یازووچی: نسیم کامگار
کیریش
ساووق اوروش توگهگنیدن سۉنگ، فرانسیس فوکویامانینگ «تاریخ نینگ آخری» نظریهسی، لیب لیبرال دېموکراسی نینگ کمونیزم اوستیدن یکوني غلبهسیگه اساسلنگن حالده بیر مدت جهان سیاستی نینگ کېلهجگینی توشونتیرووچی اساسي قرهش صفتیده ایلگری سوریلدی. بیراق ساموئل پی. هانتینگتون (Samuel P. Huntington) 1993-ییلده یازگن مشهور « برخورد تمدنلر» مقالهسیده و کېینچهلیک 1996-ییلده چاپ اېتیلگن « The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order» کتابیده بو قرهشنی شبهه آستیگه آلدی. اونینگ فکریچه، ساووق اوروشدن کېینگی دنیاده اساسي ماجرالر اېندی مفکوروي یاکه فقط اقتصادي بۉلمهیدی، بلکه ییریک مدنیتلر اۉرتهسیده یوزهگه کېلهدی.
هانتینگتون تمدنی مدني اۉزلیک نینگ اېنگ یوقاری درجهسی صفتیده تعریفلهیدی و ینگی جهان ترتیبیده هر بیر مدنیت نینگ مرکزي دولتلری خلقارا سیاست نینگ اساسي اۉیینچیلریگه ایلنیشینی بشارت قیلهدی. او دنیانی بیر نېچته ییریک تمدنلرگه بۉلهدی: غربی، کنفوسیوسی، جاپانی، اسلامی، اسلاو-ارتدوکس، هندو، امریکای لاتین و تمدن آفریقایی. اونینگ فکریچه، تمدنلر اۉرتهسیدهگی فرقلر چوقور و ایلدیز آتگن. مدنیت اۉزلیکنی انگلش تاباره کوچهییب بارماقده و کۉپلب جمعیتلرده دین هویتی بۉشلیقلرینی تۉلدیریشگه یاردم بېرماقده. بوندن تشقری، اقتصادي منطقويلیک کبی حادثهلر و مدني مشترکلیکلر نینگ تاباره آرتیب بارهیاتگن اهمیتی هم بو سیویلیزتسیان تفاوتلر نینگ کوچهییشیگه سبب بۉلیشی ممکن. بیراق هنتینگتون نظریهسی باشیدناق جدّي تنقیدلرگه دوچ کېلدی. ادوارد سعید نینگ تأکیدلشیچه، تمدنلر یخلیت و بیر خیل بیرلیکلر اېمس، بلکه هر بیرمدنیت ایچیده هم چوقور مدني، سیاسي و اجتماعي فرقلر موجود.
آمارتیا سن هم انسان اۉزلیگی نینگ کۉپ قتلملی اېکنینی تأکیدلهیدی و انسانلر فقط بیرته مدنیت اۉزلیک اساسیده تعریفلنمسلیگینی ایتهدی. اونینگ فکریچه، ملي، تیل، دیني، صفني و سیاسي اۉزلیکلر هم انسانلر نینگ خطی-حرکتلرینی شکللنتیریشده مهم رۉل اۉینهیدی. بوندن تشقری، خلقارا مناسبتلر بۉییچه کۉپلب تدقیقاتچیلر تأکیدلهگنیدېک، زمانهوي اوروشلر نینگ کتّه قِسمی اصلیده مدنیتلر اۉرتهسیده اېمس، بلکه بیر مدنیت ایچیده یوز بېرگن. شو نقطهی نظردن، اوشبو مقاله نینگ اساسي سوالی شوندن عبارتکی: اېران و غرب اۉرتهسیدهگی کېسکینلیکنی «تمدنیلر تۉقنهشووی» نظریهسی نینگ بیر مثالِ دېب حسابلش ممکنمی یاکه یۉق؟
ایراننینگ اوروشنی تمدنیلشتیریش اورینیشلری
ایران اسلام جمهوریتی سۉنگگی کېسکینلیکلر باشلنگنیدن بویان بو ماجرانی عادي سیاسي یاکه خوفسیزلیک نزاعسی دایرهسیدن کېنگراق شکلده تلقین قیلیشگه حرکت قیلماقده. حکومت نینگ رسمي دیسکورسیده بو اوروش عادتده اوچ درجهده تصویرلنهدی. بیرینچی درجهده، اوروش «اسلام و کفر قرهمه-قرشیلیگی» یاکه «اسلام دنیاسی غربگه قرشی» صفتیده تقدیم اېتیلهدی. بو روایت مسلمانلر نینگ احساسات تویغولرینی قۉزغهتیش و اسلام دنیاسیدهگی جماعتچیلیک قۉللب-قوّتلشینی جلب قیلیشگه حرکت قیلهدی.
ایکّینچی درجهده، «منطقه» توشونچهسیگه اورغو بېریلیب، ماجرانینگ دایرهسی عادي ایکّی تامانلهمه قرهمه-قرشیلیکدن کېنگراق کۉرسهتیشگه حرکت قیلینهدی. شو یۉل بیلن غربگه کیرمهیدیگن کوچلر، مثلاً چسین (کنفوسیوسی مدنیتی دایرهسیده) و روسیه (تمدن اسلاو-ارتدوکس) هم بالواسطه اوشبو صفگه کیریتیلگندېک تصویرلنهدی. اوچینچی درجهده اېسه غربگه قرشی روایت علیحده تأکیدلنهدی. بو تلقینده اوروش «شرق و غرب قرهمه-قرشیلیگی» یاکه « مستضعفان و استکبار» اۉرتهسیدهگی کورهش صفتیده تلقین قیلینهدی و شو توشونچه اوروشنی ایضاحلشنینگ اساسي اۉقی صفتیده کۉرسهتیلهدی.
بو یاندشوونینگ اَیریم مثاللری ایران رسميلری نینگ بیاناتلریده هم کۉرینهدی. آیتالله علی خامنهای1404-ییل 12 بهمن (شنبه، 12 دلو) کونی اسلام انقلابی ییللیگی مراسمی باشیدهگی نطقیده شوندهی دېدی: «امریکالیکلر بیلیب قۉییشلری کېرهککی، اگر اوروش باشلنسه، بو سفر او منطقوي اوروش بۉلهدی.» بو بیانات عملده تهدید درجهسینی ایکّی تامانلهمه قرهمه-قرشیلیک درجهسیدن منطقوي درجهگه کۉترهدی. شونینگدېک، ایران تشقی ایشلر وزیرلیگی مطبوعات سۉزلاوچیسی اسمایل بقایی 1404-ییل 13 اسفند کونی العربيه ترماغیگه بېرگن صحبتلریده بو اوروش «بوتون منطقه و اسلام دنیاسیگه قرهتیلگنینی» دعوا قیلدی. او، شونینگدېک، موساد عامللری سعوديه عربستانیده سبوتاژ اویوشتیریش و اسلامي دولتلر اۉرتهسیده نزاع چیقریشگه اورینهیاتگنینی هم ادعا قیلدی. بوندهی روایتلر اصلیده جماعتچیلیک فکرینی سفربر قیلیش و ایرانگه بۉلگن قۉللب-قوّتلش دایرهسینی کېنگهیتیریش اوچون قیلینگن اورینیش حسابلنهدی. بیراق موجود دلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، بو سعی-حرکتلر عملي درجهده چېکلنگن موفقیتگه اېگه بۉلگن.
بو اوروش حقیقتاً هم مدنیتلر اۉرتهسیدهگی اوروشمی؟
گرچه تشقی تاماندن بو کېسکینلیکنی اسلامي اېران بیلن سېکولار غرب اۉرتهسیدهگی قرهمه-قرشیلیک صفتیده کۉریش ممکن بۉلسه-ده، چوقورراق تحلیل شونی کۉرسهتهدیکی، بو ماجرا مدنیتنی طبیعتدن کۉره کۉپراق ژئوپلیتیکی و خوفسیزلیک رقابتلریدن کېلیب چیقهدی.
بیرینچیدن، زمانهوي اوروشلر نینگ کۉپلری بیرمدنیت ایچیده صادر بۉلهدی. مثلاً، روسيه و اوکراین اوروشی اسلاو-ارتدوکس مدنیتی ایچیدهگی ماجرا صفتیده کۉرسهتیش ممکن. شونینگدېک، پاکستان و طالبان گروهی اۉرتهسیدهگی کېسکینلیکلرنی هم اسلامي مدنیت ایچیدهگی ماجرالر مثالِ صفتیده قرهش ممکن. اوشبو حالتلر شونی کۉرسهتهدیکی، تمدنی چېگرهلر هر دایم هم بیر مدنیتدهگی اکتارلر اۉرتهسیده کېسکین ماجرالر یوزهگه کېلیشینی آلدینی آلمهیدی.
ایکّینچیدن، اسلام دنیاسی هم عملده اوشبو کېسکینلیکلرگه یگانه و بیرلشگن جواب کۉرسهتمهگن. گرچه بعضی مسلمان جمعیتلریده اېران بیلن بیر نوع همدردلیک سېزیلگن بۉلسه-ده، بو حس-تویغولر دولتلرنینگ رسمي سیاستیگه اۉتمهگن. کۉپلب عرب دولتلری، خصوصاً فارس کۉرفزی مملکتلری، نهفقط اېران نینگ مدنیتی روایتیگه اېرگشمهگن، بلکه امریکا و اسرایل بیلن کېنگ کۉلملی خوفسیزلیک، اقتصادي و حتا استخباراتی همکارلیکلرینی عملگه آشیرماقدهلر. شونینگدېک، اېران و سعوديه عربستانی اۉرتهسیدهگی ژئوپلیتیکی رقابت اسلام دنیاسیده سېزیلرلی بۉلینیشلرنی یوزهگه کېلتیرگن.
باشقه تاماندن، تورکيه، تاریخا و مدني جهتدن اسلام دنیاسیگه کیرهدی، لېکن ناتو اعضاسی بۉلیب، کۉپلب حاللرده استراتېژیک منفعتلرینی غرب بیلن همکارلیک دایرهسیده بېلگیلهیدی. اوشبو حقیقتلر شونی کۉرسهتهدیکی، دولتلر نینگ خطی-حرکتی تمدنی بیرلشوودن کۉره کۉپراق قوّت، خوفسیزلیک و ملي منفعتلر حساب-کتابلریگه باغلیق. آخر-عاقبت، اوشبو ماجرانینگ اساسي ایلدیزلرینی منطقوي تأثیر اوچون رقابت، ایراننینگ هستوي دستوری، فارس کۉرفزی و هرمز بۉغازی خوفسیزلیگی همده یقین شرقده قوّت موازنتی کبی عامللرده ایزلش کېرهک. بوندهی شرایطده، تمدنی روایتلر کۉپراق سیاسي دیسکورسده واسطه صفتیده ایشلهتیلهدی، حقیقي ماجرا نینگ سببی بۉلیشدن کۉره.
خلاصه
هانتینگتوننینگ تمدنلر تۉقنهشووی نظریهسی ایران و غرب اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک نینگ تشقی کۉرینیشینی قسماً توشونتیریشی ممکن، چونکه سیاسي اکتارلر بعضاً اۉز ماجرالرینی هویت و تمدنی روایتلر آرقهلی تلقین قیلیشگه حرکت قیلهدیلر. ایران اسلام جمهوریتی هم «اسلام غربگه قرشی» یاکه «منطقه استکبارگه قرشی» کبی توشونچهلردن فایدهلنگن حالده اوشبو ماجرا اوچون تمدنی کانتېکست یرهتیشگه اورینگن. بیراق دلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، بو روایت عملي درجهده چېکلنگن موفقیتگه اېگه بۉلگن. اسلام دنیاسیدهگی دولتلر اوشبو بحرانگه جواب بېریشده کۉپراق ملي منفعتلر، خوفسیزلیک حساب-کتابلری و ژئوپلیتیکی رقابتلرنی اساس قیلیب آلگن، تمدنی بیرلشووگه اېمس.
شو باعث، شونی ایتیش ممکنکی، هنتینگتون نینگ نظریهسی فقط جهان سیاستی نینگ بیر قِسمینی توشونتیرهدی. بوگونگی دنیا «تمدنلر تۉقنهشووی» آرقهلی اېمس، بلکه قوّت رقابتی، ملي منفعتلر، استرتژیک اتفاقلر و ژئوپلیتیکی حساب-کتابلر آرقهلی شکللنهدی. شو جریانده، تمدنلر روایتلر کۉپینچه جماعتچیلیک فکرینی سفربر قیلیش اوچون سیاسي واسطه صفتیده ایشلهتیلهدی، خلقارا سیاست نینگ حقیقتینی تۉلیق عکس اېتتیریشدن کۉره.
