جاوید نظری
اشاره: قوییدهگی متن جاوید نظري نینگ نطقی دیر. او نیویارک بیلیم یورتیده تعلیم و تربیه یۉنهلیشی بۉییچه دوکتورا طلبهسی حسابلنهدی. اوشبو نطق 15-فبروری کونی گوگل میت آرقهلی پاکستان نینگ کوېته شهریدهگی « فوروارد گلوبل اسکول» مکتبیده اۉتکزیلگن «گوبل فقرا تعلیمی» دستوری دایرهسیده تقدیم اېتیلگن.
بوگون سیزلر بیلن بیر نېچه دقیقه صحبتلشیش امکانیگه اېگه بۉلگنیمدن خورسندمن. مېنینگ بوگونگی موضوعیم «گوبللشوو و گلوبل فقرالیک تعلیمی»دیر. مېن قیسقهچه قیلیب، اۉزیم تیلگه آلگن موضوعگه بېواسطه باغلیق بۉلگن تۉرتته مهم مسأله حقیده سیزلر بیلن گپلشماقچیمن: گلوبللشوو نیمه؟ گوبل فقرالیک تعلیمی نیمه؟ گلوبل فقرا کیم؟ بوندهی تعلیم جریانیده اۉقووچیلر، اۉقیتووچیلر و آته-آنهلر نینگ رۉلی قندهی بۉلیشی ممکن؟ مېن کۉترگن سواللرگه بیر نېچه دقیقه ایچیده مناسب و تۉلیق جواب بېریش مشکل، اما امکان قدَر مسألهنی قۉییش درجهسیده موضوعنی یاریتیشگه حرکت قیلهمن.
گلوبللشوو نیمه؟
بعضی جامعه شناسلر، جملهدن آنتونی گیدنز، گلوبللشوونی شوندهی تعریفلهیدی: «گلوبللشوو بو بوتون دنیا بۉیلب اجتماعي مناسبتلر نینگ تاباره کوچهییشی دیر؛ شوندهیکی، آلیس بیر جایده صادر بۉلگن واقعه شو یېرده، بیز نینگ حیاتیمیزنی اۉزگرتیرهدی». بوگون بیز عیناً شوندهی حالتنی کۉریب توریبمیز. شهریمیزدهگی نرخلر، اۉزیمیزنی خوفسیز یاکه خوف آستیده حس قیلیشیمیز دنیا نینگ باشقه جایلریدهگی قرارلر، اوروشلر و اقتصادي جریانلرگه باغلیق. بونگه یقّال مثال کووید 19دیر: ویروس معلوم بیر حدودده پیدا بۉلیب، قیسقه وقت ایچیده بوتون دنیانی قمرهب آلدی. David Harvey مفهوم تبیین جهانی بۉلیش اوچونTime–Space Compression گپیرهدی، بو معناده، گلوبللشوو بیلن مصافهلر قیسقرهدی، وقت تېزراق اۉتگندېک بۉلهدی و اۉزگریشلر سرعتی آشهدی. مثلاً، حاضر مېنینگ نیویورک دن سیزلر بیلن باغلنیب گپلشهیاتگنیم نینگ اۉزیاق مصافهلرنینگ قیسقرگنیگه یقّال مثالدیر. اوشبو ساحهده فعالیت آلیب بارگن تدقیقاتچیلردن بیری گوبهللشووگه آلیب کېلگن بېش اساسي آقیمنی سنهب اۉتهدی: مهاجرت، عامهوي اخبارات واسطهلری، تکنالوژي، پول آقیمی و اقتصاد.
مهاجرت بو حادثه بۉلیب، خلقیمیز اونگه جوده یخشی تنیش. بیز خوفسیزلیک یۉقلیگی، کمسیتیش و ظلم سببلی مهاجرلیککه مجبور بۉلگنمیز. مهاجرت آرقهلی بیز اۉز مدنیتیمیزنی باشقه جایلرگه آلیب بارهمیز و عینِ پیتده باشقهلردن تأثیر آله میز. عامهوي اخبارات واسطهلری گوبللشوو نینگ ینه بیر مهم عاملیدیر؛ بوگون او تورلی کۉرینیش و شکللرده اکثریتیمیز اوچون قولهی و آسان موجود. تکنالوژي مثلاً، مبایل تېلفون و اینترنت گلوبهللشوو نینگ ینه بیر واسطهسیدیر.
اقتصاد و پول نینگ بیر جایدن باشقه جایگه ایلنیشی، شونینگدېک، گوبل انقراضلر نینگ بیز نینگ تورموش طرزیمیزگه کۉرسهتهدیگن تأثیری گلوبهللشوو نینگ اقتصادي کۉرسهتکیچلریدن بیری دیر. انسان حقوقلری، فقرالیک، عدالت حقیدهگی غایهلر یاکه عکسینچه، اېکسترېمیستیک غایهلر هم غایهلر آقیمی صفتیده گلوبللشوو حادثهسی بیلن بیرگه حرکت قیلهدی. شو باعث، بیز خواهلهیمیزمی-یۉقمی، بریبیر گلابهل دنیا نینگ بیر قِسمیمیز و گوبللشوو تأثیریده یشهیهپمیز.
اېندی سوال شوکی: گلوبللشوو ایجابيمی یاکه سلبيمی؟ گلوبللشووگه نسبتاً اوچته کېنگ ترقهلگن قرهش موجود. بیرینچیسی هایپرگلوبالیستلر قرهشی بۉلیب، اولر گوبللشوونی مطلقا ایجابي و مقرر جریان دېب بیلهدیلر. ایکّینچیسی شبهه بیلن قراوچیلر بۉلیب، اولر گوبللشوونی بۉرتتیریلگن حادثه دېب حسابلهیدی و اونینگ تأثیر دایرهسی همده اوستونلیگینی اونچه مهم، دېب اۉیلهمهیدیلر. اوچینچی قرهش اېسه تحولگرایانه (اۉزگرووچی) یاندشوو بۉلیب، او گوبللشوونی ایجابي و سلبي جهتلرنی اۉز ایچیگه آلگن مرکّب اۉزگریشلر مجموعهسی صفتیده کۉرهدی.
مېن بو صحبتده گلوبللشوونی نه مطلق امکانیت، نه مطلق تهدید صفتیده کۉرهمن؛ بلکه آنگ و تعلیم آرقهلی اونگه یوزلنیشیمیز ضرور بۉلگن بیر حقیقت دېب بیلهمن. خوف-خطرلرنینگ مثاللری صفتیده، مثلاً، میش-میشلر، نفرتنی ترقهتیش، جماعتچیلیک فکرینی منیپولیهتسيه قیلیش، رقملی قرهملیک، هویتی سراسیمهلیک و تېنگسیزلیکنی کېلتیریش ممکن. امکانیتلر اېسه، مثلاً، بیلیم و تعلیمگه کیریش، دنیا بیلن علاقه اۉرنهتیش، تیللرنی اۉرگنیش، ینگی کۉنیکمهلرنی اېگهللش، ینگی ایش امکانیتلری اینیقسه آنلاین و کۉنیکمهگه اساسلنگن ایشلر شونینگدېک، اۉز تجربهمیزنی و تاریخیمیزنی حکایه قیلیش، صلاحیتیمیزنی باشقهلرگه یېتکزیش امکانیتی دیر.
گلوبل فقرا تعلیمی نیمه؟
یونسکو گوبل فقرا تعلیمینی اوچته اساسي اۉلچاوگه اېگه، دېب حسابلهیدی: بعد معرفتی (بیلیمي) اۉلچاو دنیا حقیده بیلیمگه اېگه بۉلیش؛ یعنی دنیا قندهی ایشلشینی توشونیش: اقتصاد، عامهوي اخبارات واسطهلری، انسان حقوقلری، اطراف-محیط، اوروش و تینچلیک؛ گوبل تهدیدلر نیمهلر، گوبل امکانیتلر نیمهلردن عبارت. خلق-اطواري اۉلچاو جمعیت آلدیده و اطراف-محیطگه نسبتاً مسوولیتلی حرکت قیلیش. حسسي و قدریتلر اۉلچاوی عدالت و انسان حقوقلری قدریتلرینی اۉرگهتیش همده تنقیدي فکرلش کۉنیکمهلرینی رواجلنتیریش. گلوبل تعلیمنی توشونتیریشده اَیریملر Cosmopolitan Education توشونچهسیدن هم فایدهلنهدیلر؛ یعنی انسانلرنی چېگرهلردن کېنگراق کۉره آلیش قابلیبینی اۉرگنیش، بیراق اۉزیمیز نینگ شخصي، ملي و مدني انکار اېتمهگن حالده.
اېندی سوال شوکی: بو مقصدلر عملده صنف و مکتبده قندهی شکللنتیریلهدی؟ برازیللیک متفکر پائولو فریره، شوندهی دېگن: تعلیم فقط معلوماتنی اوزهتیش و یادلشدن عبارت بۉلمسلیگی کېرهک؛ تعلیم «تنقیدي آنگ»نی رواجلنتیریشی لازم، شونده اجتماعي چېکلاودهگی انسانلر ظلم توزیلمهلرینی توشونیب، اولرنی اۉزگرتیریش اوچون حرکت قیله آلیشهدی. بوگونگی باغلنگن دنیاده، بو توزیلمهلر کۉپ حاللرده فقط محلي اېمس؛ اولر ترماق و چېگرهلر ارا طبیعتگه اېگه (مثلاً، اقتصاد، عامهوي اخبارات واسطهلری و سیاست آرقهلی). شو نینگ اوچون، گوبل فقرا تعلیمی بو اۉقووچیلرنی شوندهی تربیهلشنی انگلهتهدیکی، اولر نهفقط اۉز موضوعینی تنقیدي تحلیل قیله آلیشسین، بلکه عدالت، همجهتلیک و انسان قدر-قیمتی آلدیدهگی اخلاقي و فقرالیک مسوولیتینی محلي و چېگرهلررا درجهده انگلشسین.
گلوبل فقرا کیم؟
گوبل فقرا اصلیده دنیا نینگ بیر-بیریگه باغلیقلیگینی توشونهدی. او انسان حقوقلری، عدالت، تینچلیک و اطراف-محیطگه اعتبار بېرهدی؛ دیني، اېتنیک و تیل فرقلریگه حرمت بیلن قرهیدی؛ باشقهلر بیلن همدردلیک و بیردملیکنی نمایان اېتهدی. او توشونهدی:
«بنی آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار»
گوبل فقرا تنقیدي فکرلش قابلیبیگه اېگه. او هر نرسهگه آسانگینه ایشانمهیدی. او مناظرهلرنی زۉرآورلیکسیز حل قیلیش و ملاقات قیلیش قابلیبیگه اېگه بۉلیب، عامهوي اخبارات واسطهلری و تکنالوژيدن مسوولیت بیلن فایدهلنهدی.
اۉقووچیلر، اۉقیتووچیلر و آته-آنهلر نینگ بوندهی تعلیمدهگی رۉلی؟
اۉقیتووچیلر صنفده گلوبل موضوعلرنی اۉقووچیلرنینگ حیاتی بیلن عملي طرزده باغلشلری ممکن. مثلاً، اوروش و تینچلیک، مهاجرت، کمسیتیش، اقلیم اۉزگریشی، قشّاقلیک و انسان حقوقلری حقیده گپیرگنده، اۉقووچیلردن سۉرهشلری ممکن: «بو مسأله بیز نینگ محلهمیزده قندهی کۉرینهدی؟ کوېته شهریده و هزارهلر آرهسیده قندهی تجربهمیز بار؟ بو گلوبل قدریتلرنی محلي شرایطگه قندهی ماسلشتیریش ممکن؟» شونده اۉقووچیلر بیر وقت نینگ اۉزیده نهفقط اۉز محلهلری نینگ، بلکه گلابل دنیا نینگ فقراسی بۉلیشهدی. اۉقیتووچیلر اۉقووچیلردن، مثلاً، اینترنتدن مقاله تاپیب، صنفده بیرگه تحلیل قیلیشلرینی سۉرهشی ممکن: منبعسی نیمه، تیلی قندهی، آرتیدهگی قدریت نیمه. شونینگدېک، اۉقیتووچیلر صنفنی «امید مکانی»گه ایلنتیریشی ممکن. صنف اۉقووچیلر اوچون سوال بېریش، قرهمه-قرشی فکر بیلدیریش، اۉز آغریقلری حقیده گپیریش امکانیتی بۉلیشی کېرهک تحقیر و زۉرآورلیکدن قۉرقمسدن. بو اوّل تیلگه آلینگن امید پیداگوژيسی دیر.
آته-آنهلر، حتا اگر اولر سوادلی بۉلمهسهلر هم، اوچ ایشنی عملگه آشیریشلری ممکن: فرزندلرینی مکتبنی دوام اېتتیریشگه رغبتلنتیریش. فرزندلری بیلن عدالت و باشقهلرگه حرمت حقیده صحبتلشیش. مبایل تېلفون و عامهوي اخبارات واسطهلریدن فایدهلنیشنی نظارت قیلیش. بیز نینگ آته-آنهلریمیز بیلیشی کېرهککی، تعلیم اوزاق ییللر دوامیده کمسیتیشگه دوچ کېلگن جمعیت اوچون «تیریک قالیش سرمایه» دیر و اوندن احتیاطکارلیک بیلن فایدهلنیش ضرور.
اۉقووچیلر یخشی اۉقیش، مېزبان دولت تیلینی و خلقارا تیللردن بیرینی اۉرگنیش، رقملی کۉنیکمهلرنی اېگهللش همده جمعیتیمیز نینگ اخلاقي قدریتلرینی سهقلش آرقهلی اۉز دنیاسی نینگ ثمرهلی بیر قِسمی بۉلیشلری ممکن. هر بیر اۉقووچی گلوبل فقرا کیچیک لایحهسینی عملگه آشیریشی ممکن؛ مثلاً، مکتبده باشقه اېتنیک یاکه دیني گروهدن بۉلگن اۉقووچی بیلن دۉستلشیش، دۉستلری بیلن کیچیک اۉقوو گروهلری توزیش. هر سفر فیس بوکده ینگیلیک، ویدیو یاکه خبر کۉرگنده، اونی اولشدن آلدین سۉرهشینگیز کېرهک: کیم یازگن، نیمه اوچون اعلان قیلگن و بو جمعیتگه فایدهلی بۉلهدیمی؟ اگر یازیلگن نرسه معمانی حل قیلمسه و یۉلیمیزنی قارهیتیرهدیگن بۉلسه، اونی اولشمسلیک کېرهک. انه شوندهی تنقیدي آنگ ایلگری گپیرگن توشونچه.
آخریده، رخصت بېرینگ، صحبتنی قیسقهچه شوندهی یکونلهیلیک:
گلوبللشوو حیاتیمیزگه تأثیر قیلگن و قیلماقده. گلوبل فقرا تعلیمی آرقهلی بیز فرزندلریمیزگه اۉزلرینی و جمعیتلرینی قندهی حمایه قیلیشنی، شونینگدېک، تینچلیک و عدالت اوچون قندهی حرکت قیلیشنی اۉرگهته آله میز.
2تنقیدي آنگنی ترغیب قیلهیلیک. اۉقووچیلریمیزنی معلوماتلر بانکیگه ایلنتیرمهیلیک. اولرنی مسألهلرنی تحلیل قیلیش، توشونیش و ایزچیل تحلیل قیله آلیش قابلیبی بیلن قوراللنتیرهیلیک.
امیدسیزلیک و رنج دوریده، توشکونلیککه توشیش اۉرنیگه، «امید پیداگوژيسی»گه ایشانگن بۉلهیلیک؛ یعنی اۉزگریش ممکنلیگیگه و تعلیم اۉزگریش موترسی بۉله آلهدیگنیگه ایشانهیلیک. مېن بوگونگی دستورگه مېزبانلیک قیلهیاتگن و مکتبلرده درس بېرهیاتگن عزیز استاذلرگه فخرلنهمن. اولر امید آلاوینی یاندیریب توریشگن، شوندهی دورده همکی افغانستانده قیزلر اوچون اۉرته مکتب و لیسه تعلیمی همده برچه درجهلرده رسمي لیسانس و فوق لیسانس رسمي روشده تۉرت ییلدن آرتیق تۉختهب قالگن، و کوېته شهریدهگی جمعیتلریمیز هم سیزلر نینگ بیلگنینگیزدېک قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده.
4گلوبل فقرا موضوعسیده اۉقووچیلر اېسده توتسین: تهدیدلر گلوبل بۉلگنیدېک، امکانیتلر هم گلوبل دیر. خلق ارا کۉنیکمهلرنی اۉرگهتیش، خلقارا تیلنی اۉرگنیش و طلبلرنی تۉلدیریش آرقهلی دنیا نینگ ثمرهلی بیر قِسمی بۉلیش ممکن.
5آخرگی نقطه، احتمال حاضرگی تینگلاوچیلر آرهسیده یاکه کېلهجکده مېنینگ نطقیمنی اېشیتهدیگن عزیز مهاجرلرگه: اگر شرایط شوندهی بۉلیب، هر بیرینگیز اوی-جایینگیزدن، ملکینگیزدن کۉچیب کېتیشگه مجبور بۉلگن بۉلسه، و اگر زۉرآورلیک، کمسیتیش، تېنگسیزلیک و ظلم تسیکلی بیزنی وطنیمیزدن هَیدهب چیققن بۉلسه، اونده گوبل فقرا بۉلیش و کاسماپالیتهنلیک توشونچهسی حقیده اۉیلش اېنگ معقول دیر.
