یازوچی: بسمالله تابان
پاکستان حربي هوا کوچلری 10-اکتبر کېچهسی کوتیلمهگن هجوم اویوشتیریب، افغانستان پایتختی کابل و کمیده ینه ایکّی ولایتده مقصدلی بامباردمانلر عملگه آشیردی. افغانستان تاریخیده بو بیرینچی مرته بۉلیب، پاکستان هوا کوچلری مملکت پایتختینی نشانگه آلگن. پاکستان اوچاقلری کابل آسمانیگه کیریب کېلگن زهاتی، اهالی اجتماعي ترماقلرده یوزلب پُستلر بیلن جنگاور اوچاقلرنینگ ایلنیب یورهیاتگنینی و بیر نېچه مرته کوچلی پارتلش آوازلری اېشیتیلگنینی خبر قیلدیلر. اما «طالبان» بو واقعهگه دایر ساعتلر دوامیده سکوت سهقلهدی. بیر نېچه ساعتدن کېین طالبان سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد ایکس اجتماعي ترماغیده قیسقه خبر یازیب، کابلدهگی پارتلشنی تصدیقلهدی و بو حالت تشویشلی اېمسلیگینی ایتدی. شو زهاتی افغانستان سیاستچیلری و اجتماعي ترماق فایدهلنووچیلری آرهسیده برماق عیبلاولری پاکستانگه قرهتیلدی، گرچه پاکستان اوردوسی حاضرچه بو هجوم اوچون رسمي جوابگرلیکنی اۉز ذمّهسیگه آلمهگن بۉلسه-ده. اساسي سوال شوکی؛ نیمه اوچون وضعیت شو درجهگه یېتدی؟ قندهی قیلیب ییللر دوامیده پاکستان یاردمی بیلن کوچگه کیرگن «طالبان» اېندی اۉز حاميلریدن بیری بیلن تۉقنهش کېلماقده؟ نېگه پاکستان دستلب «طالبان»نینگ حاکمیتنی اېگهللشیدن خورسند بۉلگن، اما حاضر اۉزی یرهتگن توزاققه توشیب قالگن؟ کېلهجکده قندهی سناریولر یوز بېریشی ممکن؟ اوشبو مقالهده شو سواللرگه قیسقهچه جواب بېریشگه اورینیش قیلینهدی.
پاکستان اوزاق ییللردن بېری عیبلنیب کېلماقده یعنی، سۉنگّی بیر نېچه اۉن ییللیک دوامیده او جهادچی قوراللی گروهلرنی، شو جملهدن شوروی اتفاقی تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن حکومت کوچلریگه قرشی جنگ قیلگن مجاهدلرنی همده طالبان حرکتینی مالیوي، حربي و اۉقیتیش یۉنهلیشیده قۉللب-قوّتلب کېلگن. بو حقیقتنی پاکستان مدافعه وزیری خواجه آصف هم تن آلگن و بو جریاننینگ بیر قِسمینی (جهاد دورینی) «امریکا قۉشمه ایالتلری و غرب اوچون بجریلگن افلاس ایش» دېب اتهگن. بوندن تشقری، پاکستاننینگ مرحوم باش وزیری بېنظیر بوتو هم اۉز چیقیشلریده و کتابیده بو مسألهگه، جملهدن «طالبان»نی قۉللب-قوّتلشگه علیحده تۉختهلگن. بیراق، پاکستاننینگ برچه بو ییللردهگی یاردم و قۉللب-قوّتلشی آخر-عاقبت اۉزیگه معما کېلتیریب چیقردی. اینیقسه، اونینگ حاميلیگیدهگی گروهلر حاکمیتگه کېلگنیدن کېین. مجاهدلر هم غلبهدن سۉنگ اساسا پاکستاندن یوز اۉگِردیلر، حاضرده اولرنینگ بعضیلری پاکستاننینگ اېنگ کېسکین تنقیدچیلریگه ایلنیشگن.
«طالبان» نینگ حاکمیت تېپهسیگه کېلیشی اېسه دستلب پاکستان سیاسي، دیپلوماتیک، حتی حربي دایرهلریده کتّه قووانچ اویغاتگن اېدی. عمران خان رهبرلیگیدهگی «تحریک انصاف» حزبی بو جریانده «طالبان»نی قۉللب-قوّتلش و اولرنینگ حاکمیتنی اېگهللشیگه یاردم بېریش اوچون برچه امکانیتلرینی ایشگه سالگن سیاسي کوچلردن بیری بۉلگن.
پاکستاننینگ سابق آیاسآی باشلیغی جنرال فیض حمید و عمرانخان نینگ اېنگ ایشانچلی آدملردن بیری طالبان حاکمیتنی قۉلگه کیریتگن ایلک کونلرده کابلگه تشریف بویوردی. او طالبان حکومتینینگ شکللنیشی و لوازملر تقسیماتیده اساسي رۉل اۉینهگن. جنرال فیض حمید «سرینا» مهمانخانهسیده ژورنالیستلرگه بېرگن صحبتیده، «همهسی نظارت آستیده، ایشلر یخشی کېتماقده.» دیگن اېدی. او اۉز قهوه پیالهسینی کۉرسهتیب، اونی «مزهلی» دېب تعریفلهگن اېدی. بو حالت، شبههسیز، پاکستان اوچون سیاسي غلبهنینگ رمزی صفتیده تلقین قیلینهدی. ایکّی اۉن ییللیک دوام اېتگن جمهوریت دوریده افغانستان حکومتی دایما پاکستاننینگ ایکّی یوزلمه سیاستیدن شکایت قیلیب کېلگن. طالبان رهبرلری پاکستان حدودیده، اینیقسه خیبر پختونخواه و بلوجستان ولایتلریده، باش قرارگاه، اۉقوو مرکزلری و رهبریت تیزیملریگه اېگه بۉلگن. شو پیتده پاکستان افغانستان حکومتینی رسمي طرزده تن آلگن، خلق ارا تروریزمگه قرشی ائتلافنی قۉللب-قوّتلش اوچون اۉز دېنگیز یۉللری آرقهلی یوکلرنی اۉتکزیشگه و هوا حدودینی خلق ارا کوچلر پروازی اوچون آچیشگه رخصت بېرگن اېدی.
بو برچه یاردملر پاکستانده، «طالبان» افغانستانده پاکستان منفعتلرینی حمایه قیلووچی اېنگ ثمرهلی واسطه بۉلگنی حقیده ایشانچ اویغاتدی. اما آرهدن کۉپ اۉتمهی، جنرال فیض حمیدنینگ «شیرین قهوهسی» اچّیقلشدی سابق شاگردلر اۉز استاذلریگه قرشی چیقیشدی و اېندی پاکستان نینگ بویروقلرینی بجرمهی قۉییشدی. افغانستاندن پاکستانگه قاچاق یۉلی بیلن اۉتگن قورال و اۉق-داریلر اېسه بیرین کېیتن پاکستان عسکرلرینینگ اۉلیمیگه سبب بۉله باشلهدی. شو بیلن بیرگه، پاکستان ایچکریسیدهگی خوفسیزلیک درجهسی مثلی کۉریلمهگن درجهده یامانلشدی.
پاکستاننینگ «طالبان»نی جلولشگه بۉلگن اورینیشلری، یعنی فقط بیرته انیق طلب پاکستان «طالبانی» (تیتیپی) نینگ قورالسیزلنتیریلیشی یاکه فعالیتینی تۉختهتیش «طالبان» تامانیدن بوتونلهی اعتبارسیز قالدیریلدی. بعضی منبعلرگه کۉره، پاکستان حتی «طالبان» رهبری هبتالله آخوندزادنی تیتیپی اعلان قیلگن «جهاد»نی حرام دېب اعلان قیلووچی فتوا چیقریشگه کۉندیریشگه حرکت قیلگن. تیتیپی هبتالله گه بیعت بېرگنی اوچون، بوندهی فتوا جنگنی تۉختهتیشگه یاردم بېرهدی، دېب اۉیلشگن. اما «طالبان» رهبری بو سۉراونی رد اېتگن. پاکستان بیلن یقین علاقهلرگه اېگه بۉلگن اَیریم «طالبان» یېتکچیلری، جملهدن سراجالدین حقّاني، افغانستان وطنداشلرینینگ تیتیپی صفیگه قۉشیلیشی یاکه پاکستانگه قرشی جنگلرده اشتراک اېتیشینی تۉختهتیش مقصدیده مأموري کۉرسهتمهلر چیقرگن بۉلسه-ده، بو چاره-تدبیرلر ثمره بېرمهگن. حساباتلرگه کۉره، اۉنلب افغان وطنداشلری پاکستان حدودیده تیتیپی ترورچی گروهی بیلن بیرگه جنگ قیلهیاتگنده هلاک بۉلگن، اولرنینگ جسدلری جملهدن، «طالبان» نینگ بادغیس ولایتی اۉرینباسر حاکمی نینگ اۉغلی هم افغانستانگه آلیب کېلینگن. بو وضعیت پاکستاننی مرکّب تنلاو قرشیسیده قالدیردی. ملي خوفسیزلیگینی تأمینلش یاکه «طالبان»نی قۉللب-قوّتلشدن بیرینی تنلش کېرهک اېدی. سیاسي باشی بېرک کۉچهلر و پاکستان هیئتلرینینگ معمانی حل قیلیش یۉلیدهگی سعی-حرکتلری تاباره آرتیب باردی. شو آرهده پاکستاننینگ قدیمي رقیبی هندستان هم میدانگه کیریب، «طالبان» نینگ اَیریم ترماقلرینی، خصوصاً قندهار قناتینی اۉز تامانیگه آغدیریشگه موفق بۉلدی.
هندستان رسميلری بیلن «طالبان» اۉرتهسیدهگی اوچرهشوولر و رسمي سفرلر 2022-ییل اۉرتهلریدن باشلنگن و طالبان تشقی ایشلر وزیری امیرخان متقي نینگ هندستانگه سفری بیلن اۉز چۉقّیسیگه یېتگن اېدی. هندستان متتقينی ایلیق و رسمي طرزده کوتیب آلدی، او اوچون حکومت وکیللری، تدقیقات مرکزلری و حتی مشهور دیوبند مدرسهسی بیلن اوچرهشوولر تشکیل قیلیندی. شو سفر دوامیده متقي هندستان حدودیدن توریب پاکستانگه آگاهلنتیریش یۉلهدی. «بیز نینگ صبریمیزنی سینهمنگ.» بو سۉزلر پاکستانگه نسبتاً جدّي سیاسي و خوفسیزلیک آگاهلنتیروو صفتیده تلقین قیلیندی. پاکستاننینگ دیپلوماتیک اورینیشلری نتیجهسیز توگهگچ و مملکت ایچیده ترورچی گروهلر تامانیدن اویوشتیریلهیاتگن هجوملر کېسکین آشگچ، پاکستان قوراللی کوچلری اوچون خوفلی وریانت کابلگه حربي هجوم بحث چوکییگه قۉییلدی. بو قرار، اصلیده، دیپلوماتیک میدانیگه بېریلگن «آخرگی ضربه» بۉلیب، هر قندهی ثمرهلی مذاکرهگه یۉلنی یاپدی. اېندیلیکده پاکستان «طالبان» پناهیده فعالیت یوریتهیاتگن افغانستاندهگی ترورچی گروهلردن کېلهیاتگن تهدیدلرگه قرشی فقط کوچ ایشلهتیش یۉلی بیلن جواب بېریش وریانتینی دوام اېتتیرماقده. پاکستان اوردوسی مطبوعات کاتبی کابلگه هجومدن بیر کون اۉتیب پشاورده مطبوعات انجمنی اۉتکزدی. او هجوم اوچون رسمي جوابگرلیکنی اۉز ذمّهسیگه آلمهگن بۉلسه-ده، بالواسطه شوندهی دېدی:
«بیز خلقیمیزنی حمایه قیلیش اوچون کېرهک بۉلسه، هر قندهی چارهگه قۉل اورهمیز.» شو بیلن بیرگه، پاکستان مدافعه وزیری خواجه آصف هم ایکس صحیفهسیده پاکستان اوردوسی نینگ یېر کوچلری افغانستان حدودیگه کیریش احتمالی بارلیگینی بیلدیردی.
عکس تامانده، ملي و خلق ارا جهتدن کتّه درجهده رسمیتدن محروم بۉلگن «طالبان» بو وضعیتنی «وطننی حمایه قیلیش» شعاری آستیده عامهوي سفربرلیک اوچون امکانیتگه ایلنتیریشگه حرکت قیلماقده و بونینگ آرقهلی سیاسي همده اجتماعي فایده کۉرماقچی. حتی اَیریم سابق رسمیلر هم پاکستانگه دشمنلیک قیلیش بهانهسیده خلقنی «طالبان» رېجیمینی قۉللب-قوّتلشگه چقیرماقده. منطقوي درجهده اېسه پاکستاندهگی بېقرارلیک خصوصاً خیبر پختونخواه و بلوجستان ولایتلریدهگی خوفسیزلیک پهسهییشی چین و پاکستان اۉرتهسیدهگی کتّه اقتصادي لایحه چین – پاکستان اقتصادي کوریدوری (CPEC)نی یکونلش اوچون کتّه معما توغدیرماقده. چیننینگ ینگی ملي خوفسیزلیک حجتیگه کۉره، بو مسأله پېکن اوچون ملي خوفسیزلیک نقطهی نظریدن خوف صفتیده کۉریلیشی ممکن. شو بیلن بیرگه، چین «طالبان» حکومتینینگ مهم حاميلریدن بیری حسابلنهدی و وضعیت دوام اېتسه، پېکن اوچون قیین تنلاوگه یاکه اۉزارا مناسبتلرنی کمهیتیریشگه آلیب کېلیشی ممکن.
هندستان هم اوشبو اۉیینده اۉز منفعتلرینی ایزلهماقده. پاکستان نمایندهلری نینگ ادعا قیلیشیچه، هندستان اۉتگن مغلوبلیکلریگه افغانستان آرقهلی جواب قَیتریشنی مقصد قیلگن. کۉپلب بېلگیلر شونی کۉرسهتهدیکی، هندستان یقین کېلهجکده افغانستاندهگی دیپلوماتیک فعاللیگینی آشیرهدی. پاکستان تامانینینگ ایشانیشیچه، بو فعاللیک فقط دیپلوماتیک چاره بیلن چېکلنمهی، پاکستان منفعتلریگه ضربه بېریشگه قرهتیلگن حرکتلرنی هم اۉز ایچیگه آلیشی ممکن.
هندستان هم بو اۉیینده اۉز منفعتلرینی ایزلهماقده. پاکستان رسميلرینینگ ادعاسیگه کۉره، هندستان افغانستان آرقهلی اۉزینینگ ایلگری کۉرگن مغلوبیتلرینینگ قصاصینی آلیشنی مقصد قیلگن. کۉپلب دلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، هندستان یقین کېلهجکده افغانستاندهگی دیپلوماتیک فعاللیگینی ینهده کوچهیتیرهدی. پاکستانلیکلرنینگ فکریچه، بو فعاللیک فقط دیپلوماتیک حرکتلر بیلن چېکلنمهیدی، بلکه پاکستان منفعتلریگه ضربه بېریشگه قرهتیلگن سیاسي و خوفسیزلیک یۉنهلیشیدهگی تشبثلرنی هم اۉز ایچیگه آلهدی.
خلق ارا درجهده اېسه، کابلگه قیلینگن هوا هجومی احتمال جوده کتّه درجهده آق اوی و پنتاگون بیلن کېلیشیلگن یاکه کمیده اولرگه آلدیندن خبر بېریلگن حالده عملگه آشیریلگن بۉلیشی ممکن. پاکستان، البته، ییریک گلابل کوچلر خصوصاً، قۉشمه ایالتلر بیلن موافقلشتیرمسدن بوندهی جدّي حربي عملیاتنی باشلهمس اېدی. سۉنگّی آیلرده پاکستان بیلن امریکا اۉرتهسیدهگی مناسبتلر یخشیلنهیاتگنینی کۉرسهتهدیگن بیر قنچه علامتلر بار، جملهدن، پاکستان اوردوسی باشلیغی مارشال عاصم منیرنینگ یقینده امریکاگه قیلگن سفری هم بو یقینلشوونینگ یقّال بېلگیسی صفتیده بهالنماقده.
شو بیلن بیرگه، پاکستان یقینده سعوديه عربستانی بیلن ایکّی تامانلهمه ستراتژیک خوفسیزلیک کېلیشووینی امضالهدی. اونده تامانلردن بیریگه قیلینگن هجوم ایکّینچیسیگه قیلینگن هجوم دېب حسابلنهدی. بوندهی شرایطده، 12 اکتبر کېچهسی، یریم تونگچه دوام اېتگن «طالبان» هجوملری پاکستان حدودیگه قیلینگن هجوم صفتیده تلقین قیلینیشی ممکن و بو سعوديه عربستانینی هم اوشبو تېنگلمه ایچیگه تارتیشی احتمالی بار، گرچه ریاض حاضرچه فقط عمومي بیانات بیلن کفایهلنگن. خلاصه قیلیب ایتگنده، هر ایکّی تامان نینگ سۉز و حرکتلرینی تحلیل قیلیش شونی کۉرسهتهدیکی، یقین کېلهجکده پاکستاننینگ طلبلرینی «طالبان» تامانیدن قبول قیلیب، صلح اۉرنهتیلیشیگه اساسي امکانیت یۉق. احتمال، پاکستان افغانستان ایچیده تیتیپی و داعش خراسانگه قرشی شخصلر و مرکزلرنی نشانگه آلیب، هوا هجوملرینی دوام اېتتیریشی ممکن و بو حرکتلر یقین کونلرده امریکانینگ آچیق یاردمی بیلن هم آلیب باریلیشی احتمالی موجود. شو بیلن بیرگه، تیتیپی و اونگه یانباشلهگن گروهلر تامانیدن پاکستان قۉشینلریگه قرشی و انتحارچی هجوملرنینگ کوچهییشی هم یوقاری احتمالدیر.
بوندن تشقری، تیتیپی باسیملردن قاچیش و پاکستان نینگ چارهلرینی برطرف اېتیش مقصدیده، پاکستان حدودیده «ناتاغری بیراق» تاکیتیکلریدن فایدهلنگن بۉلیشی ممکن. مثلاً، 10 اکتبر کونی دېره اسماعیل خان منطقهسیده پولیس تعلیم مرکزیگه قیلینگن هجومده ینگی تشکیلات «اسلام امیرلیگی نینگ حمایهسی» ناملی گروه جوابگرلیکنی اۉز ذمّهسیگه آلدی. بو گروه یقینده پیدا بۉلگن و اونینگ رهبرلری کیم اېکنی انیق اېمس، بیراق اَیریم متخصصلر بو گروه اصلیده باشقه نام آستیده فعالیت یوریتهیاتگن تیتیپی اېکنیگه ایشانیشهدی. اوشبو تۉقنهشوولرنینگ اېنگ تېز و آغیر عاقبتی افغانستان ایچیدهگی تینچ اهالی و پاکستاندهگی مهاجرلر اوستیگه توشهدی. افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی یېر چېگرهلرینینگ احتمالي یاپیلیشی و مهاجرلرنینگ کېنگ کۉلملی هَیدهشلری آدملرنینگ درآمد و اقتصادي حیاتیگه جدّي و تېز تأثیر کۉرسهتهدی. «طالبان» هم بوندهی وضعیتلرده هېچ قندهی خدمت یاکه یاردم تقدیم اېتمهیدی آخر-عاقبت اوشبو عذاب-عقوبتلرنی خلققه یوکلشگه تۉغری کېلهدی.
پاکستان و طالبان اۉرتهسیدهگی عسل آیی توگهگچ، احتمالي سناریولر
پاکستان بیلن طالبان اۉرتهسیدهگی «عسل آیی» دوری یکون تاپیب، ایلگری فایدهلی بۉلگن واسطه اېندی خوفگه ایلنگن بیر پیتده، اساسي سوال شوکی. کېلهجکده وضعیت قَیسی یۉنهلیشده رواجلنهدی؟ حاضرگی جریانلر و ایکّی تامان نینگ خطی-حرکتلریگه اساسلنیب، تۉرتته اساسي سناریونی تخمین قیلیش ممکن: بیرینچی احتمال چېگره ضدیتلری و تۉقنهشوولرنینگ کوچهییشی. طالبان پاکستاندهگی افراطی گروهلر، خصوصاً، «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی) بیلن یقین علاقهلرگه اېگه. اوشبو گروهلرنینگ پاکستان اوردوسی و حکومتیگه قرشی هجوملری کوچهیگن تقدیرده، بو تۉغریدن-تۉغری چېگره تۉقنهشوولریگه آلیب کېلیشی ممکن. بوندهی سناریو عاقبتیده قبیلهوي حدودلرده بېقرارلیک ینه-ده آرتهدی، پاکستاننینگ خوفسیزلیک خرجتلری آشهدی و حتی طالبان بیلن بېواسطه حربي تۉقنهشوو احتمالی پیدا بۉلهدی.
ایکّینچی سناریو پاکستان تامانیدن طالبانگه سیاسي و خلق ارا باسیم اۉتکزیلیشی. اسلام آباد دیپلوماتیک و اقتصادي واسطهلردن فایدهلنیشی ممکن مثلاً، چېگرهلرنی یاپیش، افغان مهاجرلرنی عامهوي روشده چیقریب یوباریش یاکه مالی یاردمینی چېکلش آرقهلی طالبانگه باسیم اۉتکزیش احتمالی بار. بوندهی چارهلر طالبان و افغان خلقیگه آغیر اقتصادي همده اجتماعي ضربه بېرهدی، اما بو طالباننینگ سیاستینی اۉزگرتیریشیگه کفالت بېره آلمهیدی. اوچینچی سناریو یشیرین تاکتیک همکارلیککه قَیتیش. گرچه تامانلر اۉرتهسیده ضدیتلر موجود بۉلسه-ده، پاکستان و طالبان اۉز ستراتژیک منفعتلرینی سقلب قالیش مقصدیده یشیرین تاکیتیک اساسیده کېلیشووگه اېریشیشلری ممکن. پاکستان هنوزگچه طالباننی نظارت آستیده اوشلشگه اینتیلهدی، طالبان اېسه پاکستاننینگ سیاسي و اقتصادي یاردمینی ضرور دېب بیلهدی. بو حالتده تشقی تاماندن کېسکینلیک کمهیگندېک کۉرینسه-ده، اصلیده چوقور ایشانچسیزلیک برقرار سقلنیب قالهدی.
تۉرتینچی سناریو ینگی اۉیینچیلرنینگ کیریب کېلیشی و کوچلر موازنتینینگ اۉزگریشی. اگر ضدیتلر چوقورلشسه، منطقوي و گلابل کوچلرخصوصاً، چین، هندستان یاکه امریک طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی کېلیشماوچیلیکدن اۉز منفعتلری یۉلیده فایدهلنیشلری ممکن. بو حالت افغانستان و بوتون منطقه نینگ سیاسي همده خوفسیزلیک صحنهسینی کۉپ قطبلی شکلگه کېلتیرهدی و ییریک دولتلر اۉرتهسیده بالواسطه رقابت احتمالینی کوچهیتیرهدی. عموماً آلگنده، پاکستان و طالبان اۉرتهسیدهگی «عسل آیی» نینگ توگهشی خوفلی بیر باسقیچ نینگ باشلنیشی دیر. بو دور سیاسي باسیملر، یشیرین سودالشوولر و احتمالي چېگره تۉقنهشوولرینینگ اویغونلشووی بیلن کېچهدی. اېنگ آغیر عاقبتلرینی اېسه افغانستان اهالیسی و پاکستاندهگی افغان مهاجرلری حس اېتهدی اولرنینگ خوفسیزلیگی، اقتصادي احوالی و کوندهلیک حیاتی بېواسطه تأثیر آستیده قالهدی.
