجهده عایله نینگ باشقه اعضالری دایمي روشده حبسگه آلینیشی و دېپورت خوفی آستیده یشب کېلگن. «آتهم بیر سفر نان آلیب کېلیش اوچون اویدن چیقدی و قَیتیب کېلمهدی. بیر نېچه کوندن کېین افغانستاندن بیزگه قۉنغیراق قیلدی»، دېیدی او. او دوام اېتهدی: «آتهم هر سفر غزنیدن یشیرینچه اېرانگه قَیتیب کیرردی و هر بیر دېپورت و قَیتیش بیزنی دایمي خواطر ایچیده یششگه مجبور قیلردی.» آخر-عاقبت، مجبوري دېپورت نینگ آغیر قۉلی اونگه هم یېتدی. ییللر دوامیده اېراننینگ حیاتی و محنتیدن سۉنگ، کبرا 1402-ییل نینگ ایسّیق یازیده آته-آنهسی بیلن بیرگه مجبورن ایراندن چیقریلدی و افغانستانگه قَیتریلدی.
او شوندهی دېیدی: «برچه قیینچیلیکلرگه قرهمهی، ایران مېن اوچون وطن مقامیگه اېگه اېدی. او یېرده محنت قیلدیم، اۉقیدیم و ایشلهدیم. اما افسوسیم شوکی، بیز،هېچ قندهی عیبی بۉلمهگن آدملرعذاب چېکهمیز. بیر نېچه کون حبسده بۉلدیک. هېچ کیمگه سوو و طعام بېریلمهدی. ایران کوچلری قَیتیش یۉلیده بیزنینگ برچه مال-ملکیمیزنی آلیب قۉییشدی. هرات شهریگه یېتیب کېلگنیمیزده، حتا بیر بوتل سوو آلیشگه هم پولیمیز یۉق اېدی.»
بو قَیتیش افغانستانده طالبلر ایکّینچی بار حاکمیتنی اېگهلهگن دورگه تۉغری کېلگن اېدی. اونینگ ایتیشیچه، افغانستانگه کیریب کېلگچ، ایچکی بیر تویغو اونگه گۉیا حیات توگهگندېک تویولگن: چنگگه تۉلگن هوا، اوزون و افلاس سقاللی قوراللنگن اېرککلر، قۉپال نگاهلر و آدملرنینگ خطی-حرکتلریده سېزیلهدیگن قۉرقوو، بولرنینگ برچهسی او ایلگری فقط عامهوي اخبارات واسطهلری آرقهلی کۉرگن نرسهلر اېدی، اېندی اېسه اولرنی بېواسطه باشیدن کېچیرهیاتگن اېدی.
«بیرگه کېلگن مهاجرلردن بیری یاردمیده بیز سمنگانگه کېلدیک و شو یېرده جایلشدیک. طالبلر قۉرقووی سبب حتا اېنگ ضرور خریدلر اوچون هم اویدن چیقمسدیم. جماعت آرهسیده بۉلیشدن نفرتلنیب قالگندیم و هر لحظهده طالبلر اویگه کیریب بیزگه ضرر یېتکزیشی ممکن دېب اۉیلردیم.» سمنگانده قریب ایکّی ییل یشگچ، کبرا حاضر خصوصي کسلخانهده (قابهلیک) بۉییچه ایشلهماقده. او ایتهدیکی، عیاللر اوچون چېکلاولر جوده کۉپ و جوده آغیر. هر کونی یۉلده عیاللر اېرککسیز بۉلگنی اوچون تېکشیروو، سوال-جواب، حقارت و حتا حبسگه آلیش حالتلریگه دوچ کېلیشهدی. کبرا قۉشیمچه قیلهدی: یۉلده اونی بیر نېچه بار طالبلر تاۉختهتیب، سۉراق قیلگن. «بعضاً «امر به معروف» کوچلری آگاهلنتیرمسدن کسلخانهگه قوراللی کیریب کېلهدی، خادملرنینگ کییمی و خطی-حرکتینی نظارت قیلهدی و قۉرقوو محیطینی یرهتهدی»، دېیدی او.
کبرا ایتهدیکی، ایش جاییده اۉزینی خوفسیز حس قیلمهیدی و دایم حیاتی همده کسب اوستیدن نظارت اوندن تارتیب آلینگندېک تویولهدی.
اونینگ سۉزلریگه کۉره، آته-آنهسی حاضر کېکسهیگن و چرچهگن؛ ییللر دوامیده آغیر محنت و مهاجرلیک حیاتی اولرنی حالدن تایدیرگن. »بعضاً شونی اۉیلهیمنکی، مېنینگ و عایلهم نینگ حیاتی ایکّی دولت چېگرهسی و ایکّی سیاسي تیزیم قولهشی نینگ اۉرتهسیده اۉتیب کېتدی»،،دېیدی کبرا.
کبراگه کۉره، او شوندهی اولاد وکیلیکی، هېچ قندهی ویرانهگرچیلیک و انقراضلرنی یوزهگه کېلتیریشده اشتراک اېتمهگن، اما اولرنینگ اېنگ کتّه قربانیگه ایلنگن. اونینگ ایتیشیچه، بو اولاد نه وطنده آسایشتهلیک تاپگن و نه مهاجرلیکده قبول قیلینگن: «مېن هم، عایلهم هم حیاتنی اصل معناسیده یشهی آلمهدیک. بوتون عمریمیز خواطر و عذاب ایچیده اۉتدی.» او ینه قۉشیمچه قیلهدی، حاضر افغانستانده یشهیاتگن بۉلسه هم، بو یورتده هم اۉزینی تۉلیق تېگیشلی حس قیلمهیدی: «اگر انسان وطنده هم جمعیتده قندهی کۉرینیشده بۉلیشینی اۉزی بېلگیلهی آلمهسه، اونده اۉشه یېرگه تېگیشلیلیک حسسی اوچون سبب قالمهیدی.»
