کاظم احسان
2025-ییل 8-اکتوبر، چارشنبه کونی، هسپانیانینگ پایتختی مادرید شهریده بۉلیب اۉتگن خلق محکمهسیده پروانه ابراهیمخیل بیرینچی جبرلنووچی و شاهد صفتیده سۉزگه چیقدی. او طالبان رسمیلرینینگ اونگه تاشبۉران بیلن اۉلیم جزاسی بېریلگنینی ایتگن پیتنی اېسلهدی. پروانه هېچ قندهی جنایت صادر اېتمهگن اېدی. اونینگ قیلگن ایشی افغانستان چېگرهلریدن تشقریدهگی بیرار حقوقي ساختارده جنایت حسابلنمهیدی. اونینگ «عیبی» فقط عیاللرنینگ تعلیم آلیش و ایشلش حقوقی اوچون تینچ یۉل بیلن ناراضیلیک بیلدیریش بۉلگن.
پروانه، «قماقده اولر قۉلیده بیر نېچه بار حیاتیمگه نقطه قۉییشگه اوریندیم. اولر مېنی مسلمان اېمسلیکده، بېگانهلردن پول آلیشده عیبلهدیلر… اما مېن فقط مکتبگه باریشنی و ایشلشنی ایستردیم.» دېب شاهدلیک بېردی.
اونینگ گواهلیگی — «افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی» آچیلیش کونیده تقدیم اېتیلگن اۉنلب حکایهلردن بیری اېدی. بو حقوقي جهتدن نا دولتی جریان بۉلیب، بیر تاماندن عیاللرنینگ ناچار احوالینی، ایکّینچی تاماندن اېسه اولرنینگ قطعي ارادهسینی نمایان اېتهدی. بو عیاللر کون -سایین خلق ارا کوزهتووچیلر تامانیدن «جنسیتی آپارتاید» دېب اتلهیاتگن تیزیم بیلن یوزمه-یوز توریبدی.
عدالتنی تأمینلشده رسمي تیزیملر و دولت نهادلری موفقیتسیزلیککه اوچرهگن پیتده، خلق اۉزی «وجدان محکمهسی» یاکه «اخلاق محکمهلر» (Courts of Conscience) دېب اتهلووچی تشبثلرنی یرهتهدی.
دائمی مردمی محکمه نیمه؟
دائمی مردمی محکمه (Permanent People’s Tribunal – PPT)1979- ییل «راسل محکمهسی» عنوانیده تشکیل قیلیندی. بو محکمه اېیسه ویتنام اوروشیدهگی جنایتلرنی تېکشیرردی، بو حقوقلری تیزیملی طرزده پایمال اېتیلگن، اما رسمي محکمه تیزیملریده عدالت ایزلش امکانیگه اېگه بۉلمهگن آدملر اوچون مۉلجللنگن میدان دیر.
دولت محکمهلری یاکه حتی «خلق ارا جنایي محکمهدن» فرقلی اۉلهراق، دایمي خلق محکمهسی حکومت توزیلمهلریدن مستقل فعالیت یوریتهدی. او اۉزینینگ اخلاقي و حقوقي حکملرینی خلق ارا حقوق تمایللریگه تینگن حالده، اما مدنی جماعهچیلیک و امان قالگنلرنینگ گواهلیکلریگه سویهنیب چیقرهدی. بو محکمهنینگ قرارلری اجرا میکانیزمیگه اېگه اېمس او قۉلگه آلیش بویروغی چیقرمهیدی، اقتصادي چېکلاو قۉلهمهیدی و حربي ارهلشووگه سبب بۉلمهیدی. شونگه قرهمهی، اونینگ جریانلری تاریخي و دایمي ایز قالدیرهدی، جهان وجدانینی اویغاتهدی، همده کېلهجکدهگی جوابگرلیک و عدالت اوچون حقوقي همده اخلاقي پایدېوار یرهتهدی.
1981دن 1982- ییللرده شورینینگ افغانستانگه باستیریشینی تېکشیریش و گواتمالا، تیمور شرقي و باشقه جایلردهگی جنایتلرنی حجتلشتیریشدن تارتیب تا کېینگی جریانلرگچه، دایمي خلق محکمهسی هر دایم رسمي عدالت تیزیملری تامانیدن اونوتیلگن انسانلر اوچون اۉز آوازینی اېشیتتیریش و حقیقتنی حجتلشتیریش امکانینی بېرووچی میدان بۉلیب خدمت قیلگن.
2021-ییل اگوست آییده طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن بېری عیاللر و قیزلر تیزیملی طرزده جماعت حیاتیدن چېتلشتیریلیب کېلماقده. بو جریان 126 دن آرتیق رسمي فرمان و بویروقلر آرقهلی عملگه آشیریلگن اولردن 70 دن آرتیغی بېواسطه عیاللرنی نشانگه آلهدی. عیاللرگه اۉرته مکتب، لیسه و بیلیم یورتلرده اۉقیش منع قیلینگن. اولر ایشلهی آلمهیدی، اېرکک قرینداشی (محرمی) بۉلمسدن سفر قیله آلمهیدی، حتی عمومی جایلریده اۉز آوازلرینی بلند چیقره آلمهیدی.
افغانستان بارهسیده سابق محکمهلر
بو، افغانستان نینگ «خلق محکمهسی»دهگی بیرینچی اشتراکی اېمس. 1981-ییل می آییده، شوروی قۉشینلری مملکتنی باسیب آلگن پیتده، استکهلم شهریده دایمي خلق محکمهسی تشکیل اېتیلگن اېدی. محکمهنینگ آماجی افغانستاندهگی باسقین و اونینگ تینچ اهالیگه یېتکزگن ویرانکار عاقبتلرینی اۉرگنیش اېدی. اوشبو محکمه انسان حقوقلرینینگ تیزیملی روشده بوزیلیشی، قیشلاقلرنینگ ویران قیلینیشی، طبیات مرکزلرینینگ نشانگه آلینیشی و تینچ اهالیگه قرشی منع اېتیلگن قوراللرنینگ قۉللنیلیشی کبی کۉپلب حالتلرنی حجتلشتیرگن اېدی.
اۉن بېش آی اۉتیب، 1982-ییل دسامبر آییده پاریسده ینه بیر محکمه مجلسی اۉتکزیلدی. بو سفر باسقیننینگ دوام اېتیشیدن کېلیب چیققن انساني ضررلرنی بهالش اېدی. هر ایکّله مجلس مهم حقوقي اساسلرنی یرهتدی. اولر افغانستاننی تجاوز آستیدهگی مملکت صفتیده تن آلدیلر و ژئوپلیتیک منفعتلر دنیانی جیم قیلگن بیر پیتده، بو محکمهلر جهان اعتبارینی افغان خلقینینگ عذاب و عقوبتلریگه قرهتیب توردی.
2025-ییلگی خلقمحکمهسی: جنسگه اساسلنگن زۉراورلیک انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده
«افغانستان عیاللری اوچون خلق محکمهسی» افغانستان مدنی جماعهچیلیگینینگ تۉرتته تشکیلاتی (RAWADARI)موسسهسی، (AHRDO)افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی موسسهسی، (DROPS)تدقیقات و رواجلنیش نهادی و پلاس انسان حقوقلری حمایهچیلری مثبت (HRD+) تشبثی بیلن تشکیل اېتیلگن. اوشبو محکمه اوچته اۉزارا باغلیق مقصدنی کۉزلهیدی.
بیرینچی آماج طالبان تامانیدن عیاللر و قیزلرگه نسبتاً عملگه آشیریلگن تیزیملی ظلم و قیناقلر بۉییچه کېنگ قمراولی حقوقي و تاریخي حجت یرهتیش دیر. بو حجت تیریک قالگن گواهلرنینگ بیاناتلری، رسمي دلیللر و متخصصلرنینگ تحلیللریگه اساسلنهدی. مذکور معلوماتلر احتیاطکارلیک بیلن 64 صحیفهلیک عیبلاو حجتیده جمعلنگن بۉلیب، اونده طالبان رهبرلریدن هبتالله آخوندزاده، ایچکی ایشلر وزیری سراج الدین حقّاني و طالبان امر به معروف و نهی از منکر وزیری محمد خالد حنفی کبی شخصلرنینگ اسملری کېلتیریلگن. شونینگدېک، بو عیبلاوده طالبان نظارتیدهگی «حکومت» هم جوابگر صفتیده تیلگه آلینگن.
ایکّینچیدن، محکمه خلق ارا جنایي حقوق دایرهسیده «جنسگه اساسلنگن تعقیب و زۉراورلیک»نی انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده تن آلیشنی و اونی رم نظامی نینگ 7-مادّهسی، 1-بند (ح) اساسیده ینه-ده رواجلنتیریشنی مقصد قیلگن. شونینگدېک، محکمه «جنسي آپارتاید»نی مستقل خلق ارا جنایت صفتیده تن آلیش و حقوقي تیزیمدهگی موجود بۉشلیقنی تۉلدیریش تشبثینی قۉللب-قوّتلهیدی.
اوچینچیدن و احتمال اېنگ مهمیی بو محکمه افغان عیاللریگه اۉز دردلرینی ایتیش، تینگلنیش و اۉز عذاب همده قرشیلیک تاریخلرینی قَیته اېگهلیک قیلیش امکانینی بېرهدی.
بیرینچی کون: تیزیملی یۉق قیلیشگه قرشی گواهلیکلر
چهارشنبه کونگی مجلس اوچ قِسمده اۉتکزیلدی. او جنسگه اساسلنگن زۉراورلیک، باشقه غیرِ انساني عمللر، تعلیمدن محروم اېتیش و بالهلر حقوقلرینینگ بوزیلیشی مسألهلریگه بغیشلندی. گواهلیکلر خوفسیزلیک نقطهی نظریدن اَیریم حاللرده شخصن، اودیو شکلده یاکه یازمه طرزده تقدیم اېتیلدی. اولر افغانستانده یاکه باشقه خوفلی جایلرده یشهیاتگن گواهلرنینگ حمایهسی اوچون شوندهی شکلده اۉتکزیلدی. اوشبو گواهلیکلر کېنگ کۉلملی و اویغون منابع تیزیمینینگ انیق منظرهسینی آچیب بېردی. بیرینچیده قارهلاچیلرنینگ «جنسي تعقیب و زۉراورلیک» موضوعیدهگی چیقیشلری بیلن باشلندی. قارهلاوچیلر آزاده رازمحمد و محب مدثر طالباننینگ حرکتلری قندهی قیلیب «انسانیتگه قرشی جنایت» نینگ برچه عنصرلر جنسگه اساسلنگن تضییق شکلیده اۉز ایچیگه آلیشینی باتفصیل توشونتیردیلر. اساسي انسان حقوقلریدن آغیر محروم اېتیش، جنسگه قرهب انیق نشانگه آلیش، تینچ اهالیگه قرشی کېنگ یاکه تیزیملی هجوم نینگ بیر قِسمی صفتیده بوندهی خطی-حرکتلرنی عملگه آشیریش و جنایتچیلرنینگ بو عمللری شوندهی هجوم نینگ ترکیبي قِسمی اېکنلیگینی بیلیشلری. قارهلاوچیلر، بو نه «فرهنگی فرق»، نه «دیني تفسیر» بو خلق ارا حقوق نقطهی نظریدن انیق جنایت دیر.
شاهدلیک بېرگن شخصلر کېینگی باسقیچده حقوقي موضوعلرنینگ موهوم توشونچهلرینی انساني حقیقتگه ایلنتیردیلر. خوفسیزلیگی اوچون فقط (دبلوی 22) بیلن تنیشتیریلگن بیر عیال، طالبان حاکمیتگه قَیتگندن کېین کېسکین کوچهیگن مجبوري نکاح و عایلهوي زۉراورلیک قربانی صفتیده اۉز باشیدن کېچیرگنلرینی بیان قیلدی. اونینگ ایتیشیچه، اېری تامانیدن دایمي اۉلیم تهدیدلری آستیده یشهگن و بیر نېچه بار طالبان مسوولریدن یاردم سۉرهگن. اېری حتی «خاتینینی اۉلدیرگنی اوچون طالباندن مکافات آلهدی» دېب ایشانچ بیلن ایتگن. اما عیالنینگ شکایت عریضهسینی طالبان رسمیلری ییرتیب تشلشگن، اونی اوریب، «یامان عیال» دېب حقارت قیلیشگن. بو گواهلیک، افغان عیاللرینینگ عدالت تیزیمی آلدیده قندهی کمسیتیش و زۉراورلیککه دوچ کېلهیاتگنینینگ جانلی آچیق دیر.
او آخر-عاقبت ایکّی بالهسی بیلن بیرگه قاچیشگه موفق بۉلهدی، بیراق طالبان استخباراتی تامانیدن قۉلگه آلینهدی. طالبان اونی و بالهلرینی اوریب-دۉپپاسلهیدی و کېین اولرنی اېری طرفینینگ عایلهسیگه قَیتریب بېرهدی. او یېرده اېسه زۉراورلیک طالبان نینگ نظارتی آستیده دوام اېتهدی. ایکّینچی مرته کابلگه قاچیب کېلگنیده، او باشپناهسیز قالهدی، چونکه هېچ کیم «اېرکک حاميسی یۉق عیالگه» اوی اجارهگه بېریشنی ایستهمهگن. آخر-عاقبت او ایرانگه قاچیشگه مجبور بۉلهدی و حاضرده اوچ ییلدن بېری فرزندلریدن اوزاقده او یېرده یشهماقده. ینه بیر شاهد هزاره خلقیگه منسوب عیال، خلق ارا تشکیلاتلردن بیریده ایشلهگن. او اۉزینینگ اېتنیک کېلیب چیقیشی و جنسی طفیلی دوچ کېلگن کۉپ مراتبهلیک تحقیر و جنسي زۉراورلیکلر حقیده سۉزلب بېردی. طالبان استخبارات خادملری کۉچهده اونی جنسي بېزاریلیککه اوچرهتیشگن، او اولرنینگ ادارهسی یانیدن اۉتهیاتگنده تنهسی تېگیزیلگن. او ناراضیلیک بیلدیرگنیده، اولر اۉز ارا شوندهی دېگنینی اېشیتگن. «هزاره عیاللری بیزگه حلال.» او شکایت قیلیشنی ایستهگن، اما تېزده بونی بېخوده اېکنینی توشونگن. «اگر بارگنیمده، اولرنینگ قانونی مېنی عیبلردی. نېگه یوزینگنی یاپمهدینگ؟ دېب ایتیشی مکن اېدی. حالبوکه مېن حجابده اېدیم.» نهایت، آنلاین فعالیتی طفیلی بیر نېچه مرته اۉلدیریش بیلن تهدید قیلینگچ، او هم افغانستاندن قاچیشگه مجبور بۉلگن.
ایکّینچی ییغین «باشقه غیرِ انساني عمللر» موضوعیگه بغیشلندی و او طالباننینگ تیزیملی سرکوبلیگی و جنسي زۉراورلیکدن هم کېنگراق بۉلیب، انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده بهالنیشی ممکنلیگینی کۉرسهتدی. گواهلردن بیری 2022-ییل سپتامبر آییده کاج تعلیم مرکزیده صادر بۉلگن پارتلشدن امان قالگن شخص اېدی. بو هجومنی «اسلام دولتی – خراسان بۉلیمی (داعش)» عملگه آشیرگن بۉلیب، او تخمیناً 60 نفر اۉقووچینی، اساسا بیلیمی یورتی (کانکور) امتحانیگه تیارگرلیک کۉرهیاتگن یاش قیزلرنی، اۉلدیرگن اېدی. او حاضر افغانستاندن تشقریده یشهیدی و بیر وقتنینگ اۉزیده هم دوالنیش، هم تعلیمنی دوام اېتتیرماقده. او گواهلیک بېریب شوندهی دېدی: «آتهم طالباننینگ بیرینچی حاکمیت دوریده هزاره بۉلگنی اوچون بیلیم یورتیگه باره آلمهدی. اېندی مېن طالباننینگ ایکّینچی دوریده عیال بۉلگنیم اوچون باره آلمهیهپمن.» او، شونینگدېک، قندهی قیلیب پارتلشدن آلینگن آغیر جراحتلردن هنوز توزهلمسدن توریب، بیلیم یورتیگه کیریش امتحانیده قتنهشگنینی حکایه قیلدی. «360 ته سوالدن فقط 42 تهسیگه جواب بېره آلدیم، سۉنگ آغریق چیدهب بۉلمس درجهگه یېتدی و هوشیمنی یۉقاتدیم. اۉشه آن فقط بیر امتحاندن ییقیلیش اېمسدی؛ بو، حتی بیلیم آلیشگه اینتیلیش هم زۉراورلیک و چېکلاولر بیلن تۉقنهشهیاتگنی نینگ رمزی اېدی.»
او سۉزلرینی کون دوامیده بیر نېچه مرته تکرارلنگن درخواست بیلن یکونلهدی. «مېن بومحکمهدن و دنیا مملکتلریدن برچه افغان قیزلری و جبرلنووچیلر اوچون عدالت قرار تاپیشینی سۉرهیمن. اونوتمنگ هر بیر قربان نامینینگ آرتیده بیر انسان، بیر حیات و ویران قیلینگن بیر آرزو یاتهدی.»
اوچینچی ییغین تعلیم و بالهلر حقوقلری مسألهلریگه بغیشلندی. بو مجلسنینگ قارهلاوچیسی بنفشه یعقوبي طالبان نینگ آلتینچی صنفدن یوقاری صنفدهگی قیزلر تعلیمیگه تۉلیق تۉسیق قۉییشی نهفقط «باله حقوقلری تۉغریسیدهگی کانوانسیون» همده «عیاللرگه نسبتاً کمسیتیشنینگ برچه شکللرینی توگهتیش تۉغریسیدهگی کانوانسیون»نی بوزهدی، بلکه محکمهنینگ علاوهلریده کۉرسهتیلگنیدېک، اسلامنینگ اساسي تمایللریگه هم ضددیر دېب تاکیدلهیدی.اونگه کۉره، «اسلام پیغمبریگه یوباریلگن بیرینچی وحي اۉقی! دېگن بویروق اېدی. قرآن بیر نېچه مرته بیلیمدانلر بیلن نادانلر تېنگ اېمسلیگینی تأکیدلهیدی. طالباننینگ چېکلاولری شریعتگه اساسلنگن دېگن دعواسی بو اسلامگه هم، افغان خلقیگه هم حقارت بۉلگن یالغان دیر.» دېب ایتهدی.
کېینگی شاهدلیکلر بو تحلیلنی ینه-ده باتفصیل تصدیقلهدی. یاش بیر قیز 2021-ییل سپتامبر آییده مکتبگه باریشی تعقیقلنگندن سۉنگ، محلي اۉقیتووچی تامانیدن اویده یشیرینچه تشکیل اېتیلگن درسلرگه قتنهشگنینی سۉزلب بېردی. آرهدن بیر نېچه هفته اۉتیب، طالبان کوچلری اۉقیتووچینی حبسگه آلیب، اۉقووچیلرنی قۉرقیتگن. او «مېن داکتر بۉلیشنی آرزو قیلردیم، اما اېندی حتی اېرکین کۉچهگه چیقیشیم هم ممکن اېمس.» دېب تاکیدلهیدی. بو تعلیمدن محروم اېتیش تیزیمینینگ ماهیتی فقط رسمي تعقیقلر بیلن چېکلنمهیدی. گواهلیک بېرگن عیاللرنینگ ایتیشلریچه، عیال اۉقیتووچیلر اۉرنیگه دیني اېرکک اۉقیتووچیلر تعیینلنگن، اۉقوو دستورلریدن علمي و دنیاوي درسلیکلر چیقریب تشلنگن، حتی نارسمي تعلیم امکانیتلری هم زۉراورلیک بیلن باستیریلماقده. نتیجهده، بو فقط تعلیمدن محروملیک اېمس بلکه بوتون بیر اولادنینگ امکانیتینی اتهیلب یۉق قیلیش دیر. بو جریاننینگ عاقبتلری اۉنلب ییللر دوام اېتهدی، جمعیتنینگ علمي، اقتصادي و مدني پایدېوارینی چوقور ضعیفلشتیرهدی.
بو محکمهنی اۉتکزیش نېگه اهمیتلی
«خلق محکمهسی»نینگ اۉتکزیلیشی تصادفي اېمس. بو محکمه خلق ارا همجمیتنینگ افغانستان بیلن مناسبتلریدهگی خوفلی بوریلیش نقطهسیگه جواب صفتیده تشکیل اېتیلگن. انسان حقوقلرینینگ تاباره کۉپهییب بارهیاتگن و اوزلوکسیز بوزیلیشلریگه قرهمهی، اَیریم دولتلر طالبان بیلن علاقهلرنی نارمللشتیریش جریانینی باشلهگن. روسیه 2024- ییلده طالبان حکومتینی رسماً تن آلدی. باشقه اَیریم مملکتلر اېسه اولر بیلن(de facto) دیپلوماتیک علاقهلرنی سقلب قالگن اولر اوچون برقرارلیک و تروریزمگه قرشی همکارلیک انسان حقوقلریدن اوستون تورهدی.
بو «عاديلشتیریش» جریانی عینِ پیتده یوز بېرماقده، خلق ارا جنایي محکمه 2025- ییل جولای آییده طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده و عالي محکمهسی باشلغی عبدالحکیم حقّاني اوچون قماققه آلیش مسالهسینی چیقردی.
افغانستان رم اساسنامهسینینگ اعضاسی بۉلگنی سببلی، بو قرار نهایتده مهم اهمیتگه اېگه. اما طالبان اۉز رهبرلرینی هېچ قچان تاپشیرمهیدی. بو حالت خلق ارا عدالت تیزیمینینگ چېکلاولرینی یعنی خلق ارا حقوق لېگیتیملیگینی انکار اېتووچی دوفاکتو حاکمیتلر بیلن قندهی معامله قیلیشدهگی عاجزلیگینی آچیق-آیدین نمایان اېتهدی.
«خلق محکمهسی» عیناً شو جوابگرلیک بۉشلیغینی تۉلدیرهدی. اونینگ جریانلری حقوقي جهتدن انیق و ایشانچلی حجتلر یرهتهدی. بو حجتلر کېلهجکده عدالتنی تیکلش بۉییچه حرکتلر اوچون اساس بۉلیشی ممکن. خواه ملي محکمهلرده تمایلیگه تهینیب، خواه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ انسان حقوقلری کېنگشی یقینده توزگن «افغانستان بۉییچه مستقل و دایمي تېرگاو میکانیزمی» کبی حقیقتنی انیقلش و یرهشتیریش جریانلری آرقهلی، یاکه سیاسي شرایط اۉزگرگن تقدیرده، خلق ارا جنایي محکمه و خلق ارا عدلیه محکمهسیده طالبان رهبرلرینی حبسگه آلیش و جوابگرلیککه تارتیش شکلیده. قیسقه مدتده اېسه، بو محکمه خلق ارا اعتبارنی جلب اېتیب، اخلاقي باسیمنی کوچهیتیرهدی و طالبان بیلن مناسبتلرینی «عادتلشتیریشگه» اورینهیاتگن، اما اولرنینگ تیزیملی جنایتلریدن «بېخبر» کۉرینیشگه اینتیلهیاتگن دولتلر اوچون بو جریاننی انچه مرکّبلشتیرهدی.
«جنسیتی آپارتاید» یعنی جنسگه اساسلنگن تیزیملی کمسیتیش و اجرهتیش توشونچهسی سۉنگّی ییللرده تاباره مهم اهمیت کسب اېتماقده. چونکه خلق ارا همجمعیت طالبان سیاستینی انیق توصیفلشده توشونچهوي کمچیلیکلرگه دوچ کېلماقده. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ مخصوص گزارشگری رچارد بنت افغانستاندهگی وضعیتنی «عیاللر و قیزلرنی انساني قدر-قیمتدن محروم اېتووچی، اولرنی جمعیتدن اجرهتووچی و کمسیتیشنی تیزیملی روشده قانونيلشتیرگن توزوم» صفتیده تعریفلهگن. اوشبو «خلق محکمهسی» اېسه جنسی آپارتاید عرقي آپارتایدگه اۉخشش مستقل خلقارا جنایت صفتیده تن آلیش و حقوقي همده سیاسي اساسلرینی مستحکملش یۉلیده مهم قدم دیر.
بو ینگی طایفهلش جوده مهم دیر، چونکه موجود حقوقي تصنیفلر قسماً قۉللنیلیشی ممکن بۉلسه-ده جنسگه اساسلنگن ظلمنینگ تۉلیق و تیزیملی ماهیتینی یېترلیچه قمرهب آلالمهیدی. رم اساسنامهسیگه کۉره، جنسي اساسدهگی تعقیب و کمسیتیش «انسانیتگه قرشی جنایتلر» دایرهسیده فقط باشقه جنایتلر بیلن باغلیق حالده و آغیر حقوقدن محروم اېتیش اثباتی بیلن تن آلینهدی. اما بوتون باشلی بیر باشقروو تیزیمی جنسي کمسیتیش اساسیده قوریلگنیده یعنی هر بیر مؤسسه، قانون و اجتماعي معیار عیاللرنینگ پستراق موقعینی تأمینلش اوچون ایشلب چیقیلگنیده موجود حقوقي دایرهلر یېترلی اېمس. مستقل «جنسیت آپارتاید» جنایتینی خلق ارا مقیاسده تن آلیش بوندهی تیزیملی و نهادیلشتیریلگن ظلمنی تۉلیق قمرب آلووچی حقوقي اساس یرهتهدی.
جواب طلب قیلووچی حکم
پنجشنبه کونی بۉلیب اۉتگن محکمه مجلسی «ساغلیق حقوقی»، «اېرکین حرکتلنیش حقوقی»، «ایشلش حقوقی»، شونینگدېک «قۉلگه آلیش و قییناقلر»گه عاید گواهلیکلرنی تینگلش بیلن یکونلندی. شوندن سۉنگ اسلام فقه بۉییچه متخصصلرنینگ فکرلری، قارهلاوچیلر و حمایهچیلرنینگ یکوني بیاناتلری تقدیم اېتیلهدی. کوتیلگنیدېک، «طالبان» نمایندهلری محکمهده قتنهشمهدیلر. یازوچی کېینگی مجلسلرنینگ تفصیلاتلرینی نوبتدهگی گزارشلرده اعلان قیلهدی. جمعه کونی محکمهلر دستلبکی نتیجهلرنی اعلان قیلهدیلر، تۉلیق حکم اېسه دسامبر آییده چاپ اېتیلهدی. بو حکم، قچان چیقمهسین، هېچ بیر مجبوري کوچگه اېگه خلق ارا محکمهده اجرا اېتیلمهیدی. «طالبان» رهبرلری بو قرار اساسیده حبسگه آلینمهیدی. اوندن اتوماتیک طرزده هېچ قندهی اقتصادي چېکلاو هم کېلیب چیقمهیدی. دوشنبه کونی گواهلیک بېرگن عیاللر اېسه عدالتنی درحال عملگه آشگن حالده کۉره آلمهیدیلر.
اما عدالت و جوابگرلیککه اېلتووچی اوزاق یۉلده بوندهی لحظهلر نهایتده مهمدیر. چونکه اولر هېچ قچان اۉچیریب بۉلمهیدیگن بیر تاریخي حجتنی یرهتهدی. اولر سیاسي دعوا یاکه ترغیبات اېمس، بلکه انکار اېتیب بۉلمهیدیگن گواهلیک دیر. بو دقیقهلر شونینگ اوچون اهمیتلی دیرکه، اولر کېلهجک اولادلرنینگ بو جنایتلر حقیدهگی حقوقي و اخلاقي تصورینی شکللنتیرووچی اساسلرنی یرهتهدی. اولر شونینگ اوچون هم مهم، رسمي عدالت تیزیمی موفقیتسیز بۉلگن پیتده، خلقنینگ اۉزی حقیقتنی ایتیش و جوابگرلیکنی طلب قیلیش میکانیزملرینی یرهتهدی. اېنگ چوقور معناده اېسه، بو لحظهلر «طالبان» انکار اېتماقچی بۉلگن حقیقتنی تصدیقلهیدی. افغانستاننینگ عیاللری و قیزلری توغمه حقوق و انساني شأن اېگهلری دیر؛ اولرنینگ آوازی اهمیتلی دیر؛ اولرنینگ عذابی اونوتیلمهیدی؛ و تاریخ فقط بو جنایتلرنی صادر اېتگنلرنی اېمس، بلکه بېفرقلیگی یاکه همکارلیگی بیلن اولرنینگ دوام اېتیشیگه امکان یرهتگنلرنی هم حکم قیلهدی. قارهلاوچی بنفشه یعقوبي اۉزینینگ کیریش سۉزلریده شوندهی دېگن اېدی: «عیاللرنی جمعیتدن اۉچیریش بو جمعیتنینگ یرمینی یۉق قیلیش دېمک دیر، و بو انسانیتگه قرشی جنایت دیر.»
