یازووچی: صدیقه ذکی
سۉنگگی هفتهلرده افغانستانگه وارد قیلینهدیگن تاورلر تأمیناتی نینگ ایکّی مهم یۉنهلیشی بیر وقت نینگ اۉزیده بېقرارلیک و اوزیلیشلرگه دوچ کېلدی؛ بیر تاماندن، اۉتگن نوامبر آییدن بېری کوچهییب بارهیاتگن پاکستان بیلن ترنگلیک ایکّی مملکت اۉرتهسیدهگی چېگره یاپیلیشیگه و سودا علاقهلری نینگ تۉختشیگه آلیب کېلدی. بو اېسه افغانستان نینگ عنعنوي وارد آقیمینی ایزدن چیقردی همده مملکت ایچکی بازاریده آزیق-طعام محصولاتلری، دارو-درمان و باشقه اساسي تاورلر نرخی نینگ آشیشیگه سبب بۉلدی.
باشقه تاماندن، ایران بو بۉشلیق نینگ بیر قِسمینی چابهار بندری آرقهلی آچیق دېنگیزلرگه چیقیش امکانیتی همده آزیق-طعام و دارو-درمان تأمیناتی آرقهلی تۉلدیریشی کوتیلگن اېدی، اۉزی هم چوقور تنگلیک و ناانیقلیک بیلن یوزمه-یوز بۉلیب قالدی. ایرانده اوروش نینگ النگهلنیشی نهفقط بو مملکت نینگ پاکستانگه مقابل وریانت صفتیدهگی اۉرنینی جدّي شبهه آستیگه قۉیدی، بلکه موجود سودا علاقهلری نینگ دوام اېتیشینی هم تهدید آستیده قالدیردی.
مملکت ایچکریسیده هم بیر قطار ترکیبي معمالر موجود بۉلیب، اولر افغانستان نینگ ضعیف اقتصادیاتی قیسقه مدت ایچیده ایچکی ایشلب چیقریشنی آشیریش آرقهلی وارد قیلینهدیگن تاورلر یېتیشماوچیلیگینی قاپلشیگه یاکه تېزده مقابل سودا یۉللرینی تاپیشیگه تۉسقینلیک قیلماقده. صناعت اینفرتوزیلمسی نینگ چېکلنگنلیگی، سرمایه یېتیشمسلیگی، تقسیمات ترماقلری نینگ ضعیفلیگی همده ایمپورتگه سورونکهلی قرهملیک اقتصادي امکانیتلرینی اېنگ پست درجهگه توشیرگن. بوندهی شرایطده، مستحکم نهادیلشگن حمایه و ثمرهلی سیاسي واسطهلر موجود بۉلمهگنیده، افغانستان اقتصادیاتی منطقهدهگی هر قندهی سیلکینیشنی ایکّی برابر کوچ بیلن حس قیلهدی و هر بیر تشقی انقراضگه گۉیا اونینگ بېواسطه مرکزیده تورگندېک مناسبت بیلدیرهدی.
اېران؛ افغانستان اوچون اېنگ ییریک تاور تأمیناتچیسی
سۉنگگی ییللرده ایران افغانستان تشقی سوداسی نینگ اساسي اوستونلریدن بیریگه ایلنگن. احصایه باشقرمه سی نینگ سودا ییللیک حساباتیگه کۉره، اۉتگن ییلی ایکّی مملکت اۉرتهسیدهگی سودا حجمی 3،2 میلیارد دالردن آشگن بۉلیب، ایراننی افغانستان اوچون تاور یېتکزیب بېرووچیلر رۉیخطی نینگ بیرینچی اۉرنیگه آلیب چیققن.
یقین جغرافیه جایلشوو، ترانسپورت خرجتلری نینگ نسبتاً ارزانلیگی و تۉغریدن-تۉغری قوروقلیک یۉلی آرقهلی کیریش امکانیتی سببلی یاقیلغی، آزیق-طعام محصولاتلری، دارو-درمان و قوریلیش ماتریاللری نینگ مهم قِسمی عیناً شو یۉنهلیش آرقهلی مملکتگه کیریب کېلماقده. خلقارا سودا منطقیگه کۉره، وارد خرجتلری نینگ پست بۉلیشی اقتصادي افضللیک حسابلنهدی، اما اگر بو حالت بیر تمانلمه کوچلی قرهملیکنی یوزهگه کېلتیرسه، عیناً شو افضللیک ایچکی بازارلر برقرارلیگی اوچون جدّي ترکیبي خوفگه هم ایلنیشی ممکن.
اوروش یاکه بحران شرایطیده دولتلر طبيعي روشده اۉز ایچکی بازارینی اوستوار دېب بیلهدی و مملکت ایچیده تاور تنقیصلیگی نینگ آلدینی آلیش اوچون صادراتگه چېکلاولر قۉیهدی. اۉتگن ییللر تجربهسی شونی کۉرسهتهدیکی، اېران اینفلیهتسيه باسیمی یاکه ایچکی تنقیصلیک دورلریده اَیریم آزیق-طعام محصولاتلری صادراتینی چېکلهگن یاکه تعقیقلهگن، بو نینگ نتیجهسی اېسه افغانستان بازاریده تنقیصلیک و نرخلر نینگ آشیشی کۉرینیشیده نمایان بۉلگن. یقینده اَیریم آزیق-طعام محصولاتلری صادراتیگه قۉییلگن تعقیق حقیدهگی اعلان اوشبو ترکیبي ضعیفلیک بارهسیدهگی خواطرلرنی ینه کوچهیتیردی. چونکه ایرانده اوروش نینگ دوام اېتیشی و ایشلب چیقریش آسیب پذیرلیک باسیم آرتیشی بیلن یقین هفتهلرده بوندهی چېکلاولر کېنگهییشی احتمالی هم موجود.
افغانستان اوچون اۉزی نینگ اساسي احتیاجلری نینگ کتّه قِسمینی وارد آرقهلی تأمینلهیدیگن و حاضرده پاکستان بیلن اساسي سودا یۉللریدن بیرینی هم یۉقاتگن بیر مملکت صفتیده، بوندهی چېکلاولر ایچکی بازارده اساسي تاورلر تنقیصلیگی نینگ کوچهییشیگه همده نرخلرنینگ ینهده تېز آشیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. البته، افغانستان نینگ ایرانگه قرهملیگی فقط آزیق-طعام محصولاتلری بیلن چېکلنمهیدی؛ انرژی ساحهسیده هم سېزیلرلی درجهده قرهملیک موجود. احصایه باشقرمه سی نینگ رسمي معلوماتلریگه کۉره، نفت و نفت محصولاتلری افغانستان نینگ جمعی 11،7 میلیارد دالرلیک وارداتی نینگ قریب 20 فایزینی تشکیل قیلهدی و اونینگ اساسي قِسمی اېراندن وارد قیلینهدی.
بوندن تشقری، اېران افغانستان اوچون الکتر انرژیسی تأمینلاوچیلریدن بیری هم حسابلنهدی و مملکت نینگ غربي حدودلری الکترنی اساسن شو یۉل آرقهلی آلهدی. شبههسیز، انرژی وارداتیگه یوزهگه کېلهدیگن هر قندهی اوزیلیش ترانسپورت، ایشلب چیقریش و خدمتلر خرجتلری نینگ آشیشیگه آلیب کېلیشی همده افغانستان اقتصادیاتیده تورم نینگ ینگی تۉلقینینی یوزهگه کېلتیریشی ممکن.
جنگنینگ عاقبتلری دایرهسی فقط تۉغریدن-تۉغری تجارت علاقهلریدن هم آشیب کېتهدی. یقین شرقده ترنگلیک نینگ کوچهییشی و هرموز بۉغازی یاپیلیشی، دنیا نفتی نینگ 20 فایزدن آرتیغی شو یۉلدن اۉتهدی، گلوبل نفت نرخینی سۉنگگی بیر یریم ییل ایچیدهگی اېنگ یوقاری درجهگه کۉتریب یوباردی و اگر تۉقنهشوولر دوام اېتسه، نرخلر ینه-ده آشیشی احتمالی موجود. گلوبل نفت نرخی نینگ آشیشی ایشلب چیقریش، تقسیمات و ترانسپورت خرجتلرینی بوتون دنیا بۉییچه کۉترهدی؛ نتیجهده حتا چین، مرکزي آسیا یاکه امارت گه کیره دیگن تاورلر هم افغانستانگه یوقاری خرجت بیلن یېتیب کېلهدی. شو نقطهی نظردن، منطقوي اوروش نهفقط اېران نینگ تۉغریدن-تۉغری وارداتینی بوزیلیش خوفی آستیگه قۉیهدی، بلکه انرژی نرخی کانالی آرقهلی افغانستان نینگ بوتون واردات توزیلمهسیگه ینهده کېنگراق سلبی باسیمنی کېلتیریب چیقرهدی.
اهالی شوکلری و محنت بازاریگه آرتیب بارهیاتگن باسیم
ایران اقتصادیاتی اوزاق وقتدن بېری یوقاری تورم، ملي پول نینگ قدرسیزلنیشی و کېنگ کۉلملی اقتصادي باسیملرگه دوچ کېلیب کېلماقده، بو اېسه افغانستانلیک مهاجرلر نینگ حیاتیگه سېزیلرلی تأثیر کۉرسهتگن. اقتصادي معمالردن تشقری، سۉنگگی سیاسي اۉزگریشلر و اوروش نتیجهسیده یوزهگه کېلگن خوفسیزلیک خطرلری نینگ آشیشی مهاجرلر آرهسیده خوفسیزلیک حسسینی کمهیتیرگن و اولرنی افغانستانگه قَیتیشگه اوندهگن.
مهاجرلر نینگ قَیتیشی کوچهییب بارهیاتگن بیر پیتده افغانستان حاضرده هم اهالی شوکیگه دوچ کېلماقده. بیرلشگن ملتلر تشکلاتی نینگ قاچقینلر بۉییچه عالي کمیسارلیگی حساباتلریگه کۉره، سۉنگگی ایکّی ییل ایچیده قَیتگنلر سانی 5،4 میلیوندن آشگن بۉلیب، بو اۉزیگه خاص جهتدن مثلی کۉریلمهگن حالتدیر. اوشبو تېسکری مهاجرت حجمینی توشونیش اوچون اېسه شونچهکه تصور قیلیش کفایه: قیسقه وقت ایچیده کابل شهری نینگ اهالیسی مقداریده آدملر مملکتگه قَیتگن.
بوندهی مقداردهگی قَیتیش، چوقور انقراضگه دوچ کېلگن و ایشلب چیقریش همده سرمایه جلب قیلیش صلاحیتی چېکلنگن اقتصادیاتده، دایمي یاکه حتا کمهیهیاتگن طلبگه نسبتاً ایشچی کوچی نینگ کېسکین آرتیشینی انگلهتهدی. بوندهی نامتناسبلیک نینگ طبيعي نتیجهسی ایشسیزلیک نینگ کېنگهییشی، حقیقي معاشلرنینگ پهسهییشی، نارسمي بندلیکنینگ آشیشی و چېکلنگن ایش امکانیتلری اوچون رقابت نینگ کوچهییشی دیر.
اهالی شوکی نینگ عمومی زیرساختلرگه بۉلگن باسیمی هم خواطر اویغاتماقده. اوشبو زیرساختلر اوی-جایدن تارتیب ساغلیقنی سقلش و تعلیم خدمتلریگه قدَر، اینیقسه طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن کېین چېکلنگن صلاحیت و منبعلرگه دوچ کېلگن. میلیونلب قَیتگنلر نینگ کیریشی اوشبو ترکیبي بۉشلیقنی ینهده چوقورلشتیردی؛ نتیجهده کۉپلب شهرلر، خصوصاً کابلده، ماس اوی-جای تاپیش قیینلشگن، اجاره نرخلری سېزیلرلی درجهده آشگن و ساغلیقنی سقلش همده تعلیم مرکزلری مثلی کۉریلمهگن گوجوملیککه دوچ کېلگن.
برچه اوشبو احتیاجلرگه قرهمهی، انسانپرورلیک یاردملری نینگ کمهییشی سببلی اوشبو خدمتلر تأمیناتی ینه-ده چېکلنگن. بوندهی شرایطده، هر بیر ینگی مهاجرلر تۉلقینی مملکت نینگ اجتماعي و اقتصادي توزیلمهسیگه قۉشیمچه باسیم کېلتیریشی ممکن.
ضعیف ارز برقرارلیگی
سۉنگگی ییللرده واردات و صادرات اۉرتهسیدهگی کتّه تفاوت و سېزیلرلی سودا کسریگه قرهمهی، افغانستان ارز بازاری نسبتاً برقرار کۉرینیشگه اېگه بۉلگن. اما بو برقرارلیک ایچکی اقتصادي صلاحیت نینگ کوچهییشی نتیجهسی بۉلیب کۉرینیشیدن کۉره، نقدینگی چېکلاولری و خارجدن کېلهدیگن ارز آقیملری مثلاً، انسانپرورلیک یاردملری و مهاجرلر نینگ پول اۉتکزمهلری، آرقهلی سهقلنیب کېلگن.
خلقارا همجمعیت نینگ اوستوارلیکلری اۉزگرگنی و افغانستانگه انسانپرورلیک یاردملری نینگ کمهییشی نتیجهسیده ارز آقیملری نینگ ایکّیتهسیدن بیری سېزیلرلی درجهده پسهیگن و ایکّینچیسی اېندی مملکت اقتصادیاتیگه وارز کیریتیشده ایلگریگی رۉلینی اۉینهمهیپتی. شو نینگ اوچون، خارجدن کېلهدیگن وارز منبعلریدن بیری پول اۉتکزمهلری اهمیتی ینه-ده آشهدی. اما مېزبان مملکتلردهگی اوروش یاکه اقتصادي بحران و مهاجرلرنینگ اوشبو مملکتلردن قَیتیشی بو آقیم نینگ پهسهییشیگه آلیب کېلیشی و ارز تأمیناتینی ینهده کمهیتیریشی ممکن.
بیر وقتده افغانستاننینگ وارداتی اوچون چېت اېل وارزیگه بۉلگن احتیاجی هم ایچکی ایشلب چیقریش امکانیتی نینگ کمهییشی و مهاجرلر نینگ قَیتیشی نتیجهسیده طلب نینگ آشیشی سببلی آرتگن. شو طریقه، مملکت اقتصادیاتی ارز تأمیناتی نینگ کمهییشی و اونگه بۉلگن طلب نینگ آشیشی کبی نامتناسب کومبیناسیون بیلن یوزمه-یوز کېلگن، بو اېسه جاري وارز کرسی برقرارلیگینی بوزیشی و ارز نرخی نینگ کېسکین آشیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. انیقکی، وارداتگه قرهم اقتصادیاتگه اېگه بۉلگن افغانستانده ارز کرسی نینگ آشیشی آزیق-طعام، دارو-درمان، یاقیلغی و باشقه واردات تاورلر نرخلریگه درحال عکس اېتهدی و ینگی تورم تۉلقیننی یوزهگه کېلتیریشی ممکن.
بحرانلرنینگ کېسیشیشی
آخر-عاقبت، بوگون افغانستان اطرافیده صادر بۉلهیاتگنلر فقط وقتینچهلیک بحرانلر مجموعهسی اېمس، بلکه بیر ترکیبي حقیقتنی اېسلهتهدی، او بحران پیتیده اۉزینینگ حقیقي حجمی و جدّيلیگی بیلن انیقراق نمایان بۉلهدی. اوشبو ترکیبي حقیقت شوندن عبارت: وارداتگه قتّيق قرهم و ایشلب چیقریش صلاحیتی چېکلنگن اقتصادیات هر قندهی تشقی ضربهنی ینهده کوچلیراق و ضررلیراق اۉلچمده باشدن کېچیریشگه مجبور.
قۉشنی مملکتدهگی اوروش، بیر سودا چېگرهسی نینگ یاپیلیشی، گلوبل انرژی نرخی نینگ آشیشی و ارز اۉتکزمهلرنینگ کمهییشی بوندهی اقتصادیاتده فقط تشقی ینگیلیک اېمس؛ بو واقعهلر تېز آرهده تاور تنقیصلیگی، نرخلر نینگ آشیشی و فقرالر نینگ تورموش درجهسیگه بېواسطه باسیمگه ایلنهدی. اوشبو حالتگه قۉشیمچه صفتیده پاکستان و اېراندن مهاجرلرنینگ کېنگ کۉلملی مجبوري قَیتیشی تۉلقینی هم قۉشیلیشی ممکن.
بوندهی شرایطده اېنگ کتّه باسیم جمعیت نینگ اېنگ ضعیف گروهلریگه توشهدی؛ درآمدی پست عایلهلر، اولر نینگ کتّه قِسمی درآمدلرینی آزیق-طعامگه صرفلهیدی و نرخ شوکلریگه قرشی کورهشیش امکانیتلری چېکلنگن. اگر بو روند دوام اېتسه، قشّاقلیک نینگ چوقورلشیشی، آزیق-طعام خوفسیزلیگی نینگ یامانلشیشی و اجتماعي بېقرارلیک نینگ کوچهییشی خوفی ینهده آشهدی.
قیسقه مدتده افغانستان اوشبو کېتمه-کېت تۉلقینلرنی نظارت قیلیش اوچون جوده کم واسطهلرگه اېگه. بیراق اوزاق مدتلی استقبالده، اوشبو وضعیت دوام اېتسه، انیق بیر خبر موجود بۉلهدی: سودا همکارلرینی تنوع بخشلیک قیلمسدن، ایچکی ایشلب چیقریشنی کوچهیتیرمسدن و برقرار اقتصادي قوریلمهلرنی یرهتمسدن، هر قندهی منطقوي بحران ایچکی انقراضگه ایلنیشی ممکن. افغانستان اقتصادیاتی اصلیده شوندهی نقطهده جایلشگنکی، او امکان قدَر تېزراق بحرانلرگه جواب بېریش حالتیدن ترکیبي ضعیفلیکنی کمهیتیریشگه اۉتیشی کېرهک؛ عکس حالده، چېگرهلردن تشقریده باشلنهدیگن اوروشلر و ترنگلیکلر مملکت ایچکی اقتصادیاتیده هم دوام اېتهوېرهدی.
