یازووچی: مظهرالدین لبیب
بیز بوگونلر سۉز سلطانی، تورک تیلینینگ بویوک بیرقداری، علم و مدنیت حامیسی حضرت امیرعلیشېر نوایینینگ 585 ینچی توغیلگن ییلیگی شاهد بۉلدیک. بوگونلر بوتون دنیادهگی تورک ملتی هر بیر جاییده بۉلسه هم اۉز اولوشیده نوایی بابامیزگه احترامی اولهراق نشانلب کېلماقده.
شونینگدېک «قویاشنی اون برماق بیلن یاشیریب بۉلمهیدی» دېگن مقال بار. حضرت نوایی تورک-اۉزبېک تیلیده شونچه خذمت کۉرستدی که منه 6 قرینده یقین بۉلماقدهمیز که هنوز او عالیجنابنینگ سحرلی سیماسی یازگن اثرلر و قورگن بنالری طفیلی جمعیتده هنوز نفس تارتماقده، اصلیده بو ایشلر آرقهلی او اۉزیگه ابدیلیک هیکل یسهگن.
امیر علیشېر نوایی عمری بۉییچه 32 دن آرتیق اثر اۉزیدن قالدیرگن، لېکن بو اثرلر ایچیده شاه اثری «خمسه» دیر که «64000» بیتنی اۉز ایچیگه آلهدی که بو اثر بیش داستاندن عبارتدیر(حیرت الابرار، فرهاد و شیرین، لیلی و مجنون، سبعه سیار و سد سکندری). ایتیش کېرهککه؛ نواییدن آلدین بیرینچی بۉلیب خمسه یازیش سنتینی «حضرت نظام گنجوی» باشلهدی هرچند بو عالیجناب اۉز اثرینی تورک-آذری تیلیده یازماقچی بۉلگن لېکن شیروان شاه اۉزی تورک بۉلسه هم ایستهدی که فارسچه تیلده یازسین. اوندن سۉنگ «امیر خسرو دهلوی» «خمسه» اثرینی فارسچهگه یازدی. کېیین اېسه «حضرت جامی» «هفت اورنگ» اثرینی خمسه ایزیدن یازدی. اوندن سۉنگ اېسه نوایی بو خسمهلردن الهاملنیب تۉرک-اۉزبېک تیلیده خمسه اثرینی یازهدی. کۉپ صاحبنظرلر گنجوینینگ اثرینی یکهتاز بیلیب نوایی و دهلوینینگ خمسهلرینی اونگه ماس و همپایه بیلهدی. اوشبو خمسه اثر، تورک-اۉزبېک مدنیتینینگ اېنگ مهم خزینهسی و ارزشلی مېراثی سنلهدی.
شو بیلن بیرگه نوایی «خزاین المعانی» شعری دیواننی یرهتگن که «غرایب الصغر، نوادرالشباب، بدایع الوسط و فواید الکبر» دیوانلرنی اۉز ایچیگه آلهدی که مجموعا 45000 مصرعگه یقین شعرلردن عبارت دیر. بوندن باشقه تورک تیلیده بیرینچی مرته بۉلیب، نوایی «مجالسالانفایس» قیمتلی تذکرهنی یازگن. که بو اثر اوشه دورنینگ ماورءالنهر، خراسان، ایران و باشقه قوشنی مملکتلرده یشب کېلهیاتگن 450 شاعر، خطاط، بیلیمدان… حقیده معلومات بېریب 15 عصر هرات ادبی محیطینی تېموری شهزادهلر باشچیلیگیده آیدین تصویر بېرهدی.
شو طرزده علیشېر نوایی اېسکی اۉزبیک تیلی بیلن فارسی تیلینی قیاسلش اصولیده، «محاکمة الغتین» اثرینی یازدی و اثباتلهدی که اۉزبېک تیلینینگ سۉز و لغات بایلیگی، فارس تیلدن اوستون تورهدی.
بو یوزدن حضرت نوایی حقلی روشده ایتهدی:
تورک نظمیده چو مین تارتیب الم
ایلهدیم اول مملکتنی یک قلم
شو بیلن بیرگه بیز اوچون نوایینینگ اولوغلیگی محترملیگی منه شوندی اۉزبېک خلقینی و اۉزبېک تیلینی یک قلم قیلگنیدیر. نوایینینگ اۉزبیک تیلی همده اۉزبېک خلقی اوچون قیلگن خدمتی فقطگینه بو یازگنلریگه خلاصه بۉلمیدی.
قورگن بنالر
نوایی اۉز حیاتیده بار قدرتیدن فایدهلنیب، مسجدلر، مدرسهلر، خانقاهلر، مقبرهلر، کاروانسرالر، بازارچهلر و باشقه ایریم بنالرنی توزتگن و قیته قورگندیر که همهسی 370 بابدن عبارت دیر. بو جملهدن 14 کۉپریک، 9 حمام، 52 کاروانسرای، 19 سوو حوضی، 5 سفرهخانه عمارتی، 7 خانقاه، 4 مدرسه، 20 مسجد، 1 دارالحفاظ و 1 کسلخانه دیر.
بناً شونی ایتیش کېرهککه نوایی اۉزینینگ بېتکرار اثرلری بیلن نهفقط اۉزبېک تیلینی خراسان و ماوراءالنهرده، بلکه عموم خلق تیلی درجهسیگه کۉترگن. اونینگ اثرلری بو چېگرهلرنی یېنگیب، ایران، آذربایجان، شرقی ترکستان، مصر، ترکیه، هندوستان و باشقه اولکهلرگه یېتیب بارگن و تورلی تیللرده ترجمه بۉلینگن. شوندی قیلیب نوایی حقلی روشده اۉزینی سۉز سلطانی صفتیده بیلیب، بوتون تورک اولوسینی تیل و اونگه خذمت قیلیش یوزهسیدن اۉز فرمانی آستیده آلگنینی بو شعرده بیلدیرهدی:
اگر بیر قوم گر یوز، یۉقسه مینگدور
معین تورک اولوسی خود مېنینگدور
آلیبمېن تحت فرمانیمده آسان
چېریک چېکمی ختادین تا خراسان
خراسان دېمه کیم، شېراز و تبریز
که قیلمیشدور نهیی کلکیم شکرریز
کۉنگول بېرمیش سۉزومگه تورک جان هم
نې یالغوز تورک، بلکه تورکمان هم
نې ملک اېچره که بیر فرمان یوباردیم
انینگ ضبطیغه بیر، دېوان یوباردیم
قیناغ:
- ــــــــــــــــ نوایینینگ اثرلری، (بیتا).
- مجموعه مقالات سمپوزیم امیر علیشېر نوایی، کابل. 1395 هـ. ش
- مللهېف، نتن، سۉز صنعتینینگ گل تارجی- نوایی خمسهسی، ناشر: امید بیانی اهتمامی بیلن. امیرعلیشېر نوایی کتابخانهسی، سرپل. 1398 هـ. ش
