حمید نعمان
جاري ییل نینگ مېزان آییده ایلک بار افغانستان پایتختی پاکستان نینگ هوا هجوملری آستیده قالدی. تۉرت ییلدن بېری حاکمیتنی اېگهللب تورگن طالبان گروهی اۉشه هجوملر و کېسکینلیکلر آرهسیده اوّل بو گروه طرفداری صفتیده تنیلگن شمشاد تلویزیونینی «طالبان موضعلری و پاکستان بیلن تۉقنهشوودهگی واقعهلرنی تۉغری یاریتمهگنی» عیبی بیلن یاپیب قۉیدی. اما بیر نېچه کوندن کېین نامعلوم طرزده اوشبو تلویزیون نینگ نشراتی ینه قَیته باشلندی. اېندی اېسه بېش آیدن سۉنگ اوروش باشقه توس آلدی و زۉرآورلیک ینه هم کوچلیراق طرزده اوج آلدی.
طالبان ینه بیر بار عامهوي اخبارات واسطهلریگه باسیمینی آشیردی. بو گروه شنبه کونی، 9 حوت، «راه فردا» رادیو و تلویزیونی دستورلری نینگ نشراتگه اوزهتیلیشینی تۉختهتدی. منبعلر نینگ ایتیشیچه، اوشبو تلویزیون یقین منبعلر اطلاعات روزگه شوندهی دېگن: «راه فردا» نشرلری نینگ تۉختهتیلیشی افغانستان اسلامي وحدت حربی رهبری محمد محقق نینگ طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی تۉقنهشووگه بیلدیرگن مناسبتی بیلن باغلیق بۉلگن. اما منبعلرگه کۉره، طالبان حاکمیتگه قَیتگندن کېین محقق بو تلویزیون نینگ تحریري باشقروویگه ارهلشمهگن و «راه فردا» سۉنگگی آیلرده طالبان سیاستیگه موافق فعالیت یوریتیب کېلگن.
بیر نېچه کون آلدین محمد محقق طالبان نینگ پاکستانگه قرشی جواب هجوملرینی «تجاوز و سرگذشت پرستلیک» دېب اتهدی و آچیق تنقید قیلیب، طالبان «عزیز وطنداشلریمیزنی ایستهلمهگن اوروشگه تارتیب، اولرنی قان و توپراققه باتیرماقده» دېدی. قریب ییگیرمه ییل آلدین محمد محقق رهبرلیگیدهگی افغانستان اسلامي وحدت حزبی تامانیدن کابلده تشکیل اېتیلگن «راه فردا» رادیو و تلویزیونی حاضر پاکستان و طالبان اۉرتهسیدهگی تۉقنهشوولر کوچهییشی آرتیدن یاپیب قۉییلدی.
نیمه اوچون «راه فردا» تلویزیونی یاپیلدی؟
بو طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستانده یېتکرمه لر طالبان سیاستیگه موافق فعالیت یوریتهیاتگن بۉلسه هم، طالبان نینگ پاکستان بیلن اوروشی مسألهسی سبب یاپیلهیاتگنی نینگ ایکّینچی حالتی حسابلنهدی. بېش آی آلدین اېسه طالبان طرفداری حسابلنگن «شمشاد» تلویزیونی هم یاپیلگن اېدی. طالبان پاکستان نینگ افغانستانگه یقینده اویوشتیرگن هجومینی «آچیق تجاوز» و «اوروش اعلانی» دېب تعریفلهدی؛ بو قرهش اوّل هم مېزان آییدهگی هجوم وقتیده ایلگری سوریلگن اېدی. اولر پاکستان نینگ افغانستاندهگی حربي (بعضاً اېسه تینچ اهالی) جایلرگه قیلگن هجوملرینی «اساسسیز تجاوز» صفتیده کۉرسهتیشگه اورینماقده؛ یعنی پاکستان دولتی ایچیدهگی پنجابلیک اَیریم حربي دایرهلر نینگ سرگذشت پرست سیاستی نتیجهسی صفتیده تلقین قیلماقده.
بوندهی شرایطده هېچ بیر تلویزیون پاکستان و طالبان اۉرتهسیدهگی موجود کېسکینلیکلر نینگ سببلری و عامللری حقیده گپیریش حقوقیگه اېگه اېمس. حتا بیرار تلویزیون سۉنگگی کېسکینلیکلر و تۉقنهشوولر پاکستان طالبانی حرکتی (تیتیپی) فعالیتی بیلن باغلیق بۉلیشی ممکنلیگینی (او اېسه طالبان حکومتی تامانیدن قۉللب-قوّتلنهدی) اېنگ کیچیک طرزده تیلگه آلسه هم، بو اۉشه تلویزیون نینگ یاپیلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
حاضرگی تۉقنهشوولرنینگ اساسي عامللری
طالبان حاکمیتی نینگ تۉرتینچی ییلیده بو گروه بیلن پاکستان اۉرتهسیدهگی مناسبتلر کېسکین یامانلشگن. طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن کېین پاکستانده خوفسیزلیک بیلن باغلیق حادثهلر سېزیلرلی درجهده آشگن. پاکستان تدقیقات و خوفسیزلیک مرکزی حساباتیگه کۉره، 2024-ییلده ایکی مینگ 546 کیشی هلاک بۉلگن و ینه ایکی مینگ 267 کیشی جراحتلنگن. بو رقملر بیر مینگ 166 ته حادثه، جملهدن ترورچیلیک هجوملری و عملیاتلر نتیجهسیده قید اېتیلگن بۉلیب، 2024-ییل سۉنگگی تۉقّیز ییل ایچیدهگی اېنگ قانلی ییل بۉلگنینی کۉرسهتهدی. چونکه قربانلر سانی 2016-ییل ( ایکی مینگ 432اۉلیک) و 2015-ییل (تۉرت مینگ 366 اۉلیک) درجهسیدن هم آشیب کېتگن.
نوامبر آیی ییل نینگ اېنگ قانلی آیی صفتیده قید اېتیلدی. بو آیده 125 ته ترورچیلیک هجومی صادر بۉلیب، نتیجهده 450 کیشی هلاک بۉلدی و 625 کیشی یرهلندی. زۉرآورلیکلر نینگ اېنگ کتّه قِسمی افغانستان بیلن چېگرهداش بۉلگن خیبر پختونخوا و بلوچستان ایالتلریگه تۉغری کېلگن. بو ایکّی ولایت عمومي قربانلر نینگ 94 فایزی و خوفسیزلیک حادثهلری نینگ 89 فایزینی تشکیل اېتگن. خیبر پختونخوا قربانلرنینگ 63 فایزیدن آرتیغی بیلن اېنگ کتّه تلفات کۉرگن، بلوچستان اېسه 31 فایز قرباننی تشکیل قیلگن. حتا اسلام آباد پایتختیده هم زۉرآورلیک 260 فایزگه آشگن، بیراق قربانلر سانی چېگرهداش ولایتلرگه نسبتاً کمراق بۉلگن.
خیبر پختونخواگه قۉشیلگن قبیلهوي حدودلر، جملهدن کرم، شمالي وزیرستان و خیبر، اېنگ کتّه تلفاتلرنی باشدن کېچیردی. شونینگدېک، خیبر پختونخوادهگی دېره اسمایل خان، بننو و لکی مروت همده بلوچستاندهگی کوېته، کېچ، کَلات و موسی خیل شهرلریده خوفسیزلیک سېزیلرلی درجهده یامانلشدی. پاکستان خوفسیزلیک کوچلری هم 2024-ییلده سۉنگگی اۉن ییلدهگی اېنگ کۉپ ترور هجوملری و قربانلیکلر بیلن یوزلشدی: اولرگه 444 ته هجوم اویوشتیریلدی، نتیجهده 685 کیشی هلاک بۉلدی. بو رقملر سۉنگگی اۉن ییلدهگی اېنگ یوقاری درجهدن آشیب کېتگن و 2015–2020 ییللرده کوزهتیلگن هجوملر نینگ کمهییشی عکسینچه ایلنتیرگن. پاکستان تدقیقات و خوفسیزلیک مرکزی نینگ حساباتیگه کۉره، پاکستاندهگی زۉرآورلیک و ترورچیلیک عملیاتلری نینگ آرتیشی، اینیقسه چېگرهداش و برقرار بۉلمهگن حدودلرده، مملکت خوفسیزلیگی اوچون جدّي تهدید حسابلنهدی و بو جریان طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک نینگ اساسي عامللریدن بیریگه ایلنگن.
پاکستان و چېگره دېواری
عادتده ترور هجوملری نینگ ایلدیزینی افغانستان نینگ چېگرهداش حدودلریده قیدیرهدیگن پاکستان اوردوسی، ایکّی ییل آلدین مملکت شرقیده افغانستان بیلن چېگرهنی دېوار بیلن اۉرهش ایشلری باشلنیشینی اعلان قیلگن اېدی. بیر یریم ییل آلدین اېسه اولر افغانستان بیلن چېگره دېوارینی اۉرهش جریانی نینگ 98 فایزگه یکونلنگنینی معلوم قیلگن؛ بو چارهلر، پاکستان حربي رسميلری تأکیدلشیچه، ترورچیلیک حرکتلری، کانتربنده و قوراللنگن شخصلر نینگ ناقانوني اۉتیشینی تۉختهتیش مقصدیده عملگه آشیریلگن. افغانستان نینگ پاکستان بیلن تخمینا ایکّی مینگ 670 کیلومتر عمومي چېگرهسی موجود؛ بو اوزون، تاغلی و ناتېکیس چېگره دایما ایکّی دولت اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک نقطهلریدن بیری بۉلگن. شونگه قرهمهی، پاکستانده هجوملر سانی نینگ آشیشی شونی کۉرسهتهدیکی، تېمیر دېوار و سیم تۉسیقلری حاضرچه وعده قیلینگن خوفسیزلیکنی تأمینلهی آلمهگن. بیرینچی اۉرینده اېسه ایکّی گروه پاکستان خوفسیزلیک تهدیدلر رۉیخطیده تورهدی: پاکستان طالبانی حرکتی (تیتیپی) و بلوچستان آزادلیک اوردوسی. اوشبو گروهلر فعالیتی اسلام آباد تامانیدن زۉرآورلیک نینگ ینگی تۉلقینی اوچون اساسي سبب صفتیده قرهلهدی و پاکستان نینگ طالبان بیلن کېسکینلیکلری هم شو چارچوبده انیقلنهدی.
ایکّی گروه نینگ عمومي مقصدی
پاکستان طالبانی حرکتی (تیتیپی) و بلوچستان آزادلیک اوردوسی نینگ اساسي مقصدی پاکستان اوردوسی و حکومتیگه ماکسیمال باسیم اۉتکزیش. شو سببلی، اېتنیک و ایدیولوژیک فرقلرگه قرهمهی، بو ایکّی گروه تۉغریدن-تۉغری قرهمه-قرشیلیکدن سقلنهدی و اۉز اعتبارینی اسلام اباد نینگ خوفسیزلیک تیزیمینی ضعیفلشتیریشگه قرهتهدی. بلوچستان آزادلیک اوردوسی، 2000-ییلده تشکیل اېتیلگن بۉلیب، اساسن بلوچستان ولایتی اهالیسی آرهسیدن عسکرلر صفینی شکللنتیرهدی. اوشبو گروه مرکزي حکومت و پاکستان اوردوسینی بلوچستان نینگ طبيعي بایلیکلرینی «تالان-تاراج قیلگنلیکده» عیبلهیدی و ولایتگه ملي بودجه دن جوده کم اولوش اجرهتیلگنینی تأکیدلهیدی. بلوچستان اېسه کېنگ ترقهلگن قشّاقلیککه قرهمهی، پاکستان نینگ اېنگ بای حدودلریدن بیری حسابلنهدی، اینیقسه منراللر و نفت منبعلری بۉییچه. جدایی طلب بو گروه امریکا، اروپا اتفاقی، بویوک بریتانيا و حتا پاکستان تامانیدن تروریستیک تشکیلات صفتیده تن آلینگن.
«بلوچستان آزادلیک اوردوسی» اوشبو ولایتده چین نینگ موجودلیگی و قۉشمه اقتصادي لایحهلرنی عملگه آشیریشگه کېسکین قرشی. گروه دعوا قیلهدیکی، مرکزي حکومت، خصوصاً پنجابلیک اېلیته، چین بیلن همکارلیکده بلوچستان منبعلرینی علاجی باریچه تېزراق «تالان-تاراج قیلیش» نیتیده. شونینگ اوچون، گروه بیر نېچه بار رواجلنیش لایحهلریده ایشلهیاتگن چین مهندسلری و ایشچیلرینی هجوملر مرکزیگه ایلنتیرگن.
پاکستان طالبانی حرکتی (تیتیپی) 2007-ییلده اوّل افغانستانده جنگ قیلگن پاکستانلیک جهادچیلر تامانیدن تشکیل اېتیلگن. گروه اساسهن قبیلهوي حدودلرده تأثیرگه اېگه بۉلیب، اۉز اعضالری نینگ بیر قِسمینی خیبر پختونخوا ایالتیدهگی دیني مدرسه لردن جلب قیلهدی. 2014-ییلده تیتیپی پاکستان اوردوسی نظارتی آستیدهگی مکتبگه هجوم قیلگن و تخمیناً 150 کیشی، اساسن اۉقووچیلر و اوردوگه منسوب خادملرنینگ فرزندلرینی اۉلدیرگن. اوشبو هجوم پاکستان اوردوسی و اسختبارات تشکیلاتی نینگ آبروسیگه جدّي ضربه بۉلدی و عامهوي فکر باسیمینی آشیردی.
شونگه جوابن، پاکستان اوردوسی افغانستان بیلن چېگره حدودلرینی تازهلش اوچون «ضرب- عضب» ناملی کېنگ کۉلملی اۉپراسیوننی باشلهدی. اوشبو عملیات نتیجهسیده حدود اهالیسی نینگ بیر قِسمی، خصوصاً وزیرستانلیکلر، افغانستانگه کۉچیب اۉتیشگه مجبور بۉلدی. اۉشه پیتدهگی افغانستان حکومتی، پاکستان نینگ افغانستان طالبانینی قۉللب-قوّتلشیدن چرچهگن حالده، بو قاچقینلرنی پاکستان بیلن چېگره یقینیده جایلشتیریشگه قرار قیلگن و اولرنی اسلام آبادگه قرشی باسیم واسطهسی صفتیده ایشلهتماقچی بۉلگن.
وزیرستانلیکلرنینگ بیر قِسمی افغانستانگه کۉچیب اۉتیشی بیلن خیبر پختونخوا خوفسیزلیک حالتی بیر مدت یخشیلندی؛ اما طالبان کابلده حاکمیتگه قَیتگندن کېین پاکستانده زۉرآورلیک و قۉزغآلانلر نینگ ینگی تۉلقینی باشلندی. اوّلگی افغانستان خوفسیزلیک رسميلری، خصوصاً ملي خوفسیزلیک کېنگشی و ملي خوفسیزلیک باشقرمه سی، بو قاچقینلرنی جایلشتیریشنی پاکستان اوستیدن باسیم واسطهسی صفتیده کۉرگن؛ اولر نینگ فکریچه، اسلام آباد هم افغانستان طالبانیدن اۉز مقصدلرینی عملگه آشیریش اوچون فایدهلنر اېدی. شو بیلن بیرگه، تیتیپی اعضالری نینگ کتّه قِسمی افغانستانگه کۉچیب اۉتگنیدن سۉنگ طالبانگه قۉشیلیب، اوّلگی افغانستان حربي کوچلریگه قرشی کورهشگن، حالبوکه بېغرض قاچقینلر افغانستانده قالگن.
پاکستاندهگی خوفسیزلیک نینگ دستلبکی یخشیلنیشی قسماً شوندن عبارت اېدیکی، تیتیپی قوماندانلری و جنگچیلری افغانستانگه مهم حربي اسکونهلرنی آلیب اۉتیشگه موفق بۉلمهگن و حدود نینگ جغرافیهسیگه یېترلیچه تنیش اېمس اېدیلر. اما وقت اۉتیشی بیلن، تیتیپی اۉز علاقهلرینی طالبان بیلن مستحکملهدی و اوروش میدانلریده اولرنینگ یانیده افغانستان حکومتی و غرب کوچلریگه قرشی کورهشیشگه کیریشدی.
اوشبو همکارلیک تیتیپی جنگچیلریگه اۉز حربي کۉنیکمهلرینی آشیریش و اۉزینی اۉلیمچی هجوملر و پارتلشلر بۉییچه تجربه آرتتیریشگه امکان بېردی. شونینگدېک، اولر افغانستان حربي کوچلریدن اوروش وقتیده قۉلگه کیریتیلگن قورال-اسلحه و اسکونهلردن یعنی «اوروشدن تالان-تاراج قیلینگن نرسهلر» دن فایدهلنگن. امریکا و ناتو تامانیدن افغانستان کوچلریگه بېریلگن زمانهوي قوراللر نینگ بیر قِسمی آخر-عاقبت تیتیپی قۉلیگه اۉتگن و بو گروه عملیاتلریده ایشلهتیلگن.
تیتیپی و افغانستان تجربهسینی تکرارلش امیدی
2021-ییل آکتبرده طالبان افغانستانگه حکمرانلیک قیلگندن سۉنگ، تیتیپی اۉز اعتبارینی خیبر پختونخوا ولایتیگه قرهتدی و طالبان نینگ شونگه اۉخشش تاکیتیکلریدن فایدهلنیب، پاکستان اوردوسی و استخباراتیگه قرشی حربي اوستونلیککه اېریشیشگه حرکت قیلدی.
شو دور مابینیده، طالبان حکومتی تیتیپیگه قرشی حربي چارهلر کۉریشدن تيیلدی. اولر خواطرده، چونکه بو گروهگه باسیم اۉتکزیش، اولر نینگ بیر قِسمی نینگ اسلامي دولت نینگ خراسان بۉلینمهسی کبی رقیبلرگه قۉشیلیشیگه و ایچکی بۉلینیشگه آلیب کېلیشی ممکن.
بوندن تشقری، پاکستانده «اسلام شریعتینی جاري اېتیشنی» طلب قیلووچی گروهگه قرشی چاره کۉریش، تیتیپیگه یقین بۉلگن بعضی قوماندانلر و اعضالرنی طالبان ایچیده ناراضیلیککه آلیب کېلیشی ممکن.
طالبان حاکمیتگه قَیتگندن سۉنگ، پاکستان طالبانی حرکتی (تیتیپی) مسألهسی طالبان و اسلام اباد اۉرتهسیدهگی اېنگ نازک کېسکینلیک مرکزلریدن بیریگه ایلندی. دستلب، سراج الدین حقانی تیتیپی و پاکستان حکومتی اۉرتهسیده واسطهچیلیک قیلیشگه حرکت قیلگن و بیر نېچته مذاکرهلر شرقي افغانستانده، حققنی ترماغی مېزبانلیگیده اۉتکزیلگن. اۉشه پیتده پاکستان باش وزیری عمران خان طالبان نینگ غلبهسینی کوتیب آلگن اېدی، اما حکومت المشینووی و اوردو نینگ مذاکرهلرنی دوام اېتتیریشگه قرشیلیگی، خصوصاً تیتیپی نینگ خیبر پختونخوا قبیلهوي حدودلرینی بیرلشتیریشنی بېکار قیلیش طلبی مسألهسیده، مذاکرهلرنینگ موفقیتسیز توگهشیگه آلیب کېلدی.
اۉت آچیش تۉختهتیلیشی یکونلنگچ، تیتیپی هجوملری اینیقسه خیبر پختونخواده کوچهیدی، شونینگدېک، بلوچستان آزادلیک اوردوسی هم کېنگ کۉلملی هجوملر آرقهلی پاکستانگه باسیمنی آشیردی.
پاکستان رسميلری طالباننی اوشبو گروهلرنی نظارت قیله آلمهسلیکده عیبلهماقده، اما طالبان بو دعوانی رد اېتهدی و افغانستان حدودیدن هېچ بیر دولتگه تهدید یۉقلیگینی بیلدیرهدی. شو بیلن بیرگه، طالبان افغانستان و تیتیپی اۉرتهسیدهگی تاریخي، ایدیولوژیک و حتا عایلهوي علاقهلر کابل نینگ بو گروهگه قرشی قرار قبول قیلیشینی قیینلشتیرهدی؛ چونکه هر قندهی حربي باسیم ایچکی بۉلینیشگه آلیب کېلیشی و بعضی کوچلرنی داعش (اسلامي دولت) تامانیگه اۉتکزیشی ممکن. میزان آییدهگی تۉقنهشوودن سۉنگ، قطر و تورکيه واسطهچیلیک حرکتلری هم قیسقه مدتلی تأثیر کۉرسهتدی و نتیجه بېرمهدی؛ شو نینگ اوچون شکللی اۉت آچیش تۉختهتیلیشی بوزیلدی. نتیجهده، انقراض اېندی ینهده مرکّب و کېسکین باسقیچگه کیرگن.
طالبان و اخباراتنی سانسور قیلیش
طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی اوروش نینگ اېنگ نازک جهتلریدن بیری طالبان و پاکستان طالبانی حرکتی (تیتیپی) بیلن مناسبت مسألهسی دیر؛ بو مسأله افغانستان ایچکی سیاستی و خوفسیزلیگیگه هم تأثیر کۉرسهتهدی. تیتیپی نهفقط اوّلگی عمومي جنگ تجربهسی بیلن باغلیق، بلکه طالبان افغانستانی بیلن اېتنیک و ایدیولوژیک اۉخشهشلیکلرگه اېگه. اولر نینگ اعلان قیلینگن مقصدی پاکستانده «اسلامي امیرلیک»نی قطعي شریعت تلقینیگه موافق برپا اېتیش دیر. شو اۉخشهشلیکلر ایکّله تامان اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی مرکّب و نازک کۉپ قتلملی مسألهگه ایلنتیرگن.
طالبان و پاکستان اوروشی دوامیده کۉپلب آدملر طالبان و پاکستان طالبانی حرکتی (تیتیپس) اۉرتهسیدهگی مناسبتلر تفصیلاتلرینی تۉلیق بیلیشمهیدی. طالبان «افغانستان حدودی پاکستان تجاوزی آستیده» دېگن روایتنی یرهتگندن سۉنگ، افغانستان ایچیدهگی و تشقریسیدهگی اَیریم گروهلر نینگ قۉللب-قوّتلشینی جلب قیلگن. اگر بو مسأله کېنگ عامهگه یېتکزیلسه و آدملر بیلسه، ایکّله گروه اۉرتهسیده اېتنیک و ایدیولوژیک باغلیقلیکلر موجودلیگی همده تیتیپی پاکستان ده «اسلامي امیرلیک»نی برپا اېتماقچی اېکنلیگینی اعلان قیلگنی آشکار بۉلسه، بو مملکت ایچیده ینگی سواللر و خواطرلر پیدا بۉلیشی ممکن. بوندهی وضعیتده اخبارات و تلویزیون مناظرهلرینی چېکلش طالبان اوچون ایچکی و تشقی باسیملرنی کمهیتیریش و گروه نینگ موقع و بیردملیگیگه تأثیر قیلیشی ممکن بۉلگن ناتۉغری توشونچهلر نینگ پیدا بۉلیشی نینگ آلدینی آلیش یۉلی بۉلیشی ممکن.
