طالبان رهبری و اونینگ قندهاردهگی یقین اطرافیدهگیلر اینترنت خدمتلری همده اولکهداشلرنینگ اېرکین روشده اجتماعي ترماقلرگه کیریشینی “اسلامي امیرلیک” نینگ یشب قالیشیگه جدّي تهدید دېب حسابلشهدی. شو سبب اولر اینترنت تېزلیگینی سېکینلشتیریش یاکه حتی که اهالینینگ عموماً کیریشینی تۉسیب قۉییشگه اورینماقده. طالبان رهبری نینگ ینه بیر خواطری او زمانهوي تکنالوژيلر یاردمیده ایزگه توشیشدن قۉرقهدی، چونکه او یشیرین و استخباراتی یشهیدی. او اوچ ییل آلدین امریکا قۉشمه ایالتلری درنی تامانیدن خوفسیزلیک کامرهلریدن فایدهلنیب انیقلنگن و اۉلدیریلگن «القاعده» رهبری ایمن الظواهرینینگ اۉلیمی تکرارلنیشیدن قۉرقماقده. طالبان رهبرینینگ بویروغی بیلن ایکّی کېچه-کوندوز دوامیده افغانستانده اینترنت و علاقه خدمتلری تۉلیق اوزیلگنیدن سۉنگ، 9 میزان (چهارشنبه) کونی بو خدمتلر ینه تیکلندی. طالبان بو حرکت یوزهسیدن هېچ قندهی انیق ایضاح بېرمهدی. بیراق اینترنت قَیته یاقیلگچ، طالبان حکومتینینگ سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد اۉز تویتیده اسوشتیدپرس تامانیدن بېریلگن گۉیاکه بو اوزیلیش «اېسکیرگن نوری فایبر کېبللرنی المشتیریش» سبب بۉلگن دېگن خبرنی ساخته دېب اتهدی.
شونگه قرهمهی، طالبان اینترنت ترماغینی ینه اوزمسلیگیگه یاکه اونگه نسبتاً قطعي نظارت و چېکلاولر جاري قیلمسلیگیگه هېچ قندهی کفالت یۉق. قندهاردهگی طالبان قناتی، ملا هبتالله آخوندزاده یېتکچیلیگیده، آدملرنینگ اېرکین اینترنتدن فایدهلنیشینی «گناه و بوزوقلیکلرنینگ ترقهلیشی» دېب بیلهدی.
اینترنت خدمتلرینینگ افغانستانده تۉختهتیلیشی دونالد ترامپنینگ طالباندن بگرام حربي قۉنالغهسینی ینه امریکاگه تاپشیریشنی طلب قیلگن پیتیگه تۉغری کېلدی. ترامپ طالباننی آگاهلنتیریب، اگر بو طلب بجریلمسه، «یامان واقعهلر» رۉی بېریشینی ایتگن اېدی. بو آگاهلنتیریشلردن بیر نېچه کون اۉتیب، طالبان بوتون افغانستانده 48 ساعت دوامیده اینترنتنی اوزیب قۉیدی. بو حرکت دونالد ترامپنینگ امریکانینگ ویرجینیا ایالتیده کوانتیو حربي بازهسیده یوقاری مرتبهلی حربي قوماندانلر بیلن اۉتکزگن اوچرهشووی بیلن بیر وقتده یوز بېردی. مذکور اوچرهشوو سهشنبه (8 میزان) کونی بوتون دنیادن امریکا قۉشمه ایالتلری جنراللری و دېنگیز حربیلری اشتراکیده اۉتکزیلگن. اېرتهسی کونی اېسه طالبان اینترنتنی ینه یاقدی.
تخمینلرگه کۉره، طالبان اوشبو اوچرهشووده بگرام بازهسینی قَیتریب آلیش یاکه افغانستانگه قرشی حربي هجوم حقیده قرار قبول قیلینیشیدن چۉچیگن بۉلیشی ممکن. امریکادهگی اوچرهشوو یکونلنگچ، افغانستانده اینترنت خدمتلری درحال قَیته تیکلندی.
طالبان رهبرینینگ یاشیرینلیگی
ملا هبتالله آخوندزاده 2016-ییلده ایران سفریدن قَیتهیاتگن پیتده امریکا هوا هجومی نتیجهسیده اۉلدیریلگن طالبان نینگ ایکّینچی رهبری ملا اختر محمد منصور اۉرنیگه یېتکچیلیککه کېلگن. او بونگه قدَر هېچ قندهی سیاسي یاکه حربي تجربهگه اېگه بۉلمهگن، فقطگینه دیني تعلیم بېرووچی ملالردن بیری بۉلگن. کۉپلب طالبان قوماندانلری و جنگچیلری اوندن دیني سبق آلگن. شونگه قرهمهی، وقت اۉتیشی بیلن او طالبان حرکتینینگ برچه ایشلریگه تأثیر اۉتکزه باشلهدی و اۉزینی گروه ایچیده قدرتلی یېتکچی صفتیده مستحکملهدی. بوگونگی کونگه قدَر، طالبان حاکمیتگه قَیتگنیگه تۉرت ییلدن آشگن بۉلسه-ده، اونینگ بیرارته هم ینگی صورت یاکه ویدیوسی عامهگه تقدیم اېتیلمهگن. فقطگینه بیر اېسکی رسم بار، او هم «اونگه تېگیشلی» دېب تخمین قیلینهدی. بوندهی درجهدهگی یشیرینلیک زمانهوي دنیادهگی سیاسي و دیني رهبرلر آرهسیده مثلی کۉریلمهگن حالتدیر.
طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده وقتی نینگ اکثریت قِسمینی قندهارده، اۉزیگه صادق کیشیلر قورشاویده اۉتکزهدی. او تکنالوژيگه عموماً اعتبار بېرمهیدی، تیلفون و اینترنتدن فایدهلنمهیدی، برچه ملاقاتلری فقط یوزمه-یوز اوچرهشوولر آرقهلی عملگه آشیریلهدی. طالباننینگ یوقاری مرتبهلی رسمیلری هم مسألهلرنی یېتکزیش اوچون قندهارگه باریشگه مجبور، بیراق کۉپ حاللرده او بیلن اوچرهشیش نینگ امکانی بۉلمهیدی. او فقط دیني تعلیمگه اېگه بۉلیب، زمانهوي فن و تکنالوژيلردن بېخبر. شونینگ اوچون او افغانستاننی عنعنوي، تکنالوژيگه مینیمال تینوو اساسیده باشقرماقچی. اۉزینی انیقلش و کوزهتیش خوفینی کمهیتیریش مقصدیده او و قندهار گروهی اینترنېت و تیلفونلردن بوتونلهی واز کېچیشگن.
اوّلراق اطلاعات روز نشریگه بېرگن معلوماتلرگه کۉره، اونینگ احتمالي یشش جایی بۉلگن قندهاردهگی مندیگک سراییده فعال خوفسیزلیک کامرهسی یۉق. بو اېسه، قندهار گروهی اینترنت و کوزهتوو واسطهلری آرقهلی کوزهتیلیشدن چوقور خواطرده اېکنینی کۉرسهتهدی.
ملا هبتالله دیني جهتدن جوده قتّيق قۉل بۉلیب، انسانلرنینگ صورتگه آلینیشی و ویدیوگه توشیریلیشیگه قطعي قرشی. او بونی «اسلامي شریعت»گه ضد دېب حسابلهیدی. شو سببلی، اۉزینینگ هېچ قندهی رسمی یاکه ویدېوسینینگ ترقهتیلیشیگه رخصت بېرمهگن. قندهار قناتی بویروغی بیلن حتا بعضی ولایتلرده دولت تلویزیونلریده هم تصویر اوزهتیش تعقیقلنگن.
قدرتنی انحصار قیلیش و یېتکرمهلرنی سرکوب اېتیش
طالبان رهبری، گروه تامانیدن «مشرتابه» دېب اتهلووچی شخص، افغانستانده کوچ نینگ مطلق مرکزلشگن توزیلمهسینی یرهتگن. اونینگ رهبرلیگی آستیده طالبان نینگ اخبارات و مدنیت وزیرلیگی برچه ژورنالیستلرگه قووغیندهگی (مخالفتدهگی) عامهوي اخبارات واسطهلری بیلن همکارلیک قیلمسلیکنی بویورگن. بو بویروغنی بوزیش طالبان استخباراتی تامانیدن تعقیب و حبسگه آلیب کېلیشی ممکن.
ایچکی عامهوي اخبارات واسطهلری تضییق و سانسور آستیده ایشلهیاتگن بیر پیتده، قووغیندهگی یېتکرمهلر اېسه طالبان حکمرانلیگی آستیده خلق نینگ کوندهلیک عذاب-عقوبتلرینی یاریتیشگه حرکت قیلماقده. بیراق اینترنت اوزیلگن یاکه چېکلنگن حالتده، شو آزگینه معلومات آقیمی هم بوتونلهی تۉختهیدی عیناً منه شو حالتنی طالبان خواهلهماقده.
مریم (مستعار)، افغانستاننینگ غربي ولایتلریدن بیریده ایشلاوچی عیال ژورنالیست، «اطلاعات روز» گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده اینترنت اۉچیریلگنیده طالبان اونی ینه یاقیشیگه ایشانمهگنینی ایتهدی. او ایکّی کونلیک اوزیلیش دوامیده وقتینینگ کۉپ قِسمینی خانهسیده اۉتکزگنینی بیلدیرهدی. او شوندهی دېیدی: «مېن عیاللر و قیزلرگه عاید مسألهلرنی یاریتهمن. ژورنالیستلیک عایلهم نینگ یگانه درآمد منبعی، شو بیلن بیرگه، مېن بجره آلهدیگن یگانه ایش. اینترنت اۉچیریلگنیده بوتون امیدیم سۉندی. عیاللر و قیزلرنینگ حیاتینی یاریتیش مېن اوچون افتخار، لېکن بیلمهیمن… احتمال، طالبان ینه اینترنتنی اۉچیرهدی.» مریم نینگ فکریچه، طالبان ژورنالیستلرنی اۉز حکمرانلیگی اوچون خوف دېب بیلهدی. شو باعث او واقعهلرنی یاریتیشده جوده احتیاطکار بۉلیشگه مجبور شخصینی یشیرهدی و حبسدن قاچیشگه حرکت قیلهدی. بیراق او ژورنالیستلیک فعالیتینی دوام اېتتیره آلیشیگه
اینترنیت نی اوزیشنینگ عاقبتدلری و انزوا سیاستیگه قیتیش
بوگون اینترنت افغانستاندهگی یشاوچیلر حیاتی، سودا-ساتیق، دولت خدمتلری و تعلیم تیزیمینینگ اجرهلمس قِسمیگه ایلنگن. اینترنتنینگ ینه اۉچیریلیشی میلیونلب انسانلرنینگ حیاتینی ایزدن چیقریشی ممکن. فقط ایکّی کونلیک اوزیلیشنینگ اۉزیاق طالبان حکومتیگه نسبتاً عامهوي ناراضیلیکنی آشیردی. ترقهلگن صورتلرده یشاوچیلر نینگ ایران، پاکستان، تاجیکستان و اۉزبېکستان بیلن چېگرهلردهگی اۉتیش جایلریگه باریب، خارجي سیم-کارتلر آرقهلی اینترنتگه اولنهیاتگنلری کۉرینیب تورردی.
شونگه قرهمهی، طالبان رهبری تامانیدن بېریلگن تۉلیق اینترنت اوزیلیشی بویروغی تۉلیق بجریلمهدی. طالبان ایچیدهگی بعضی منصبدار شخصلر و کوچ توزیلمهلری، جملهدن حقّاني ترماغیگه علاقهدار اعضالر اینترنتگه اولنیش امکانیگه اېگه اېدیلر. حتا دولتگه قرهشلی آریانا هوا یۉللری شرکتی رهبری بختالرحمن شرَافت هم اینترنېت تیکلنیشیدن بیر نېچه ساعت آلدین ایکس صحیفهسیده پروازلر دوام اېتماقده، دېب یازگن اېدی. سۉنگّی تۉرت ییلده اېسه عیان بۉلدیکی، طالبان نهفقط جماعت ساحهسینی، بلکه عادي یشاوچیلرنینگ شخصي حیاتیگه هم ارهلشهدی. اینترنتنی اۉچیریش و نظارت قیلیش اولرنینگ بو اوتاریتر سیاستنی عملگه آشیریشدهگی اساسي واسطهلریدن بیریدیر؛ بو سیاست افغانستاننی تاباره یکّهلشده دوام اېتماقده و یشاوچیلرنی زمانهوي دنیادن بوتکول اوزیب قۉیهدی.
بو وقت ایچیده طالبان ایچیدهگی حقّاني ترماغی، خصوصاً ایچکی ایشلر وزیری سراج الدین حقّاني باشچیلیگیدهگی گروه اینترنتگه اولنگنیچه قالگن گرچه اولر قندهی واسطهلردن فایدهلنگنلیکلری انیق بۉلمهسه-ده. افغانستانده «ثریا»، «استارلینک» و «ویست» کبی صنعي یۉلداش ترماقلری آرقهلی اولنیشینگیز ممکن. بعضی شخصلر عیناً استارلینک آرقهلی آنلاین بۉلیشگه موفق بۉلیشگن. گرچه افغانستان استارلیک نینگ رسمي قمراویدهگی دولتلر رۉیخطیده بۉلمهسه-ده، بو ترماق «رومینگ» آرقهلی رخصت اېتیلگن دولتلرده رۉیخطدن اۉتگن قوریلمهلرنی چېکلنگن حدودلرده هم ایشلهتیشگه امکان بېرهدی. البته، بوندهی خدمتلر جوده قیمتگه توشهدی. طالبان اۉتگن عصر نینگ 90-ییللرینینگ ایکّینچی یرمیده هم تلویزیون اېشیتتیریش و ویدیو تصویرگه آلیشنی تعقیقلهگن و افغانستاننی گلابل یکّهلنیشگه آلیب کېلگن اېدی. بوگون هم کۉرینیب توریبدیکی، اولر اۉز قرهشلرینی اۉزگرتیرمهگن. هر کونی اۉتهیاتگن باشقروو تجربهسی شونی کۉرستماقدهکی، زمانهوي دنیا اۉزگریشلرینی قبول قیلیش اولر اوچون دېیرلی امکانسیز، و اولر هنوزگچه تکنالوژيگه کیریشنی چېکلشگه اورینماقده.
