یازووچی: حسامالدین تویغون
چکیده [1]
ظهیرالدین محمد بابر حیاتی، فعالیتی و میراثینی اۉرگهنیش ۱۶ـ عصرنینگ اولیدن باشلنگن اېدی. باشقهچه قیلیب ایتگنده، بو قوتلوغ ایشنی بابرنینگ اۉزی «بابرنامه»ده باشلب بېرگن اېدی. شوندن سۉنگ ماوراالنهر، افغانستان و هندوستانده یازیلگن تذکره و تاریخی اثرلرده بابر حقیده معلومات بېریش کوزهتیلهدی. بو جهتدن بابرنینگ قیزی گلبدن بېگیمنینگ «همایون نامه»، محمد حیدرنینگ «تاریخ رشیدی» کبی اثرلری، اینیقسه، دقتگه سزاوار دیر. چونکه مولفلر بابر بیلن بیواسطه ملاقاتده بۉلیب، اونینگ فعالیتی، شخصیتی و فضیلتلری تۉغریسیده قیمتلی معلوماتلرنی کېلتیرگنلر. کېینچهلیک بابرنامه و بابر حیاتی و فعالیتی حقیده هندوستان، افغانستان و اۉزبېکستانده بیرقطار بابرشناسلر کته ایزلنیشلر آلیب بارگنلر. بیز هم ایتیب اۉتیلگن فعالیتلر دوامیده بابرنامهنینگ ادبی تنقیدی اهمیتی خصوصیده توختهلیب اۉتماقچی میز. ایشیمیزنینگ اساسی غایهسی بابر نظریده توشگن شاعر و ادیبلرنینگ بدیعی مهارتلری همده اولرنینگ شعری سویهلری خصویده بحث یوریتیش دیر.
کلید سۉزلر: ادبیات، ادیب، بابر نامه، شاعر، شعر، غزل، نوایی…
کیریش (مقدمه)
قدیمگی ماوراالنهر و اوندهگی خلقلر حیاتی حقیده جانلی معلومات بېرهدیگن اثرلر آرهسیده «بابرنامه» علیحده اجرهلیب تورهدی. اۉزبېک ادیبی، اولوغ شنهشاه ظهیرالدین محمد بابر تامانیدن یرهتیلگن بو اثر اجتماعی – تاریخی، علمی – طبیعی و ادبی – لینگویستیک معلوماتلر خزینهسی حسابلنهدی. بو اثرده ۱۴۹۴- ییلدن ۱۵۳۰- ییلگچه اۉرته آسیا، افغانستان و هندوستانده کېچگن واقعهلر بیان اېتیلگن. ظهیرالدین محمد بابر شونچه که تاریخی فکتلرنی قید اېتیش، جنگ و جدللر، اوروش – یوروشلر حقیده معلومات بېریش بیلن گینه اېمس، بلکه واقعه جانلی تیلده ساده و ایخچم طرزده بیان قیلهدی. حکایهلردن منطرهلر چیزهدی. طبیعتنی، اتنوگرافیک حالتلرنی تصویرلیدی. اۉشه دور خصوصیتلرینی اۉقووچی کۉز اۉنگیده گوده لنتیرهدی. منهشو یوزدن هم بو اثر فقط گینه علمی – تاریخی اهمتی بیلن اېمس، بلکه اۉزبېک بدیعی نثرینینگ اۉلمس نمونهلریدن بیری صفتیده تن آلینهدی و قیمتلی هم دیر. (عبدالغفور اوف, ۱۹۹۴)
شاعر اۉز باشیدن کېچیرگن خاطرهلرنی بدیعی نقل اسلوبیده ساده و روان طرزده یازهدی. اۉنلب تاریخی شخصلرنینگ انیق کرکترلرینی یرهتهدی. طبیعت منظرهلرینی گل قوندیرگن دېک قیلیب چیزهدی. کتاب هر خیل سوژهلر، عشقی سرگذشتلر، شعری پرچهلر بیلن لیق تۉلهدی. تیلگه آلینگن شخصلرنینگ پورتریتی کیینیشی، تشقی کۉرینیش حالتی، فعل اطواری، عادتی، اۉتمیشی، اولاد – اجدادی بیرمه بیر لۉنده بیان اېتیلهدی. مثال اوچون منهبو جملهلرگه دقت قیلینگ: «شکل و شمایلی پست بویلوق تیکرمه سققال لیق قوبه یوزلوک تنبل کیشی اېدی تون نی بسیار تار کیار اېدی انداق کیم باغ باغلاتورده قارنینی ایچیکا تارتیب باغلاتور اېدی باغ باغلاغاندین سونک اوزینی قویا بیرسه بسیار بولور اېدی کیم باغلاری اوزولور اېدی» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۱۱)
اثرنینگ باش قهرمانی بابرنینگ اۉزی، البته. اونینگ حس تویغولریگه بای قلبی کۉز آلدیمیزده یارقین جانلنهدی. انگلیس تاریخچیسی «Elphinstone» بابر نامه و اونینگ مؤلفی حقیده «اونینگ شخصی حس – تویغولری هر قندهی مبالغهدن یاکه پردهلشدن خالی، اسلوبی عادی، شو بیلن بیرگه جانلی و افادهلی. اۉز زمانداشلری بیوگرافیسینی، اولرنینگ قیافهلری، عرف – عادتی، اینتیلیشلری، قیزیقیش و قیلیقلرینی کۉزگوده عکس اېتگندېک روشن تصویرلیدی. بو جهتدن «بابرنامه» اۉرته آسیادهگی یگانه چینه کم تاریخی تصویر نمونهسیدیر» دېب یازهدی. (واحداوف & ایشانقلوف , ۲۰۰۶)
ایشنینگ هدفی
ظهیرالدین محمد بابرنینگ «بابرنامه» اثری تاریخی ادبی منبع صفتیده ینه شونیسی قیزیقرلیکه، اثرده کۉپلب تاریخی شخصلر، ادبیات و صنعت فداییلری، دین پیشوالری، شاه و شهزادهلر، بېکلر، امیر و امرالر حقیده کېنگ و هر تمانلمه معلوماتلر بېریلهدی. بو اثرده بیر نېچه یوز تاریخی شخصلر، اولرنینگ فعالیتی و حیاتی سرگذشتلری تصویرلنگن. بولر شاهلر، ولایت حاکملری، عملدارلر، عسکر باشلیقلری، علم- فن، صنعت و ادبیات نمایندهلری، دهقانلر، هنرمندلر، حتی قوللر وباشقه گروهدهگی لوازم و کسبکاردهگی شخصلر حقیده قیمتلی معلومات بار. بیزنینگ بو ایش مقصدیمیز ظهیرالدین محمد بابر ادبی میراثی بابرنامه اثریده ذکر اېتیلگن شاعرلر حقیده معلومات تاپیش و مذکور شاعرلر خصوصیده بابرنینگ برچه فکرلرینی سینچکاولیک بیلن تېکشیریب چیقیش همده بابرنینگ ادبی – تنقیدی فکرلرینی تحلیل قیلیشدن عبارت.
ایشنینگ اهمیتی
بابر شخصلرنینگ تصویرلنهیاتگن واقعهلردهگی رۉلیگه قرهب بیرلری حقیده کېنگ سۉزلسه، ینه ایکینچی بیرلری حقیده قیسقه توختهلیب اۉتهدی. باشقه بیرانتهنی بیران مناسبت بیلن تیلگه آلهدی یاکه اېسلب اۉتهدی. بابر واقعهلرنینگ رواجیده مهمراق اۉرین توتگن عمرشیخ میرزا، حسین بایقرا، سلطان احمد میرزا، خسروشاه کبی تاریخی شخصلرنینگ فعالیتی و سرگذشتلرینی بیان اېتیش بیلن بیرگه، اولرنینگ شکل و شمایلی، نسل – نسبی، معنوی قیافهسی، خصلتی، خلق – اطواری کیشلربیلن بۉلگن مناسبتلری، مدنی سویهلری بو باشقه جهتلرینی اوستالیک بیلن بیان قیلیشگه کیریشهدی. مثال اوچون قوییدهگی جملهلر دقتگه سزاوار دیر. «بسیار سخاوتی بار اېردی خلقی داغی سخاوتی چه بار اېردی خوش خُلق و حراف و فصیح و شیرین زبان کیشی اېردی شجاع و مردانه کیشی اېدی ایکی مرتبه اۉزی جمیع ییکیت لار دین اوزوب قیلیچ یېتکوردی» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۱۲)
تاپیلمهلر
«بابرنامه» – اۉزبېک نثری نینگ گۉزل نمونهسی. اونگچه یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغوبیلیگ» اثری مقّدمهسیده، ربغوزی ایجادیده نثر نمونهلری اوچرر اېدی. علیشېر نوايی اونی یوقاری پاغانهگه آلیب چیقدی. بیراق «بابرنامه» بو بارهده اۉزبېک نثری نینگ اۉزیگه خاص کشفیاتی صفتیده یوز کۉرستدی.
ایش یۉسونی
بو ایشیمیز شخصی کوزهتیشلریمیز، همده موضوعگه دایر معتبر ادبیاتلرگه مراجعه قیلینگن حالده توپلنگن. مخصوصاً بابرنامهده اېسلنگن شخصلر حقیدهگی بابرنینگ فکرلری تجزیه و تحلیل قیلینگن. بابر اۉزیدن آلدین اۉتگن بیر قطار شاعر و ادیبلر حقیده گپیرر اېکن برچه بیلن حققانی معاملهده بۉلگن. حتا نواییدېک سېر محصول و نظیری یۉق شاعرنی هم بعضی یېرلرده تنقید قیلیشگه حرکت قیلگن. شو بیلن بیز بو مقاله میزده تاپگن اساسی موضوعیمیز بابرنامه اثری باشقه بۉلیملرنی اۉز ایچیگه آلگنی کبی کته بیر ادبی – تنقیدی اثر صفتیده هم بیز اوچون اۉته مهم.
بابرنامهده اېسلنگنلر
بابرنامه اثریده علم – فن، صنعت و ادبیات نمایندهلریگه کتّه اۉرین بېریلگنی شوندهیلیگچه معلوم. بو اثرده نوایی، جامی، بنایی، محمد صالح، هلالی، سیفی بخاری، میر حسین، معمایی، شیخیم سهیلی، یوسف بدینی، احمد حاجی بېک، بهزاد، سلطان علی، حاجی عبدالله مرواری، شاه مظفر، غلام شادی، حسین عودی کبی قطار شاعر و صنعتکارلر حقیده قیمتلی معلوماتلر قید اېتهدی. کېرهک بۉلسه مقتیدی. کۉکلرگه کۉترهدی. شعرلری حقیده یازگن اثرلری حقیده دیوان ترتیب بېرگنلیکلری خصویده مفصل سۉزلیدی.
چنانچه، بابر اولوغ شاعر و دانشمند علیشېر نوايی حقیده سۉزلهگنده اونینگ بېنظیر شاعرلیگینی تاکیدلب، تورکی (اۉزبېک) تیلده شعرینی هېچکیم اونچهلیک کۉپ و یخشی یازمهگنلیگینی شونینگدېک علم-فن، صنعت و ادبیات اهلیگه هېچ کیم نوايیچهلیک غمخور و مربي اېمسلیگینی علیحده قید اېتهدی. حصار حقیده گپیرگنده بو یېرده یوزهگه کېلگن ادبي محیط و اونگه حاميلر ناملری بیرمه – بیر تیلگه آلیب اۉتیلهدی. معلومکه محیطنی بو ادبي محیط وکیللری اېریشگن اۉلکن موفقیتلرنی نوايیسیز، اونینگ خدمتلریسیز تصور اېتیش ممکن اېمس. بابر نوايینینگ بناکارلیک و آبادانچیلیک ساحهسیدهگی فعالیتینی، حسین بایقرا بیلن اۉغیللری آرهسیدهگی ضدیتلرنی برطرف اېتیشدهگی تدبیرلرینی بیان اېتهدی. (ولی خواجه & طاهروف , ۲۰۰۲)
اثرده بیرار تاریخي واقعه بیانیدن آلدین یاکه بیان جریانیده چېکینیلیب شو واقعه یوز بېرهیاتگن جای تصویرلنهدی. نتیجهده اۉقووچی نظریده بابر زمانیدهگی ماوراالنهر، خراسان، افغانستان و هندوستان اۉلکهلری اولردهگی کۉپلب ولایتلر، شهر و قیشلاقلرنینگ توگل منظرهسی یېر سوو و چۉللری، دله دشتلری، باغ و راغلری، اېکین زارلر، آب-هواسی، آدملری، قبیله و خلقلرنینگ عرف عادتلری، تورموش طرزی، کيینیشی، طعاملری، تیلی، شېوهسیگچه نمایان بۉلهدی. بنابرین بوندهی اۉرینلرده بابر نهفقط استعدادلی شاعر و یازووچی، عینِ پیتده سینچیکاو و بیلیمدان عالِم، جغرافیه، اتناگراف، طبیعتشناس، تیلشناس، صنعتشناس صفتیده هم کۉرینهدی. صنعتکار عجیب جایلر تصویریده کیچیک تفصیلاتلرنی هم اعتباردن قاچیرمهیدی، ولایتلر، شهر، قیشلاقلر منظرهسینی گودهلنتیرووچی گۉزهل رئالیستیک لوحهلر چیزهدی. (عبدالغفور اوف, ۱۹۹۴)
نذیری یۉق کیشی
بابر یوقاریده اېسلب اۉتیلگن شاعر، ادیب و صنعت اربابلری حقیده قیمتلی معلوماتلرنی چېبرلیک بیلن قید قیلر اېکن؛ واقعهلر جریانیده اکثریت شاعرلرنینگ شعرلریگه تنقید کۉزی بیلن باقیشنی چېتده قالدیرمیدی. نوایی دېک اولوغ شاعردن باشلب اکثریتلرنینگ شعرینی سینچکاولیک بیلن اۉقیب اولرگه تنقیدی یاندهشهدی. شو یوزدن هم بیز«بابرنامه» اثرینی اولکن تاریخی اثر بۉلیشی یانیده، ادبی – تنقیدی اثر دېب ایتیشیمیز ممکن. (واحداوف & ایشانقلوف , ۲۰۰۶) عینا بابر تورک – اۉزبېک شاعرلری حقیده تۉختهلر اېکن اونینگ نوایی حقیدهگی فکرلر اۉز نوبتیده کته قیمتگه اېگه. بیز بو بحثیمیزنی عینا «بابرنامه»ده نوایی خصویده بیلدیریلگن فکر و ملاحظهلرنی اۉرگهنیش بیلن آچیشیشنی مقصد قیلدیک.
بابر هم اۉز نوبتیده بویوک شاعر حیاتی و ایجادی حقیده قیمتلی معلومات یازیب قالدیرگنلیگینی انیق. بابر یاشیلیگدن نوایی شخصیگه و ایجادیگه کتّه مهر – محبت بیلن اولغیگن «بابرنامه» اثریده یازووچی نوایی نامینی ۱۶ مرته تیلگه آلگنلیگی معلوم. حتی بابر سمرقندنینگ ایکینچی مرته قۉلگه کیرتگنی حقیده یازر اېکن اۉشه پیت نوایی حضرتلری تیریکلیگی و اوکیشی دن مکتوب هم کېلگنلیگینی سېووینیب تیلگه آلهدی. (عبدالعزیز اوف, ۲۰۰۶)
«بو ایکینچی نوبت سمرقندنی آلغاندا علیشیربیک تیریک اېدی بیر نوبت منکا کتابتی هم کیلیب اېدی مین هم بیر کتابت ییباریب اېدیم ارقه سیدا ترکی بیت ایتیب بیتیب ییباریب اېدیم جواب کیلکونچه تفرقه و غوغا بولدی.» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۱۲۸)
بابر عینا نوایی حضرتلرینینگ تورکی تیلده ایجادی حقیده یازهدی: «علیشېربیک نظیری یۉق کیشی اېدی ترکی تیل بیله تا شعر ایتیب تورلار هیج کیم انچه کۉپ و خوب ایتقان اېماس آلتی مثنوی کتاب نظم قیلیب تور بېشی خمسه جوابیدا ینه بیری منطق الطیر وزنیدا لسان الطیر آتلیق تۉرت غزلیات دیوانی ترتیب قیلیب تور غرایب الصغر نوادر الشباب بدایع الوسط فواید الکبر آتلیق یخشی رباعیاتی هم بار.» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۱۲۸-۱۲۹)
بابر نوایی حضرتلرینینگ اثرلرینی ساده تیل بیلن اوقووچیلرگه توشونتیریب بېرر اېکن، اونینگ کېلیب – کېلیب «یخشی رباعیاتی هم بار» دېگن فکری دقتگه سزاوار دیر. بیله میزکه شعری ژانرلر ایچیده رباعی ژانری اۉته مرکب و ۲۴ته عروضی وزنگه اېگه آغیر ژانرلردن بیری حسابلنهدی. و یخشی رباعی ایتیش هر بیر شاعرنینگ هم قۉلیدن کېلهویرمیدی. بونینگ یانیده بابرنی بو ژانر بیلن قیزیقیشی شونداغلیگیچه اونینگ فکرلریدن بیلینیب تورگن. نذیری یۉق کیشی اېدی، تورکی تیل بیله شعر ایتیب تورلار هیچ کیم انچه کۉپ و خوب ایتقان اېمس دېگن سۉزلرنی بیان قیلیش بیلن بابر اېنگ سۉنگی گپلریگه نقطه قۉیماقچی بۉلگن دېسک ینگلیشگن بۉلمیمیز. (ولی خواجه & طاهروف , ۲۰۰۲) بابر گپلری دوامیده نوایینینگ باشقه اثرلری حقیده هم توختهلیب اۉتهدی. مثال اوچون: «ینه بعضی مصنفاتی بار کیم بو مذکور بۉلغان لارغه باقه پستراق و سست راق واقع بۉلوبتور اول جمله دین انشالارینی مولانا عبدالرحمن جامیغه تقلید قیلیب جمع قیلیب تور حاصل کیم هر کیم کا هر ایش اوجون هر خط کیم بیتیب تور ییغیشتوروبتور ینه میزان الاوزان آتلیق عروض بیتیب تور بسیار مدخول دور ییکیرمی تۉرت رباعی وزنیدا تۉرت وزندا غلط قیلیب تور بعضی بحورنینک اوزانیدا هم یانکلیب تور عروض غه متوجه بۉلغان کیشیکا معلوم بولغوسیدور.» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵)
بابر میرزا نوایینینگ بعضی بیر کیچیک اثرلری حقیده توختهلر اېکن بو اثرلرنی یوقاریده اېسلهگن اثرلریگه نسبتا کیچیک و آزراق اېکنینی ایتیب، «میزان الاوزان»نی تنقید قیلیب چیقهدی. گرچند بوگونگی کونده بابرنینگ بو فکری حقیده نواییشناسلر تورلیچه فکر بیلدیریشگن. اَیریم متخصصلر «میزان الاوزان»نی پُخته تېکشیریب، «نوايی بیرارته وزنده خطا قیلمهگن، او عروض علمینی مکمل درجهده بیلگن، احتمال بابر اۉقیگن قۉلیازمهده کاتبنینگ عیبی بیلن بیر خطاگه یۉل قۉییلگن بۉلیشی ممکن دیر» دېگن فکرنی ایلگری سورهدیلر[2].
بابر نوايینینگ فارسی ایجادی حقیده سۉز یوریترکن، «فارسی دیوان هم ترتیب قیلیب تور فارسی نظم دا فانی تخلص قیلیب تور بعضی ابیاتی یمان ایماستور ولی اکثری سست و فرود تور.» دېیه ینه تنقید قیلهدی. بو فکرهم بیر قطار مباحثهلرگه سبب بۉلگن. چونکه بیز یخشی بیله میزکه نوایینینگ فارسی ایجادی و شعرلری غایهوی – بدیعی جهتدن حافظ، جامی، سعدی سینگری فارس – تاجیک شاعرلرینینگ اثرلریدن قالیشمیدی. ینه بیر نرسهگه هم دقت قیلیش لازمکه نوایی زمانیده کۉپلب شاعرلر فانی تخلصی بیلن شعرلر یازگن بلکه بابر اۉشهلردن بیرینینگ فارسچه شعرلرینی اۉقیب، اونی نواییگه تېگیشلی دېب اۉیلهگن بۉلیشی احتمالدن اوزاق اېمس. ذاتا بابر نوایینینگ فارسی غزللریدن مثال کېلتیرمهگن. نیمه بۉلگنده هم بابر اۉز فکری، اۉز قرهشلریگه اېگه تېرهن ادراکلی شخص. شو باعث هم، بابرنینگ تنقیدی فکرلرینی اونینگ شخصی قرهشلری صفتیده بهاله ماق لازم. (واحداوف & ایشانقلوف , ۲۰۰۶)
شونینگدېک، بابر نوايینینگ موسیقه علمیدن خبردارلیگی، ادبیات و صنعتگه حاميلیک قیلگنینی قید اېتهدی: «اهل فضل و اهل هنرغه علیشیر بیک چه مربی و مقوی معلوم ایماس کیم هرکز پیدا بولمیش بولغای اوستاد قل محمد و شیخی نائی و حسین عودی کیم ساز دا سرامد اېدیلار بیک نینک تربیت و تقویتی دین مونچه ترقی و شهرت قیلدیلار. استاد بهزاد و شاه مظفر تصویر دا بیک نینک سعی و اهتمامی بیله مونداق مشهور و معروف بولدیلار مونچه بنای خیر کیم اول قیلدی کم کیشی مونداق موفق بولمیش بولغای.» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۱۶۵)
آلدین ایتیب اۉتگنیمیزدېک بابر جوده ایخچم و ساده سۉزلیدی. فکرینی کیمنی حقیده بۉلیشیدن قطع نظر تۉغریدن تۉغری بیان قیلهدی. یوقاری جملهلرگه دقت قیلگن بۉلسنگیز بابر «مونچه بنای خیر کیم اول قیلدی کم کیشی مونداق موفق بۉلمیش بۉلغای» دېگن فکرلری بیلن نواییگه حقّانی بها بېریب، اونینگ قیلگن ایشلرینی سنب اۉلتیرمسدن، دنیاده جوده کم آدم نواییچهلیک خیریه ایشلرنی عملگه آشیریشگه موفق بۉلیشی ممکن دېگن قرارگه کېلهدی. بونینگ اۉزی بیزگه نوایینینگ قیلگن ایشلری قنچهلیک کۉپ و کېرهکلی بۉلگنیدن دلالت بېرهدی.
صاحب دیوان
بابر احمد حاجی بېک حقیده سۉزلر اېکن بو ادیبنینگ شعرلری یامان اېمس دېیدی، دېمک بو کیشی شعرنی یخشی اېتر اېدی دیماقچی: «ینه بیر احمد حاجی بیک اېدی سلطان ملک کاشغرینینک اوغلی اېدی هری حکومتینی سلطان ابوسعید میرزا نېچه محل مونکا بېریب اېدی اباغاسی جانی بیک اۉلکان دین سۉنک انینک موچه سینی بېریب سمرقندغه یېباردی خوش طبع و مردانه کیشی اېدی وفائی تخلص قیلور اېدی صاحب دیوان اېردی شعری یمان اېماس اېدی بو بیت انینک دور کیم»
مستم ای محتسب امروز ز من دست بدار احتسابم بکن آنروز که یابی هشیار (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۳۱)
یوقاریده ایتیب اۉتگنمیزدېک یازووچی رک و راست سۉزلیدی. فکرلرینی کیمنی حقیده بۉلیشیدن قطع نظر تۉغری بیان قیلهدی. ایریم شاعرلرنینگ شعرلری حقیده گپیرر اېکن بوندهی شعر ایتگندن کۉره ایتمهگنی یخشی اېدی دېیدی. بابرسلطان محمود میرزا حقیده قوییدهگی دقتگه سزوار فکرلرنی ایتهدی«طبع نظمی بار اېدی دیوان ترتیب قیلیب اېدی ولی شعری بسیار سست و بی مزه اېدی انداق شعر ایتقاندین ایتماغان یخشی راق» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۳۸)
مرغوب کلام شاعر
ظهیر الدین محمد بابر شاه غریب میرزا حقیده سۉزلر اېکن اونینگ کلامی مرغوب، طبعی خوب و تورکی همده فارسی تیللرده شعر اېتگنلیگینی قید اېتیب اۉتهدی: «ینه شاه غریب میرزا اېدی بوکری اېدی اکرچه هیأتی یمان اېدی طبعی خوب اېدی اکرچه بدنی نا توان اېدی کلامی مرغوب اېدی غریبی تخلص قیلور اېدی دیوان هم ترتیب قیلیب اېدی ترکی و فارسی شعر ایتور اېدی بو بیت انینک دور کیم» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۵۷)
در کذر دیدم پری روی شدم دیوانه اش چیست نام او کجا باشد ندانم خانه اش
بابردېک سینچکاو و تنقیدچی کیشینینگ کلامی مرغوب اېدی و طبعی خوب دېب بها بېریشی یعنی غریبی شعرلرینینگ سویهسی یوقاری بۉلگنلیگی شوندهی لیگیچه کۉرسهتیب تورگن.
شعر ایته سیزمی آدم قۉرقیتهسیزمی؟
بابر نظریده توشگن شاعرلرنینگ شعرلریدهگی خصوصیتلری خودی آیینهده جلوه قیلگن کبی گودهلنیب تورهدی. بابرنینگ نظریده توشگن شاعرلردن ینه بیری بو شیخیم سهیلی دیر: «ینه شیخم بیک اېدی سهیلی تخلص قیلور اوچون شیخیم سهیلی دیرلار اېدی بیر طور شعر ایتور اېدی قورق قودک الفاظ و معانی درج قیلور اېدی انینک ابیاتیدین دور».
شب غم کردباد آهم از جا برد کردون را فرو برد اژدهای سیل اشکم ربع مسکون را
بابر یوقاریدهگی بیتنینگ معنیسینی بیزگه توشینتریب بېرر اېکن اونده مولانا عبدالرحمن جامی بیلن سهیلی ارهلریده کېچگن قصهنی کېلتیریش بیلن کفایه قیلهدی: «مشهور دور کیم بیر قاتله بو بیتنی مولانا عبدالرحمن جامی نینک خدمتی دا اۉقوبتور مولانا ایتیب تورلار کیم میرزا شعر ایته سیز یا آدم قورقوته سیز دیوان ترتیب قیلیب اېدی مثنویاتی هم بار». سهیلینینگ دیوانی بارلیگی و مثنویاتی هم بارلیگی حقیده معلومات بېریب اۉتگن.
قانون دا کرفت اختراعچیسی
بابرنامه تاریخی، ادبی و جغرافی همده اتنوگرافیک اثری بۉلیشی بیلن بیرگه اونی کته بیر قاموس یاکه انسکلوپیدیک اثر دېسک هم ینگلیشگن بۉلمیمیز. نېگه دېگنده بابر بیر کیشی حقیده معلومات بېرر اېکن عینی جریانده اوکیشینینگ بیلگن هنرلری، مذکور هنرحقیده هم معلومات بېریشگه حرکت قیلگن. شخصلرنینگ حتی که قندهی بۉلیب وفات قیلگنلیگینی بیان قیلیشگه تیریشهدی. خواجه عبدالله مروارید حقیده فکر بیلدیرر اېکن او کیشینینگ موسیقه اسبابلریدن قانوننی بیلیشی و کرفت قیلماق بو کیشینینگ اختراعلریدن اېکنینی انیقلیدی. (عبدالغفور اوف, ۱۹۹۴)او تعلیقنی یخشی گینه یازیشی حقیده سۉزلیدی. مرواریدینی بونچه هنرلرینی تعریف قیلر اېکن، بیراق شعرلری حقیده کېلگنده خطاطلیک، موسیقه دانلیک همده شعرشناسلیک هنری اونی شعرلرینی تنقید قیلمسلیککه سبب بۉلمیدی. بابر ایاوسیز مرواریدی شعرلری حقیده کېلگنده «شعری اۉزکا حیثیتیغه باقه کۉب فرود تور» دیېه نقد قیلهدی: «ینه خواجه عبدالله مروارید اېدی بورون صدر اېدی سونکرا ایچکی و مقرب و بېک بۉلوب اېدی پر فضایل کیشی اېدی قانون نی انچه کیشی چالمایدور قانون دا کرفت قیلماق مونینک اختراعی دور خطوطنی خوب بیتیر اېدی تعلیقنی خوبراق بیتیر اېدی انشا نی خوب قیلور اېدی خوش صحبت کیشی اېدی شعر ایتور اېدی بیانی تخلص قیلور اېدی شعری اۉزکا حیثیتیغه باقه کۉب فرود تور اېدی ولی شعرنی خوب تانیر اېدی». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۷۲)
زمانهسینینگ سرآمدی
بابرمولانا جامی حقیده گپ آچر اېکن او کیشینی ظاهری همده باطنی بیلیمده زمانهسینینگ سرآمدی اېدی شعرلری اۉزی معلوم و ملانینگ تعریفگه احتیاجی یۉق دېیدی. «بو جمله دین بیر مولانا عبدالرحمن جامی اېدی کیم ظاهر و باطن علومی دا اول زماندا اول مقدار کیشی یۉق اېدی شعری خود معلوم دور ملانینک جنابی اندین عالی راق دور کیم تعریفقه احتیاجی بۉلغای غایتش خاطر غه کیچتی بو محقر اجزا دا تیمن و تبرک جهتی دین الارنینک آتلاری مذکور و شمه صفت لاریدین مسطور بۉلغای». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۷۶)
بابرنینگ عینا جامی حضرتلی حقیده ینه بیر یېرده منه بو یازگن جملهلری دقتگه سزاوار دیر «شعرا دین بو جمع نینک هم سرامد و سردفتری مولانا عبد الرحمن جامی اېدی». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۷۹)
یازووچینینگ عیبی
بابر نه یلغوز تورکی گوی شاعر حیاتی بیلن قیزیققن بلکه او خراسان ادبی محیطیده یشب ایجاد ایتگن برچه شاعرلرنینگ حیاتی حقیده معلومات بېریشگه اورینگن. بابر شاعرلرنینگ بدیعی مهارتلری حقیده سوزلرکن اولرنینگ بیرقطار ادبی کمچیلیکلرنی هم برملا قیلیشدن باش تارتمیدی. اونینگ کۉزیدن هیچ بیر ایش و کمچیلیک یاشیرین قالمهگن. سۉزیمیزنینگ اثباتی اوچون قوییدهگی جملهلرنی کۉزدن کېچیرهمیز: «ینه میر عطا الله مشهدی اېدی عربیه علمینی یخشی بیلور اېدی قافیه دا بیر فارسی رساله بیتیب تور {طوری بیتیب تور} عیبی بو دور کیم امثله اوچون تمام اوزی نینک ابیاتی نی کیلتوروب تور ینه هر بیتی دین بورون )چنان که درین بیت بنده( لفظینی لازم توتوبتور قافیه رساله سیدا بعضی معارضلاری موجه دخل لار قیلیب تور لار ینه صنایع شعردا بدایع الصنایع آتلیق رساله بیتیب تور خیلی یخشی بیتیب تور مذهبی دا انحرافی بار ایکاندور». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۷۸)
بابر عطاالله مشهدینینگ اثرلری حقیده گپیررکن اونینگ قافیه علمی حقیده یازگن رسالهسی خصوصیدهگی تنقیدی فکرلری دقتگه سزاوار دیر. او مشهدی برچه مثاللرده اۉز بیتلرینی کېلتیریشی اونینگ کته عیبی اېکنینی قید اېتیب اۉتگن. شو سۉزلری دوامیده شاعرنینگ بدایع الصنایع رسالهسی خیلی یخشی بیتلگن دېیه حقانی بها بیرگن.
بابرنینگ نظریده توشگن شاعرلردن ینه بیری آصفی دیر و بابر او حقده ینه آصفی اېدی دېیه سۉز باشلیدی: «ینه آصفی اېدی وزیرزاده اوچون آصفی تخلص قیلیب تور شعری رنک و معنیدین خالی ایماستور اکرچه عشق و حالدین بی بهره دور اوزی نینک دعویسی بو اېدی کیم مین هرکز هیج غزلیم نی ییغیشتورماق وادیسیدا بولمادیم غالبا تکلف بولغای بو غزلیاتی نی اینیسی یا قرابتی جمع قیلیب تور غزل دین اوزکا نوع شعر کم ایتیب تور مین خراسان بارغاندا ملازمت قیلیب اېدی». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۷۹)
غزلیدا رنک و حال بار
هرات شاعرلریدن بنائی حقیده گپ کېتگنده بو شاعر اکثرا مثنوی یازگنی و رنگ و حاللی غزلی بارلیگی حقیده گپ آچیلهدی: «ینه بنائی اېدی هریلیک دور اتاسی اوستاد محمد سربنا اوچون مونداق تخلص قیلیب تور غزلیدا رنک و حال بار دور دیوان ترتیب قیلیب تور مثنوی لاری هم بار بیر مثنوی سی بار میوه لار بابیدا متقارب بحریدا بی محصل نیمه دیب تور بیکاری قیلیب تور ینه بیر مختصر مثنوی سی بار خفیف بحریدا ینه بیر اولوغ راق مثنوی سی بار اول هم خفیف بحریدا بو مثنوی نی سونکرالار توکاتیب اېدی». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۷۹)
ملاللیک دعواسی
ملا سیفی بخاری حقیده معلومات بېریلگنده اوکیشینی خلققه ملالیگینی اثبات قیلیش اوچون کتابلرینی کۉز ـ کۉز قیلیب یورگنی حقیده گپیرهدی. اونینگ دیوانی بارلیگی و مثنوی ایتمهگنی حقیده بخارینینگ اۉز قطعهسی دلیل قیلیب سۉزلرینی اثباتلیدی ظهیرالدین محمد بابر: «ینه سیفی بخاری اېدی فی الجمله ملالیغی بار اېدی اۉقوغان کتاب لارنینک مفصلینی اېلکا کۉرساتیب ملالیغینی اثبات قیلور اېدی دیوان ترتیب قیلیب تور ینه بیر دیوانی هم بار کیم جمیع حرفه کرلار اوچون ایتیب دور مثلنی کۉب ایتیب تور مثنویسی یۉقتور نېچوک کیم بو قطعهسی انکا دال دور.»
مثنوی کرچه سنت شعر است من غزل فرض عین میدانم
پنچ بیتی که دل پذیر بود بهتر از خمستین میدانم
بابر حضرتلری بخارینینگ بیر قرهگنده جوده کم گپ لیکن ینه بیر حساب بیله جوده کۉپ گپ بۉلگنینی ایتهدی. بابرگه کۉره کم گپلیک ضرور نرسهلرنی یازمسلیک و کۉپ گپلیک کۉرینیب تورگن سۉزلرگه ایضاح بېریشلیک دیر. دېمک بابرنینگ نظریده سیفی بخاری هم شوندهی آدم بۉلگن: «بیر فارسی عروضی بار بسیار کم سخن دور بیر حساب بیله اسرو پر سخن دور کم سخن بو معنی بیله کیم کیراکلیک نیمه لارنی بیتیمایدور پر سخن بو معنی بیله کیم روشن و ظاهر کلمه لارنی نقطه و اعرابی غه چه بیتیب تور چاغر نی یمان ایچار ایکاندور بد شراب ایکاندور محکم ضرب مشتی بار ایکاندور.» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۰-۲۸۱)
شهرتیچهلیک بۉلمهگن لطافت
ظهیرالدین محمد بابر ادبیات بوتون تمانلرینی توشونگن شاعر و ادیب دیر. او بیرقطار شاعرلرنینگ شعرلری یاکه اۉزلرینینگ شهرتلری کېنگ ترقهلیشی بیلن بو شهرتگه یرهشه قبالیتلری بۉلگنینی تیلگه آلهدی مثال اوچون مثنوی گوی شاعرلر قطاریده ملاعبدالرحمن جامینینگ جیینی عبدالله مثنوی گویهم بابرنامهدن اۉرین آلگن. بابر عبدالله مثنویگویدن هفت منظر، تېمور نامه و لیلی و مجنون اثرلر قالگنینی معلوم قیلهدی: «ینه عبد الله مثنوی کۉی اېدی جامدین دور ملانینک خواهرزاده سی بولور تخلصی هاتفی اېدی خمسه مقابله سیدا مثنویلار ایتیب تور هفت پیکر مقابله سیدا ایتقان مثنویسیغه هفت منظر آت قویوبتور سکندرنامه مقابله سیدا تیمور نامه ایتیب تور بو مثنوی لاریدین لیلی و مجنون مشهور راق دور اکرچه لطافتی شهرتیچه یوقتور». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۰)
بابر نینگ نظریده عبدالله مثنوی گوی اۉز زمانه سیده کته شهرت قازانگن شخصلر قطاریده بۉلگن. اما بابر اونینگ اثرلری خصوصا لیلی و مجنون مثنویسی شهریتیگه یرهشه عالی اثر بۉلمهگن.
معماگوی شاعرلر
بابر معما گوی شاعرلر قطاریده میر حسین و ملا محمد بدخشیلردن آت توتهدی:«ینه میر حسین معمائی اېدی غالبا معما نی انچه هیج کیم ایتقان ایماس همیشه اوقاتی معما فکریغه مصروف ایکاندور عجب فقیر و نا مراد و بی بد کیشی ایکاندور». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۱)
«ینه ملامحمد بدخشی اېدی اشکمیش دین دور اشکمیش بدخشان داخلی ایماستور عجب دور کیم بدخشی تخلص قیلیب تور شعری بو مذکور بولغان شاعرلارنینک شعریچه یوقتور معمادا رساله بیتیب تور معمایی هم خیلی یخشی ایماس خوش صحبت کیشی اېدی سمرقند ته منکا ملازمت قیلیب اېدی». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۱)
ینه یوسف بدیعی اېدی فرغانه ولایتی دین دور قصیدهنی یمان ایتماس ایکاندور.
«ینه آهی اېدی غزل نی طوری ایتور اېدی سونکرالار ابن حسین میرزا قاشیدا بولور اېدی صاحب دیوان دور.» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۲)
چاشنیلی غزل
محمد صالح گرچند بابرنینگ قریشیسیده توریب اوریشگن و اونی آوارهلیگیگیه سبب بۉلگن شیبانی خاننینگ درباریده یشب، بابرگه نسبتا یمان قرهشده بۉلگنلیگی انیق، بیراق بابر اونگه نسبتا هیچ قندهی شخصی حس – تویغولرینی بیان قیلمسدن اونینگ چاشنیلیق غزل لاری بار یمان ایتمایدور دېیه تعریفلیدی. لیکن تورکی مثنویسی اونچهلیک یخشی چیقمهگنینی اورغولیدی:«ینه محمد صالح اېدی چاشنیلیق غزل لاری بار اکرچه هموارلیغی چاشنیسیجه یوقتور ترکی شعری هم بار یمان ایتمایدور سونکرا شیبانی خان قاشیغه کیلیب اېدی فی الجمله رعایت قیلیب اېدی شیبانی خان نینک آتیغه بیر ترکی مثنوی بیتیب تور رمل مسدس مخبون وزنیدا کیم سبحه وزنی بولغای بسیار سست و فرود تور. انی اوقوغان کیشی محمد صالح نینک شعریدین بی اعتقاد بولور بیر یخشی بیتی بو دور.
بولدی تنبل غه وطن فرغانه قیلدی فرغانهنی تنبلخانه
اندجان ولایتی نی تنبلخانه هم دیرلار اول مثنویدا مونچه بیت معلوم ایماس کیم بولغای شریر و ظالمطبع و بیرحم کیشی اېدی. (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۱-۲۸۲)
کامینینگ شعرلری هم یامان اېمس اوندن دیوان هم قالگنی حقیده گپ کېتهدی:«ینه شاه حسین کامی اېدی مونینک شعرلاری هم یمان ایماس غزل کوی دور غالبا دیوانی هم بار دور.» (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۲)
غزللاری هموار و رنگین شاعر
ظهیرالدین محمد بابر هلالی حقیده سۉزلر اېکن بو شاعر حقیده هم باشقهلرگه نسبتا کۉپراق معلومات قید قیلگن. او هلالینینگ غزللری هموار و رنگین بۉلگنی اوستیده توختهلرکن بو غزللر کمخدشه و اونینگ یانیده صاحب دیوان هم بۉلگنینی قید قیلهدی. بیراق خفیف بحریدهگی مثنویسینینگ موضوعی سست و ایچی کاواک دېب، شاعرنی یینگلیشگن یېرلرینی ایتیب اۉتهدی: «ینه هلالی اېدی بو تاریخدا هم بار دور غزل لاری هموار و رنکین و کمخدشه دور دیوانی بار دور بیر مثنوی سی بار خفیف بحریدا شاه و درویش قه موسوم اکرچه بعضی بیت لاری طوری واقع بولوبتور ولی بو مثنوی نینک مضمونی و استخوان بندلیغی بسیار کاواک و خراب تور شعرای ما تقدم عشق و عاشق لیق اوچون مثنوی لار کیم ایتیب دورلار عاشق لیق نی ایرکا و معشوقلوقنی خاتونغه نسبت قیلیب تورلار هلالی درویش نی عاشق قیلیب تور و شاه نی معشوق ابیاتی کیم شاه نینک افعال و اقوالیدا دیب تور حاصل کیم شاه نی جلبی و فاحشه قیلیب تور اوز مثنوی سی نینک مصلحتی غه بیر یکیت نی و ینه شاه ییکیت نی بسیار بیصورت تور کیم جلبلار و فاحشه لار دیک تعریف قیلغای بسیار قوی حافظه سی بار ایمیش اوتوز قیرق مینک بیت یادیدا بار ایمیش دیرلار کیم خمستین نینک اکثر ابیاتی یادیدا بار عروض و قافیه و شعر علمیغه مستحضر دور». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۲)
معلوم بۉلیشیچه هلالی عروض و قافیهنی یخشی بیلگن شعر علمیدن آگاه شخص. حافظهسی قوی اۉتوز – قیرق مینگ بیتنی یاد بیلگن شاعر. بابر هلالینی درویشنی عاشق و شاهنی معشوق قیلگنی شعرسنتلریگه قرشی اېکنینی ایتهدی. بابرگه کۉره هلالینینگ بو ایشی شاهنی فاحشهلر درجهسیگه توشیریشگه برابر دور. (ولی خواجه & طاهروف , ۲۰۰۲)
بابر اهلی تخلصی بیلن شعر یازگن شاعرنی عامی بۉلگنی و شوبیلن بیرگه اوکیشینینگ دیوانی بارلیگینی هم قید اېتیب اۉتگن:«ینه اهلی دور عامی دور شعرلاری یمان ایماس دیوانی هم بار دور». (بابر ظ. , بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی , ۱۹۹۵, ص. ۲۸۲)
نتیجه
«بابرنامه» – ادبي و تاریخي اهمیتگه مالک اثر. اونده اۉز دوریدهگی کۉپلب کیشیلرنینگ تورلی وضعیتلردهگی کېچینمهلری، آسیانینگ کۉپلب تاغلری، دریالری، اۉرمان و چۉللری، اقلیمی، اهالیسی، اجتماعي، اقتصادي، سیاسي احوالی حقیدهگی معلوماتلر جمعلنگن.
«بابرنامه» – اۉزبېک نثری نینگ گۉزل نمونهسی. اونگچه یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغوبیلیگ» اثری مقّدمهسیده، ربغوزی ایجادیده نثر نمونهلری اوچرر اېدی. علیشېر نوايی اونی یوقاری پاغانهگه آلیب چیقدی. بیراق «بابرنامه» بو بارهده اۉزبېک نثری نینگ اۉزیگه خاص کشفیاتی صفتیده یوز کۉرستدی. (واحداوف & ایشانقلوف , ۲۰۰۶)
شونینگدېک بو اثر شونچه کېنگ ساحهنی قمرهب آلیشی یانیده اونی ادبی تنقیدی اثر هم دېب، بهالهسک یوقاریده بېلگیلیب؛ حال به قدرت تحلیل قیلیب اۉتگن مثاللریمیز بونینگ آچیق و اېدین اثباتلب بېرهدی. بابر نوایی دېک اولوغ شاعردن باشلب، حتی محمد صالح کبی سیاسی دوشمنینینگ شعرلری اوستیده بحث قیلرکن، علمی جایگاهدن گپیریشگه تیریشهدی و اولرنی حقانی بهالشگه اورنهدی. مذکور شاعرلر حقیده گپیررکن هیچ قچان عاطفی و انسانی تویغولری اونگه بعضی کمچیلیکلرنی برملا قیلیشده تۉسیق بۉلهآلمیدی. بیز مذکور مقالهده بابر اېسلب اۉتگن ادیبلرنی و اولر حقیده بابر مناسبتینی اۉرگنیب چیقدیک. امکانگه قدر اولرنی تحلیل قیلیش اوچون حرکت قیلدیک. امید بو بیلن بابرنامه کبی اۉلکن اثرنینگ علمی و ادبی اهمیتینی یخشیراق توشینتیریش اوچون کوتارگن آدیمیمیز فایدهلی تمام بۉلگن بۉلسه.
فایده لنیلگن ادبیاتلر
بابر, ظ. (۱۳۸۷). دریا درگوهر. مهتمم، شفیقه یارقین. کابل: مطبعه صنعتی و طباعتی احمد.
بابر, ظ. (۱۹۹۵). بابرنامه. مهتمم، مانه ایزی . جاپان کیوتی: شوکادو مطبعه سی نشری.
بابر, ظ. (۲۰۲۳). بابرنامه. مهتمم، رحیم ابراهیم. مزارشریف: موسسه انتشارات تعلیمی.
عبدالعزیز اوف, ی. (۲۰۰۶). اۉزبېک ممتاز ادبیاتی تاریخی . تاشکېنت: فن نشریاتی.
عبدالغفور اوف, ا. (۱۹۹۴). بابر شعریتی. تاشکېنت: فن نشریاتی.
واحداوف, ر., & ایشانقلوف , ح. (۲۰۰۶). اۉزبېک ممتاز ادبیاتی تاریخی. تاشکېنت: ینگی عصر نشریاتی.
ولی خواجه , ب., & طاهروف , ق. (۲۰۰۲). اۉزبېک ادبیاتی تاریخی ۱۷-عصر. سمرقند: سمدو نشریاتی.
