حمید نعمان
ایکّی ساعت پیاده یوریب کېلدیم و حاضر وزیر اکبرخان تېپهلیگی اوستیده توریبمن. پاکستان اوچاقلری تامانیدن کابلگه بیر نېچه کون دوامیده کېچهلری کېتمه-کېت اویوشتیریلگن بامباردمانلردن سۉنگ، طالبلر حکمرانلیگی آستیدهگی پایتختنینگ وضعیتی سېزیلرلی درجهده اۉزگرگن. شهر هر تامانلهمه اوروش و آچرچیلیک هیدینی ترهتهیاتگندېک. قشّاقلیک شهر تاماغینی محکم سیقیب، آدملرنینگ نفسینی بۉغایاتگندېک. ایشسیزلیک و بی پوللیک یاشلر یېلکهسیگه آغیر سایه سالیب، امیدنی بیر چېکّهگه سوریب قۉیگن. قیمتلیک هر بیر آلدی-ساتدینی کیچیک بیر کورهشگه ایلنتیریب یوبارگن، کوندهلیک حیات اېسه انیق جوابی یۉق بۉلگن تشویش و حساب-کتابلر بیلن تۉلیب کېتگن.
قۉشنی مملکتلردن مینگلب مهاجرلر مجبورن قَیتریلگندن سۉنگ، اوی-جای بحرانی عایلهلرنی کیچیک و تار خانهلرده مجبورن یششگه مجبور قیلماقده. سوو تنقیصلیگی اېسه هر کونی آدملرنینگ صبر-طاقتینی تامچی-تامچی کمهیتیرماقده. قودوقلر و سوو تانکرلری نینگ آلدیده چۉزیلگن اوزون نوبتلر اېسه آدملر نینگ ناچارلیگی و ناانیق، قارانغی کېلهجگیدن درَک بېرماقده.
بامباردمانلردن کېین کۉچهلرده دایمي شاشیلینچ حرکت سېزیلهدی. طالبلرنینگ آغیر و کوچلی موجودلیگی، اېرککلرنینگ چرچهگن یوزلری همده کم سانلی عیاللرنینگ تینیمسیز قتناوی آدمگه کابل شهری غضبلی، بېزاوته و کورهش ایچیده اېکنینی حس قیلدیرهدی. اما کېچهلری منظره اۉزگرهدی. پاکستان نینگ اوچووچیسیز اوچاقلری کابل آسمانی اوزره اېشیتیلیب، قارانغیلیک ایچیده ایلنه اوچیب، ینه قَیتیب کېلهدی.
تۉرت ییلدن آرتیق وقت دوامیده کابل طالبلر حکمرانلیگی آستیده یشب کېلماقده. چېکلاولر دېیرلی همه جاینی قمرهب آلگن: عیاللر تعلیم و ایش امکانیتلریدن محروم قیلینگن، آدملرنینگ شخصي اېرکینلیکلری اېسه کېسکین درجهده چېکلنگن. فقرالیک معیارلری مجبورلش و سانسور سایهسیده ضعیفلشیب بارماقده، حتا آدملرنینگ کيینیش اسلوبی و تشقی کۉرینیشی هم حکومت تامانیدن بېلگیلب قۉییلماقده. عامهوي اخبارات واسطهلری و اخبارات ترقهتیش محیطی قطعي نظارت و سانسور آستیده. هر قندهی مخالف یاکه تنقیدي آواز تهدید، حبسگه آلیش یاکه زۉرآورلیک بیلن قرشی آلینهدی. مدني و تعلیم مؤسسهلری تۉلیق طالبلر نظارتیده بۉلیب، قرارلر جماعتچیلیک اشتراکیسیز قبول قیلینماقده. اوشبو تۉرت ییل دوامیده همهگه شونی اۉرگهتیلگن: دېوارلر هم اېشیتهدی و بیر ناتۉغری سۉز آدم نینگ غایب بۉلیشیگه سبب بۉلیشی ممکن. طالبان حکومتی بیر نېچته مخفي پولیس بۉلینمهلریگه اېگه بۉلیب، اولر عمومي روشده «استخبارات» دېب اتلهدی و بو بۉلینمهلر طالبلرنینگ اوتاریتر حکومتی نینگ تهیهنچ اوستونی دیر.
حاشیهدن متنگچه
سۉنگگی اوچ هفته دوامیده پاکستان و طالبلر ایکّی سابق اتفاقچی اۉرتهسیده اوروش باشلندی و تینچ اهالیگه هم ضرر یېتدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ کابلده گی ادارهسی نینگ خبر بېریشیچه، تامانلر اۉرتهسیدهگی قوراللی تۉقنهشوولر نتیجهسیده 56 نفر تینچ اهالی هلاک بۉلگن، ینه 129 کیشی جراحت آلگن. یونامانینگ معلوماتیگه کۉره، قربانلر نینگ 55 فایزینی عیاللر و بالهلر تشکیل قیلهدی.
طالبلر اۉزینینگ بیر قطار نمایندهلری آرقهلی، اولر گروه تامانیدن تنلنگن و طالبلر حج اوقاف وزیرلیگی تامانیدن معاش آلهدیگن شخصلر، اهالیگه کابل کۉچهلریده طالباننی قۉللب-قوّتلش اوچون یوریشگه چقیریش خبرلرینی یوباردی. اوشبو چقیریق یاکه بویروق طالبلر طرفدارلریگه انیق توشونرلی بۉلسه-ده، حاکمیتده اولوشی بۉلمهگن گروهلر اوچون بو خبر شوندهی معنانی انگلهتهدی: «اېندی بیزنی قۉللب-قوّتلش وقتی کېلدی.» اما سوال شوکی، آدملر بوندهی شرایطده قۉللب-قوّتلشگه تیارمی؟ چونکه چېکلاولر، کوندهلیک باسیملر همده اجتماعي و اقتصادي معمالر موجود بۉلیشیگه قرهمهی، جمعیت نینگ کتّه قِسمی امیدسیزلیک و تشویش ایچیده یشهماقده. اوشبو تۉرت ییل دوامیده اېسه طالبلر حکومتیده مخالفلر و ناراضیلرنی باستیریش، زۉرآورلیک و قاتللیک حکومت یوریتیش جریانی نینگ بیر قِسمی بۉلگن.
خبرلر موجودکی، باشقه ولایتلرده شوندهی یوریشلر مجبورن اۉتکزیلگن و اَیریم حدودلرده اشتراکچیلرنی جلب قیلیش اوچون حتا پول هم تۉلهنگن. طالبلر حکومتی مستحکملشتیریلگن قانون و انیق قرار قبول قیلیش میکانیزملریدن محروم بۉلیب، کېنگ صلاحیتلرگه اېگه. او اوروش سببلرینی، اوروش اعلانینی و اونی قندهی آلیب باریش بۉییچه هېچ قندهی آشکارالیک بېرمهگن.
کۉپلب حکومتلرده اوروش اعلان قیلینیشی و ییریک حربي قرارلر عادتده انیق قانوني یۉللر آرقهلی عملگه آشیریلهدی. پارلمان تامانیدن معقوللش، سیلنگن ادارهلر بیلن مصلحتلشیش و کېنگ جماعتچیلیککه رسمي خبر بېریش کبی. افغانستانده طالبلر حکمرانلیگی آستیده اېسه بوندهی رسمي و جوابگر میکانیزملر موجود اېمس، و اوروش بۉییچه قرار قبول قیلیش جریانی جمعیت نینگ کتّه قِسمی اوچون ناانیق قالماقده. آدملر آرهسیده شوندهی سوال توغیلهدی: بو گروه نینگ اوروش بۉییچه قرار قبول قیلیش اوچون اصلیده بیران قانوني یاکه نهادگه اساسلنگن میکانیزمی بارمی یاکه یۉقمی؟ بو نینگ جوابی اېسه حاضرچه بېریلمهگن.
شونگه قرهمهی، طالبلر اوروش باشلنگنیدن سۉنگ حاضر آدملرنی اۉز طرفلرینی قۉللب-قوّتلشگه سفربر قیلیشگه حرکت قیلماقده.
بو آخرگی تۉرت ییل ایچیده طالبلر آدملرنی چېگره حالتیدن تارتیب آلیب، حربي و سیاسي ماجراده اۉزلرینی قۉللب-قوّتلشگه جلب قیلیشگه اورینهیاتگن ایلک حالتدیر. تۉرت ییل دوامیده حکومت نینگ ییریک قرارلریده هېچ قندهی اولوشی بۉلمهگن آدملر، حاضر اوروش ایشلریگه بېواسطه ارهلشمسدن، اۉز تقدیرلری و «کېلهجگی» سببلی اوشبو بحران مرکزیگه توشیب قالیشگن.
کېلهجک، اوروش دوام اېتیشی، چېگرهلرنینگ یاپیلیشی، سودا بوزیلیشی و نرخلرنینگ آشیشی بیلن چنبرچس باغلنگن. بو وضعیت کۉپلب عایلهلر اوچون اقتصادي باسیم نینگ آشیشی، اساسي محصولاتلرنینگ یېتیشمسلیگی و کوندهلیک حیاتگه ناانیقلیک سایهسی نینگ کوچهییشی دېگنی. اوشبو ناانیقلیک آدملر آرهسیده شو پیتده یوزهگه کېلماقده، چونکه طالبلر حکومتی نه ایچکی سیاستده سیلاو یاکه جماعتچیلیک اشتراکیگه اساسلنگن، نه خلقارا مقیاسده تن آلینگن.
۱۵ حوت
کابل نینگ کوته سنگی منطقهسیدن عیدگاه جامع مسجدیگچه آدملر کاسترلرگه یوریشگه آلیب کېتیلماقده؛ ترانسپورت بېپول. بیر نېچه کیشی اېسه شاوقین-سوران قیلماقده، آدملرنی چقیرماقده. موترلر آلدیده پاکستانگه قرشی بنرلر آسیلگن، آدملر اېسه فقط تماشا قیلماقده. یانیمده بیر کېکسه توریبدی، او هم مېن کبی پل سوخته کۉپریکدن بو منظرهنی کوزهتماقده. مېن سۉرهیمن: «یوریشده قتنهشیشگه تیارمیسن؟» او چۉزیلگن نگاهلر بیلن قرهب، سۉرهیدی: «یۉق.» سببینی سۉرهگنیمده، گۉیا مېنگه قۉرقیب کېتگن؛ استه-سېکین آرقهگه کېتهدی و مېنینگ کۉز اۉنگیمدن یۉقالهدی. یوریش بیلن بیرگه ویدیو و عکاسلیک بۉییچه بیر جماعه هم بار، لېکن اولر رنجیگن؛ آدملر کم و اولر نینگ کادرینی تۉلدیره آلمهیپتی. بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ، ستشن یقینیدهگی مسجددن جماعه باشلیغی اۉن ایکّی نفر همراهی بیلن پیدا بۉلهدی و کاسترگه اۉتیرهدی. شاوقین-سوران دوام اېتهدی و «پاکستانگه اۉلیم»، «امریکاگه اۉلیم» و «اسرایلگه اۉلیم» شعارلری ینه بلند آوازلی منبردن اېشیتیلهدی، آدملر اېسه قتنهشیشدن کۉره کۉپراق تماشا قیلماقده.
مېن عیدگاه مسجدیگه یېتیب بارهمن. اعتبارنی بیرینچی تارتهدیگن نرسه، اعتراضچی نینگ کییمی؛ اولرنینگ کۉپچیلیگی باشلریگه لونگی اۉرهگن، اوستیده کۉیلک و شیم بار. اوزاق حدودلردن کېلگنلرنینگ کۉپچیلیگی مسجد دروازهسیگه یېتگن زهاتی ایچکریگه کیرمهی، تشقریده توریب، تماشا قیلهدیلر. آدملرنینگ کۉپچیلیگی دیني مدرسهلرنینگ طلبهلری؛ اولر مسجدلر و دیني مکتبلردن کاسترلرده بو یېرگه کېلتیریلگن گروهلر. بو مېنینگ اشتراک اېتهیاتگن بیرینچی یوریشیمکی، اونده جمعیت نینگ یرمی – عیاللر – عموماً قتنهشمهیدی. اجتماعي خیلمه-خیللیک حقیده هم سۉز بۉلیشی قیین؛ هېچ کیم بو ییغیلیشده جمعیت نینگ تورلی گروهلری اشتراک اېتگنینی دعوا قیله آلمهیدی. کېلتیریلگنلرنینگ کۉپچیلیگی اېسه تنیقلی طالبلر طرفدارلریدیر و اولر مخصوص کودلرگه اېگه.
ایچکی عامهوي اخبارات واسطهلری و یاوتوبېرلر اېسه فعال اشتراک اېتماقده. بیر نېچه تصویرگه آلیش و فوتوگرافی جماعهلری آدملر آرهسیده حرکت قیلماقده و اولر دقّتنی جمعیتنی کۉپراق آدملی کۉرسهتهدیگن صورتلر آلیشگه قرهتهیاتگندېک. ایچکی عامهوي اخبارات واسطهلری نینگ دېیرلی برچهسی شو یېرده، اولر نینگ آرهسیده خلقارا یېتکرمهلر خادملری هم کۉرینهدی؛ جملهدن، اۉزینی الجزېره رسانه سی خادیمی دېب تنیشتیرگن ژورنالیست و بیر بورچکده تصویرگه توشهیاتگن چین یېتکرمه جماعهسی. شونگه قرهمهی، بو ییغیلیش کۉپراق حکومت ادارهلری تامانیدن تشکیل اېتیلگن دستورگه اۉخشهیدی، عادي خلق حرکتی اېمس. اشتراکچیلر سانی جمی بیر نېچه یوز کیشینی تشکیل اېتهدی. شعارلر اساسن پاکستان، اسرایل و امریکا قۉشمه ایالتلریگه قرشی. آدملر آرهسیده مملکت شرقیده هلاک بۉلگن تینچ اهالی قربانلری نینگ صورتلری توشیریلگن بنرلر هم کۉرینهدی. کاسترلر آرقهلی ترانسپورت خرجتلری حکومت تامانیدن قاپلنهدی و بنرلر هم بیر خیل چاپ اېتیلیب، آدملر آرهسیده ترقهتیلگن.
حقیقي ییغیلیشلرده عادتده آدملر آرهسیده صحبت، مناظره، قرهمه-قرشیلیک و حتا کیچیک تنقیدلر بۉلهدی؛ لېکن بو یېرده وضعیت باشقهچه. ییغیلیش بوتونلهی نظارت آستیده بۉلیب کۉرینهدی، خطی-حرکتلر بیر خیل و باشقریلماقده، کۉپچیلیک اشتراکچیلر اېسه قتنهشیشدن کۉره کوزهتووچی بۉلیب توریبدی. آدملر آرهسیده هیجان یاکه شجاعت بېلگیسی کۉرینمهیدی؛ کۉپچیلیک یوزلری چرچهگن و زېریککن، گۉیا فقط نوبتنی تۉلدیریش اوچون کېلیشگن.
آدملر آرهسیده بیر نېچه کیشی بیلن صحبتلشدیم و اوروشگه نسبتاً سلبي فکرلر انیق سېزیلدی، لېکن آدملر نینگ تشویشلری فقط جنگ میدانیگه باغلیق اېمس. کۉپچیلیک اقتصادي وضعیتدن ناراضی و نرخلر نینگ آشیشی همده اساسي محصولاتلر نینگ یېتیشمسلیگیدن خواطرده؛ اولر اوروش نینگ عاقبتلری هلاکت و ویرانهلیک اېکنینی ایتیشهدی.
تینچ اهالی نینگ اۉلدیریلیشی هم آدملر آرهسیده کېنگ ترقهلگن قۉرقوو و تشویش اویغاتگن. شاوقین-سوران آرهسیده الجزېره ژورنالیستی اجتماعي چېکلاولر، جملهدن عیاللر نینگ امکانیتلریدن محروم قیلینیشی و آشکارالیک نینگ یۉقلیگی حقیده سوال بېرهدی، اما هېچ کیم انیق جواب بېرمهیدی؛ فقط قیسقه جمله ایتیلهدی: «حکومتنی قۉللب-قوّتلهیمیز و تجاوزگه قرشیلیک کۉرسهتهمیز.» کۉپچیلیک اشتراکچیلر بو چېکلاولرگه احتمال قرشی بۉلیشی ممکن، لېکن ممکن بۉلگن عاقبتلردن قۉرقیب سکوت سقلشگه مجبور. ییغیلیشدهگی محیط احتیاطکارلیک و هر قندهی آچیق فکرنی بیلدیریشدن اوزاقلیک بیلن تۉله، گۉیا هر بیر حرکت و سۉز کۉرینمس نظارتچیلر تامانیدن سیناودن اۉتکزیلماقده.
عیاللر
اما بو حرکت کابلدهگی یگانه جانلی و دوام اېتهیاتگن یوریش اېمس. طالبلر تامانیدن عامهوي اخبارات و ترغیبات بیلن تشکیل اېتیلگن اوشبو ییغیلیشلردن فرقلی اۉلهراق، شهر نینگ جیم بورچکلریده باشقه ناراضیلیک حرکتی دوام اېتماقده؛ بو حرکتنی افغانستانلیک عیاللر جسارتی بیلن تشکیل قیلماقده. سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده بوندهی ناراضیلیکلر بیر نېچه مرته شفقتسیز زۉرآورلیک بیلن باستیریلگن.
ناراضیلر حبسگه آلینگن، قییناققه سالینگن و اېنگ دهشتلیسی، بعضیلری قماقخانهلرده یلنگغاچ حالده صورتگه آلینگن. عیاللرگه قرشی جنسي زۉرآورلیک، کمان بیلن اوریش، قماق جزا و عدالتسیز محکمه جریانلری حقیده خبرلر ترقهلگن. هر سفر بو ناراضیلیک آوازی اېشیتیلگنیده، تهدید و قۉرقوو هم شونچه کېنگ ترقهلگن و عیاللر کۉپ بار قرشیلیک و قۉرقوو آرهسیده تنلاو قیلیشگه مجبور بۉلگن.
شفقتسیز و کېنگ قمراولی باستیریشلرگه قرهمهی، کابللیک عیاللر هنوزگچه ناراضیلیکنی تۉختهتمهگن. اولر «نان، ایش، اېرکینلیک» و «تعلیم، ایش، اېرکینلیک» شعارلری بیلن اۉز اشتراکینی نمایان قیلماقده و تار کۉچهلرده ناراضیلیک آوازینی بلند قیلماقده. بو حرکتلر حاضر جیم، شهرنینگ جیم بورچکلریده اۉتکزیلماقده و عامهوي اخبارات واسطهلری همده انسان حقوقلرینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلرگه یوباریلماقده، شونده دنیا کابللیک عیاللرنینگ جیم آوازینی اېشیتسین. اوشبو ناراضیلیک نینگ سۉنگگی نمونهسی، عیدگاه مسجدیدهگی آدملر ییغیلیشیدن بېش کون آلدین، 10 اۉتکزیلدی؛ ناراضیلر ایتیشیچه، طالبلر عیاللرگه قرشی چېکلاولر جاري قیلیب، جنسي دیسکریمینهتسيه و تیزیملی یۉق قیلیشگه اساسلنگن ستروکتورنی یرهتگن؛ بو چېکلاولر عیاللر نینگ کوندهلیک حیاتی، تعلیمی و ایشینی چېکلهیدی همده اولرنینگ جمعیتدهگی هر قندهی اشتراکینی تهدید آستیگه قۉیهدی.
متندن حاشیهگه
اما طالبلر، اۉزلری چقیرگن و آدملر شعارلر ایتهیاتگن ییغیلیشلردن فرقلی اۉلهراق، ناراضیلیک قیلهیاتگن عیاللر حرکتینی چېکّه تامانگه سوریشگه حرکت قیلماقده. بو ناراضیلیک حرکتلری ایچکی یېتکرمه ده عموماً یاریتیلمهیدی و اولرنینگ اشتراکی یشیرین و خوفلی حسابلنهدی. آخرگی مرته مېن ناراضیلیک قیلهیاتگن عیاللردن بیری بیلن صحبتلشگنیم اۉتگن ییل اېدی.
او ناراضیلیکلریدهگی انگیزده حقیده بیر نېچه اېسده قالرلی گپلرنی ایتدی: «طالبلر افغانستاننی باسیب آلدی و عیاللرنی قماققه تشلهدی. لېکن بیز کۉچهلرگه چیقیش آرقهلی طالبانگه کۉرسهتهمیزکی، سیز نینگ باسقینینگیز دایمي اېمس. بلکه بیر کون کېلهدی، بیز نینگ آیاغیمیز جماعت کۉچهلری، ارگ آلدی و طالبلر وکالتخانهلریگه یېتهدی.» بو گپلر جسارت و اچّیق امید بیلن تۉله اېدی.
ناراضیلیک قیلهیاتگن عیاللر حرکتی، طالبلرنینگ رسمي و تشکیل اېتیلگن ییغیلیشلریدن فرقلی اۉلهراق، حقیقي و خلق حرکتی نینگ برچه خصوصیتلریگه اېگه. اشتراکچیلر قتنهشووی کۉنگیللیدیر؛ هېچ قندهی حکومت بویروغی یاکه تشقی باسیم اولرنی کۉچهلرگه چیقیشگه مجبور قیلمهگن. هر بیر عیال شخصي انگیزه بیلن و خوف همده ممکن بۉلگن عاقبتلرنی بیلگن حالده اۉز ناراضیلیک آوازینی بلند قیلیشگه قرار قیلگن. بو حرکت تشبثگه اساسلنگن و هر بیر قِسمیده اۉز-اۉزیدن پیدا بۉلیش بېلگیلرینی کۉریش ممکن؛ کۉچهلر وقتی، شعارلر و پلاکاتلر نینگ شکلی هم شخصي و جماعهوي اراده، جمعیتدن کېلیب چیققن، حکومت ادارهلری یاکه آفیسلریدن اېمسلیگینی کۉرسهتهدی.
اما طالبلر تۉرت ییل دوامیده بو حرکتنی چېکّه تامانگه سوریب کېلماقده، چونکه او گروه نینگ ایدیولوژیسی و رسمي روایتیگه آچیق قرهمه-قرشیدیر. حقیقي، مستقل و اۉز-اۉزیدن پیدا بۉلگن هر قندهی ناراضیلیک بېلگیسی طالبان اوچون اولر نینگ لېگیتیملیگی و مطلق حاکملیگیگه تهدید حسابلنهدی. شونگه قرهمهی، ناراضیلیک قیلهیاتگن عیاللر چېکلاولر، تهدیدلر و دایمي قۉرقووگه قرهمهی، اجتماعي میدانده قالماقده؛ اولر کۉچهلرده، کیچیک میدانلرده و شهر نینگ جیم یۉللریده اۉز اشتراکینی کۉرسهتیب، شونی نمایان قیلهدیکی، خلق نینگ آوازی – حتا جیم و کم آدملی بۉلسه هم – باستیریش و باسیم آستیده هم برقرار قالیشی ممکن.
