خالدمحمدی
تۉرت ییل اوّل، پاکستان استخبارات تشکیلاتینینگ اۉشه پیتدهگی باشلیغی جنرال فیض حمید کابلدهگی «سرینا» مهمانخانهسی لابیسیده تبسم بیلن غلبه رمزی صفتیده قهوه پیالهسینی کۉترگن اېدی. اونینگ چهرهسی پاکستان جنراللرینینگ قووانچینی افادهلهیاتگندی. اولر کابلنینگ قولهشی بیلن اۉزلرینینگ قدیمي آرزوسی، یعنی افغانستاننی اسلام آبادنینگ «استراتژیک چوقورلیگی»گه ایلنتیریش رۉیابگه چیققن دېب حسابلشردی. اولر اوزاق ییللر دوامیده طالبلرگه قیلگن سرمایهلرینینگ نهایت نتیجه بېرگنیگه ایشانیشگن اېدی. غرب تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن حکومت سقوط قیلدی و ناتو همده امریکا کوچلری مملکتنی ترک اېتدیلر.
اما اۉشه قهوه پیالهسی بوگون پاکستان اوردوسی اوچون بوتونلهی باشقه معناگه اېگه بۉلدی. آرهدن تۉرت ییل اۉتیب، پاکستان اوردوسی بیرینچی بار جسارت قیلیب، پنجشنبه کونی کېچهسی (17 میزان) افغانستان پایتختی کابلگه هوا هجومی اویوشتیردی. شو بیلن بیر پیتده، پاکستان جنگاور اوچاقلری پکتیکا ولایتینینگ اَیریم منطقهلرینی هم بامباردمان قیلدی. سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده، یعنی طالباننینگ افغانستانده قَیته حاکمیتنی قۉلگه کیریتگنیدن بېری، پاکستان شوندهی دولتگه ایلندیکی، خواهلهسه، افغانستاننینگ ایستهلگن نقطهسیده هجوم عملگه آشیره آلهدی. افغانستاننینگ اوّلگی حکومت دوریده پاکستان اوردوسی فقط شرقي چېگره حدودلریده راکت اۉقلری بیلن اۉق اوزر اېدی، اما اېندیلیکده طالبان حاکمیتی سایهسیده بیر نېچه بار افغانستاننینگ هوا حدودینی بوزدی و بو سفر اېسه اۉز هجوملرینی کابلنینگ یورهگیگچه کېنگهیتیردی.
پاکستان عاموي اخبارات واسطهلرینینگ خبر بېریشیچه، بو هوا هجومی نینگ نشانی «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی) یېتکچیسی نور ولی محسود بۉلگن، بیراق او هجومدن امان قالگن. طالبان رسميلری تیتیپی نینگ رهبرلری، قوماندانلری و اعضالری افغانستانده جایلشگنی حقیدهگی دعوالرنی دایما رد اېتیب کېلهدی، حالبوکه اسلام آباد بو گروه افغانستاننینگ تورلی منطقهلریده باشپناه تاپگنینی تأکیدلهیدی. «تحریک طالبان پاکستان» 2007- ییلده تشکیل تاپگن بۉلیب، حاضرده اونینگ رهبرلیگی نور ولی محسودنینگ قۉلیده.
پاکستاننینگ بو هوا هجومیگه جوابن، امریکانینگ افغانستان تینچلیک بۉییچه سابق مخصوص نمایندهسی زلمی خلیلزاد ایکس اجتماعي ترماغیدهگی صحیفهسیده، پاکستاننینگ کابلگه هجومی، کۉرینیشیدن، موفقیتسیز بۉلگن دېدی. او، «گۉیاکه نشانگه آلینیشی کېرهک بۉلگن شخص کابلده عموماً بۉلمهگن دېب تاکیدلهگن. اېندی اسلام آباد نوبتده نیمه قیلهدی؟ ینه هجوملرمی؟ پاکستان اوچاقلری کابل آسمانیده اوچیب، تاووش دېوارینی یاریشگن.» اوشبو هجوم، اینیقسه افغانستان پایتختینینگ یورهگیده صادر بۉلگنی، طالباننی جدّي باسیم آستیگه قۉیدی. کۉپلب کوزتووچیلرنینگ فکریچه، طالبان پاکستاننینگ حربي و استخباراتی تیزیمی بیلن 1990-ییللردن بېری دوام اېتیب کېلهیاتگن تاریخي علاقهلری سببلی بوندهی تجاوزلر قرشیسیده عاجز قالگن.
هجوم چاغیده و اوندن کېین طالبان اخبارات آقیمینی قطعي نظارت آستیگه آلیب، انیق معلوماتلرنینگ عامهوي اخبارات واسطهلریگه سیزیب چیقیشیگه یۉل قۉیمهدیلر. افغانستاندهگی سیقوولی و بۉغووچی اخبارات محیطی شوندهی حالتده دیر، حتی که کابلنینگ دیپلوماتیک حدودیده «القاعده» یېتکچیسی ایمن الظواهری یشگن جایگه قیلینگن هوا هجومی کبی واقعهلر هم دېیرلی سکوت یاکه جوده چېکلنگن یاریتیلیش بیلن قرشی آلیندی. بیراق طالبان شنبه کونی کېچهسی (19 میزان) بیانات بېریب، قندههار، هلمند، زابل، ننگرهار و پکتيا ولایتلریدن قصاص صفتیده پاکستان حدودیگه هجوم اویوشتیرگنلیکلرینی ادعا قیلدیلر. اولرنینگ ایتیشیچه، بیر نېچه پاکستان حربي پُستهلرینی چېگره بۉیلب اېگهللب آلگن همده اَیریم قورال-یراغ و حربي تخنیکلرنی قۉلگه کیریتگنمیز، دېب معلوم قیلدیلر.
طالبان ترقهتگن ویدېولرده جنگچیلری امریکاده ایشلب چیقریلگن هاموېې تانکلری بیلن پاکستان پستهلریگه اۉق اوزهیاتگنی کۉرسهتیلگن.
بیراق، گرچه بو گروه بو تصویرلر سۉنگّی تۉقنهشوولرگه تېگیشلی اېکنینی تأکیدلهگن بۉلسه-ده، ایلگری هم اولر بوندهی حالتلرده «ساخته» ویدېولرنی بیر نېچه بار ترقهتگن اېدی هجوملرنی قارهلب، اسلام آباد افغانستانگه خودّی هندستانگه مناسبتده بۉلگنی کبی جواب قَیتریشینی آگاهلنتیردی. رسمی اسلام آباد «افغانستان باشلب بېرگن بو اۉت و قان اۉیینی بیزنینگ قدیمي دشمنیمیزنینگ اۉیینیگه اۉخشهیدی.» شونینگدېک، او بوندهی هجوملرنی «خلقارا قانونلرنینگ آچیقچهسیگه بوزیلیشی» دېب اتب، پاکستان بونگه «مناسب جواب» بېریشینی قۉشیمچه قیلدی.
جهاد ایدئولوژیسینینگ دوامی
طالبان نینگ بعضی ایدیولوژیک کوچلری بالهلیکدن باشلب اوزاق ییللر دوامیده اعتقادی تعلیم آلگن و «جنتگه یېتیش» آرزوسیده یشهگن اېندی «جهاد»نی عملگه آشیریش اوچون باشقه میدان ایزلهماقدهلر. بو جنگچیلر شریعتگه اساسلنگن تیزیم برپا اېتیلیشی یۉلیده جان فدا قیلیشگه تیار؛ اولر اوچون بو ییللر دوامیده سینگدیریلگن اعتقاد و توزیلمه اېندی اولرنی چېگره آرتی ماجرالرگه جلب قیلیشگه زمین یرهتماقده.
طالباننینگ افغانستانده قَیته حاکمیت تېپهسیگه کېلیشی آرتیدن پاکستانده، اینیقسه افغانستان بیلن چېگرهداش ولایتلرده قۉزغلان تۉلقینی کوچهیدی. «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی) اساسا قبیلهوي چېگره حدودلریده فعالیت یوریتهدی و خبرلرگه کۉره، افغانستانلیک بعضی طالبان جنگچیلری هم پاکستان ایچکریسیدهگی تیتیپی صفیده قتنهشهیاتگنی ایتیلماقده.
طالبان جنگچیلرینینگ پاکستان منطقهلریدهگی جنگلرگه یوباریلیشگه بۉلگن طلبینینگ آرتیشیگه جوابا، تخمیناً ایکّی ییل اوّل طالباننینگ مرکزي درالافتاسی فتوا چیقریب اوند، بو گروه جنگچیلری افغانستاندن تشقریگه جنگ اوچون چیقمسینلر دېگن اېدی. شونگه قرهمهی، اۉشه پیتده طالبان مطبوعات سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد، افغانستاندن تشقریده اوروشگه باریش اوچون « امیرالمؤمنین» نینگ انیق بویروغی ضرور دېب تاکیدلهگن اېدی.
مجاهدنینگ بو بیاناتی مهم بیر معنانی اۉزیده مجسم اېتگن اېدی. جنگچیلرنینگ چېتگه یوباریلیشینی منع قیلووچی فتوا طالباننینگ مرکزي «دارالفتاسی»دن چیقسه-ده، بو گروه رهبرینینگ یکوني قرارینی افاده اېتمهیدی. ضرورت توغیلگنده، «امیر» بوندن فرقلی حکم چیقریشی ممکن. شوندهی قیلیب، فتوانی قَیته کۉریب چیقیش و اونی رهبر فرمانیگه ایلنتیریش امکانیتی هنوز سقلنیب قالماقده.
تیتیپی و طالبان اۉرتهسیدهگی تاریخي علاقهلر، طالبان افغانستاننینگ سابق حکومتی و اونینگ غربي اتفاقچیلری امریکاهمده ناتو گه قرشی جنگ قیلهیاتگن پیتلرده مستحلکملنگن اېدی. اۉشه دورده تیتیپی نینگ اَیریم قوماندانلری و جنگچیلری طالبان بیلن بیر قطارده افغانستانده اوروش آلیب بارگن. بیراق طالبان حاکمیتگه قَیتگچ و اۉز تلقینلریچه «باسقین» یکونلنگنینی اعلان قیلیب، شریعتنی کېسکین طرزده تطبیق اېته باشلهگچ، تیتیپی بوتون کوچ و اعتبارینی پاکستانگه، اینیقسه قبیلهوي منطقهلرگه قرهتدی او یېرده «طالبان امیرلیگی» نینگ اۉز نسخهسینی جاري اېتیشنی مقصد قیلگن.
تیتیپی و «بلوچستان آزادلیک اوردوسی» کبی گروهلرنینگ کېتمه-کېت باسیملری بیر پیتلر منطقهده کتّه «تأثیر و نفوذ»گه اېگه بۉلگن پاکستان اوردوسی همده استخباراتگه خدمتینینگ کوچی و دعوالرینی جدّي سیناو آستیگه آلدی. حاضرگی شرایطده اسلام آباد مالی چېکلاولر و اقتصادي بحران بیلن یوزمه-یوز توریبدی، شو سببلی کېنگ کۉلملی تازهلش یاکه باستیریش عملیاتلرینی باشلش امکانیتیگه اېگه اېمس. بو اېسه چېگرهلرده عصیانچی گروهلرنینگ کوچهییشیگه و اولرنینگ حربي فعالیتینینگ دوام اېتیشیگه شرایط یرهتماقده.
پاکستان آرزوسینینگ قولشی
سۉنگّی کونلرده افغانستانده یوز بېرهیاتگن واقعهلر شونی کۉرسهتماقده، بو مملکت نهفقط پاکستاننینگ «استراتژیک چوقورلیگی»گه ایلنمهدی، بلکه پاکستان رسميلرینینگ سۉزلریگه کۉره، «تحریک-طالبان پاکستان» (تیتیپی) فعالیتی و عملیاتلرینینگ مرکزیگه ایلنگن. 2021-ییل 15-اگستده طالبان جمهورلیک سراییگه کیریب، جمهوریت تیزیمی قولهگنیده، اۉشه پیتدهگی پاکستان باش وزیری عمران خان هیجان بیلن شوندهی دېگن اېدی: «افغانلر قوللیک زنجیرینی اوزیشدی.» بو بیانات اۉشه پیتده کېنگ تنقیدلرگه سبب بۉلگن بۉلسه-ده، او پاکستان سیاستچیلری و اوردوسینینگ جنراللری یوزیدهگی چوقور ممنونیت نینگ افادهسی هم اېدی.
اۉشه دورده عمران خان حکومتی طالبان بیلن علیحده حساب-کتاب قیلگن اېدی. اسلام آباد امید قیلگندیکی، افغانستان طالبلری اوستیدن اۉز تأثیریدن فایدهلنیب، «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی)نی جلولهی آلهدی و بو گروهنی اوروشکشلیکنی دوام اېتتیریشدن تۉختهتهدی. شو مقصدده تیتیپی قوماندانلری بیلن پاکستان رسميلری اۉرتهسیده طالبان ایچکی ایشلر وزیری و حقّاني ترماغی رهبری سراج الدین حقّاني واسطهچیلیگیده افغانستاننینگ شرقي ولایتلریده بیر نېچه باسقیچلی مذاکرهلر اۉتکزیلگن. بو مذاکرهلر نتیجهسیده قیسقه مدتلی اۉت آچیشنی تۉختهتیش کېلیشوویگه اېریشیلگن بۉلسه-ده، آرهدن بیر نېچه آی اۉتیب تیتیپی پاکستان حکومتی اۉز مجبوريتلریگه عمل قیلمهگنینی ایتیب، هجوملرینی قَیته باشلشینی اعلان قیلگن.
پاکستان عامهوي اخبارات واسطهلرینینگ خبر بېریشیچه، تیتیپی پاکستان اوردوسیدن قبیلهوي منطقهلرنینگ نظارتینی اۉزلریگه تاپشیریشنی و حکومت کوچلرینی او یېردن آلیب چیقیشنی طلب قیلگن. بو طلب پاکستان حکومتی تامانیدن رد اېتیلگچ، تیتیپی افغانستان اوروشی دوریده طالبان قۉلهگن تاکیتیکلرنی قوراللی هجوملر، گروگه آلیش، پارتلشلر و اۉز جانیگه قصد هجوملرینی قۉللب، پاکستان اوردوسیگه قرشی اوروشنی قَیته باشلهگن.
اېندیلیکده اۉشه طالبان، اسلام آباد بیر وقتلر اولرنی افغانستان مسألهسیده اۉزینینگ «غلبه کارتی» دېب بیلگن اېدی، پاکستاندهگی ایچکی خوفسیزلیکنی دایمي تهدید آستیده سقلهیاتگن گروه اوچون باشپناه و «الهام منبعی»گه ایلنگن.
طالبلر و هند بیلن یقینلهشیش
پاکستان حکومتینینگ ایتیشیچه، «تحریک طالبان پاکستان» نینگ (تیتیپی) قۉزغلاني حرکتلری، اولر «خروج فتنهسی» دېب اتهیدیگن بو تهدید، اوزاق ییللیک رقیبلری هندستان تامانیدن قۉللب-قوّتلنیب باشقریلماقده.
پاکستان مدافعه وزیری خوجه آصف، کیمکه افغانستانده جمهوریت تیزیمی قولهگنیدن کېین طالباننینگ قَیتیشینی بیر پیتلر آلقیشلهگن اېدی حاضرده اولرنینگ قتّيق تنقیدچیسی بۉلیب قالدی. او جمعه کونی (18 میزان) اۉزینینگ ایکس صحیفهسیده پاکستاننینگ افغانستانگه قرشی هوا هجوملرینی حمایه قیلیب، «اگر خروج افغانستان توپراغیدن بیزنینگ مقّدس یورتیمیزگه کېلیب قان تۉکسه، و اگر بو قان اوچون حساب سۉرهش مقصدیده پاکستان افغانستانگه کیریشگه مجبور بۉلسه، بو بیزنینگ حقوقیمیزدیر دېب یازدی. حاضرگچه کابل بیزگه توپراقلریدن هندستان تامانیدن قۉللب-قوّتلنهدیگن یاوزلیکلر بیزگه قرشی ایشلهتیلمسلیگیگه هېچ قندهی کفالت بېرالمهیپتی.»
بو بیاناتلر، اوندن اتیگی بیر کون آلدین پاکستاننینگ جنگاور اوچاقلری کابل و پکتيا ولایتلریگه هوا هجومی اویوشتیرگن اېدی بیر پیتده بیلدیریلماقده. شو بیلن بیر وقتده، طالبان تشقی ایشلر وزیری امیرخان متقي طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ ایلک بار رسمي تشریف بیلن هندستانگه باردی. او ینگی دهلیده هندستان تشقی ایشلر وزیرلیگی مسووللری تامانیدن کوتیب آلیندی، و دهلی اۉز نوبتیده کابلدهگی اېلچیخانهسی نینگ فعالیتینی تۉرت ییلدن آرتیق تنفسدن سۉنگ قَیته یۉلگه قۉییش نیتیده اېکنینی معلوم قیلدی.
پاکستان طالبان حاکمیت تېپهسیگه کېلگن پیتده شوندهی اۉیلهگندی، بو گروه منطقوي مناسبتلریده اسلام آبادنینگ هندستانگه نسبتاً سېزگیرلیکلرینی اعتبارگه آلهدی. بیراق سۉنگّی آیلرده طالبان دیپلوماتیک سیاستی آچیقچهسیگه هندستان تامانگه آغه باشلهدی. طالبان رهبرلری دهلی بیلن سیاسي و اقتصادي علاقهلرنی کېنگهیتیریش پاکستانگه نسبتاً باسیم واسطهسی صفتیده خدمت قیلیشی ممکن لیگینی ایشانهدی.
طالباننینگ هندستان بیلن تاباره یقینلشیب بارهیاتگن مناسبتی پاکستان جنراللری و سیاستچیلری آرهسیده خواطر قۉنغیراغینی چهلدی. اولرنینگ تشویشی شوندهکی، طالبان دهلی بیلن همفکر بۉلیب، «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی) و باشقه رادیکال گروهلردن اسلام آبادگه باسیم واسطهسی صفتیده فایدهلنیشی ممکن. تیتیپی نینگ بعضی قوماندانلری و جنگچیلری افغانستان حدودیده جایلشگنی حقیدهگی معلوماتلر اېسه بو خواطرنی ینهده کوچهیتیرهیاتگنینی کۉرسهتماقده. بوندهی سیاست افغانستاننینگ اوّلگی جمهوریت دوریده هم سینب کۉریلگن اېدی اۉشه پیتده پاکستاننینگ طالباننی دایمي قۉللب-قوّتلش سببلردن بیری هم عیناً شو حسابلنگن.
عیناً شو سفر چاغیده امیرخان متقي پاکستانگه آگاهلنتیریش بېردی او «افغانلرنینگ قدرتینی کمسیتمنگ» دېب، پاکستانگه شوروی اتفاقی، امریکا و ناتونینگ افغانستاندهگی تقدیریدن عبرت آلیشنی اېسلهتدی. او، «بیز پاکستان نینگ بو ایشینی ناتۉغری دېب بیلهمیز. معمالرنی بو طرزده حل قیلیب بۉلمهیدی… بیز مذاکره اېشیگینی آچیق قالدیرگنمیز دېدی. اولر اۉز معمالرینی اۉزلری حل قیلیشلری کېرهک.»
متقينینگ بو قطعي بیاناتی نهفقط طالبان تشقی سیاستی نینگ باسقیچمه-باسقیچ هندستانگه تامان آغیشینی عکس اېتتیرهدی، بلکه طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی چوقور تنگلیکنینگ هم بېلگیسی دیر. بیر پیتلر استراتژیک اتفاق اساسیده قوریلگن بو مناسبت اېندی ایشانچسیزلیک، رقابت و اۉزارا تهدید بیلن چیرمشیب کېتگن. طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی بو تېزکار اۉزگریش «غلبه پیالهسیدن تا کابل یورهگیدهگی هوا هجومیگچه» بیر پیتلر «استراتژیک همکارلیک» دېب اتهلمیش علاقه نینگ یېمیریلیشینی آچیق کۉرسهتماقده. اېندی افغانستان، پاکستان خوفسیزلیک قلقانی بۉلیش اۉرنیگه، تۉقنهشوو، قصاص و ایشانچسیزلیک میدانیگه ایلنگن. هر ایکّی تامان بیر-بیرینی عیبلب، ملامت قیلماقده.
