شمشاد زلمی
اۉتگن چهارشنبه کونی، کابلدن قندهارگه بارگن طالبان وزیرلری، ایکّی تیک اوچرده امیدسیز طرزده کابلگه قَیتیشگه مجبور بۉلیشدیلر. اولر اۉز یېتکچیسی ملا هبتاللهنی بوتون مملکت بۉیلب اینترنتنی اوزیب قۉییش قراریدن واز کېچیشگه کۉندیره آلیشمهدی. اما حالت فوق العاده بۉلگنلیگی سببلی، بوتون مملکتده اینترنت و علاقه خدمتلری تۉستدن اوزیلدی. شونده طالبان حکومتی زودلیک بیلن کابلده ییغیلیش اۉتکزدی و بو گروهنینگ باش وزیری فرمانی بیلن اینترنتنی قَیته یاقیش بویروغی بېریلدی. بیراق بو بویروق قندهاردن اېمس، کابلدهگی رسميلر تامانیدن بېریلگنی اوچون، بو ایش طالبان دایرهسیده “اطاعتسیزلیک” دېب بهالندی. نتیجهده، طالبان ساختاری ایکّی گروهگه اجرهلدی. بیر تامانده ملا هبتاللهگه مطلق اطاعتنی ضرور دېب بیلووچیلر؛ ایکّینچی تامانده اېسه، کابلده جایلشگن اکثریت طالبان رسميلری بۉلیب، اولر هېچ بۉلمهگنده اینترنت کبی مسألهلرده عملي یاندشوو طرفداری.
اینترنت و علاقه خدمتلرینینگ اوزیلیشی نهفقط افغانستان خلقینینگ شخصي حیاتینی ایزدن چیقردی، بلکه طالبان حکومتینینگ یرمی ایش فعالیتینی هم تۉختهتدی. بو حالت طالباننی ینه-ده کۉپراق انگلهتدی. اولر اینترنت بۉلمهسه، اۉز حکومتلرینی باشقره آلمهیدی. شو بیلن بیرگه، اولر خلق آرهسیدهگی ناراضیلیکدن هم چۉچیب قالگن بۉلیشی ممکن. اینترنتدهگی چېکلاولر بېکار قیلینیب، طالباننینگ ترغیبات کاناللری ینه فعال بۉله باشلهگچ، اولرنینگ مناسبتیدن کۉرینیب تورردیکی بو قراردن اونچهلیک ممنون اېمسلر. ایلک بار، اَیریم طالبان ترغیبات کاناللری بو قرارنی آچیقچهسیگه تنقید قیلدی و اونی «جوده مسوولیتسیز» دېب اتهدی. شو بیلن بیر وقتده، اجتماعي ترماقلرده طالبلرنینگ تورلی ترغیبات کاناللری اۉرتهسیده جدّي تفاوتلر یوزهگه کېلدی. کۉپلب کاناللر اینترنت چېکلاوینینگ بېکار قیلینیشی طفیلی طالبان باش وزیری ملا محمد حسن آخوندنی مقتهب، اونی “بابا” دېب اتهی باشلهدیلر و اونینگ قرارلرینی آچیق قۉللب-قوّتلهدیلر. بیراق، شو بیلن بیرگه باشقه کاناللر هم فعال بۉلیب، اولر ملا هبتاللهنینگ ایلگری ایتگن گپلرینی قَیته اعلان قیلیشماقده، اونگه بۉلگن «اطاعت»نی تأکیدلب، «بیز اوچون فقط اسلام مهم، و قندهی قرار بۉلسه هم، قبول قیلینیشی کېرهک،» دېب یازیشماقده.
شو طریقه، بیرینچی مرته طالبان ایچیدهگی بو آچیق بۉلینیش، اوشبو گروهگه علاقهدار اجتماعي ترماقلرده هم اۉز عکسینی تاپدی. اېندی انیق کۉرینماقده. قَیسی کاناللر ملا محمدحسن آخوندنینگ قرارینی قۉللب-قوّتلهماقده و تیار توریبدی هېچ بۉلمهگنده اینترنت مسألهسیده ملا هبتاللهگه بۉیسونمسلیککه. بو نینگ نتیجهسیده، ایلک بار طالبان ایچیدهگی عمومي ذهنیت هم هیبتاللهگه “سۉزسیز اطاعت” غایهسی جدّي سوال آستیگه آلینه باشلهدی. منبعلر، بو بۉلینیش اصلیده طالباننینگ اېنگ یوقاری قتلملریدن کېلیب چیقماقده دېب معلوم قیلهدیلر. اولر اېندی ایلگری بۉلگنی کبی هبتاللهنینگ اینترنت حقیدهگی فرمانینی هم کۉر-کۉرانه قبول قیلیشگه تیار اېمسلر. شو سببلی اوّلا حرکت قیلیشدی اونی قندهارده یوزمه-یوز اوچرهشووده فکریدن قَیتریشگه اورینیشدی. اما شوندهی کۉرینهدیکی، ملا هبتالله طالبان ساختارینینگ تۉله نمایندهسی صفتیده حرکت قیلماقده. طالبان دایم بیر خیل، اۉزگرمس موقعگه اېگه اېکنینی نمایش قیلیشگه اینتیلهدی. بو مسألهده هم او شوندهی موقعده توریبدی و خبرلر بۉییچه، او اۉز وزیرلریگه آچیق ایتگن قراری اۉزگرمهیدی. شو سببلی اینترنتنی قَیته فعاللشتیریش بویروغی قندهاردن اېمس، بلکه کابلدهگی باش وزیرنینگ ادارهسیدن چیقریلگن.
بو معلوماتلردن شونی انگلش ممکنکی، طالبان گروهی هېچ بۉلمهگنده اینترنتنی اۉچیریش یاکه اۉچیریمسلیک مسألهسیده ایکّی گروهگه بۉلینگن. بیر تامانده کابلدهگی وزیرلر و رسميلر بۉلیب، اولرنینگ اکثریتی اینترنتنی اۉچیریشگه قرشی. ایکّینچی تامانده اېسه قندهاردهگی رهبر ملا هبتالله و اونینگ اطرافیدهگیلر توریبدی، بو گروه کابل و باشقه بعضی ولایتلرده هم طرفدارلرگه اېگه.
ملا هبتالله اینترنتنی اۉچیریشگه گۉیاکه دیني اساسلر کېلتیرهیاتگن بۉلسه-ده، او بو قرارنینگ عملي عاقبتلرینی توشونیشنی ایستهمهیپتی یاکه بونگه قادر اېمس. بلکه عیناً شو توشونماوچیلیک یاکه قَیسرلیک وزیرلرینی قندهاردهگی ییغیلیشده ایلک بار استعفا وریانتینی کۉریب چیقیشگه مجبور قیلگن. چونکه اولر بیلهدیکی، بوندهی قتّيققۉللیک بیلن «امیرلیک» نینگ اۉزی خوف آستیده قالماقده. ایتیشلریچه، بو وزیرلر نهفقط بو قرارنی بېکار قیلیشگه کېلیشیب آلیشگن، بلکه اگر ملا هبتالله اۉز موقفیده قتّيق تورهوېرسه، اونی چېتلهتیش کېرهک، دېگن فکرده بیرلشیشگن. گرچه هبتالله اولرنینگ استعفاسینی رد اېتیب، هر قندهی «گناه» اوچون اېندی مسوولیتنی اۉزلری ذمّهلریگه آلیشلری کېرهکلیگینی ایتگن بۉلسه-ده، او هم، طرفدارلری هم بیلیشهدی. ایلک بار اونینگ حاکمیتی شبهه آستیگه آلینگن و بو حالت کېلهجکدهگی «اطاعتسیزلیکلر» اوچون یۉل آچیشی ممکن.
طالبان ایچکی توزیلمهسیده حاکمیت تۉلیق مرکزلشگن و “مطلق اطاعت” مرکزي رۉل اۉینهیدیگن بیر تیزیمده، رهبر نینگ فرمانیگه قرشی چیقیش و اونگه ضد روشده حکومت ایشلرینی دوام اېتتیریش عادي بیر مسأله اېمس. بو حالت نهفقط ملا هیبهتوللاه و قندههاردهگی دایرهسی نینگ حاکمیتینی شبهه آستیگه قۉیهدی، بلکه باشقه قرارلرینی هم سوال آستیگه آلیشگه جرعت بېرهدی.
ملا یبتاللهنینگ اینترنت بارهسیدهگی فرمانی عملده بجریلمهی قالیشی او اوچون هم سیاسي آبرو، هم شخصي موقع نقطهٔ نظریدن بیر مغلوبیت دیر. او اېندیلیکده اۉز بویروغینی اوّلگیدېک سۉزسیز بجرتیره آلمهیدی و کمیده طالبان ایچیده حاکمیتنی قسماً بۉلیشیشگه مجبور بۉلهدی. بو اېسه او هېچ قچان قبول قیلیشگه تیار بۉلمهگن نرسهدیر، چونکه او دایمي روشده “مطلق اطاعت”نی طلب قیلگن.
اما بو سفر بو “اطاعت” و “حقیقت” حقیدهگی روایت نهفقط یوقاری دایرهده، بلکه قویی قتلملرده هم سۉکیلدی. احتمال عیناً شو اطاعتسیزلیک و نظارت یۉقاتلیشی سببلی او هنوزگچه اینترنتنینگ آچیق قالیشیگه راضی اېمس و اَیریم منبعلرگه کۉره، امکان تاپیشی بیلن اونی ینه اۉچیرماقچی.
افتیدن، حاضر طالبان بو مسألهده بوتونلهی ایکّی گروهگه بۉلینگن. بیر تامانده سراجالدین حقّاني، ملا یعقوب، ملابرادر و باشقه یوقاری لوازملی وزیرلر تورسه، باشقه تامانده ملاهبتالله و اونینگ اَیریم طرفدارلری اۉز موقفیده قطعي توریبدی. اگر ملاهبتالله هنوز فرمانینی قَیتریب آلمهسه و اینترنتنی یاپیش قراریده توریشده دوام اېتسه، اولر آرهسیده قوراللی تۉقنهشوو احتمالی آشهدی.
اما سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده بیرینچی مرته طالبان نینگ کۉپلب یوقاری منصبدار شخصلری بیر آوازدن اونینگ بویروغیگه قرشی چیققنینی حسابگه آلسک، بو باسیم احتمال ملاهبتاللهنی فرمانینی بېکار قیلیشگه یاکه هېچ بۉلمهگنده اونگه بۉیسونمسلیککه کۉز یومیشگه مجبور قیلیشی ممکن. بو حالده او موقفینی “دیني اساس” بیلن اېمس، بلکه حاکمیت شریکلرینینگ باسیمی آستیده اۉزگرتیرگن بۉلهدی.
اگر او ضعیفلیک طفیلی قوراللی قرهمه-قرشیلیکدن چېکینیشنی تنلهسه-یو، شونچهکه باسیم سببلی فرماننی بېکار قیلیشنی ایستهمسه، اونده یگانه قالگن وریانت استعفاگه چیقیش دیر. بو اېسه حاضرگچه او رد اېتیب کېلگن یۉل سنهلهدی.
اگر کابلده جایلشگن طالبان عملدارلری ملا هبتاللهنینگ موضعیگه ضد روشده اینترنتنی آچیق حالده سقلشگه موفق بۉلیشسه، بو بیرینچی بار «مطلق اطاعت» و هبتالله نینگ مرکزلشگن حاکمیتی حقیدهگی روایتنی کېسکین شبهه آستیگه قۉیهدی. بوآخرگی تۉرت ییل ایچیده قطعي رهبر اوستیدن عملي، مُراضاتگه مایل وزیرلرنینگ ایلک غلبهسی بۉلهدی؛ و بو غلبهنی ملاهبتالله هېچ قچان قبول قیله آلمهیدی.
