صائمه فتحی
کوز آیلریدن بیری نینگ بیر کونی توشدن کېین اسدالله خاتینی بیلن اوی اېگهسی نینگ آلدیگه باریب، اجاره مسألهسینی محاکمه قیلدی؛ بو صحبت اولر نینگ یېلکهسیگه توشگن آغیر ایشسیزلیک و مالیوي ناچارلیک باسیمی آستیده مجبور بۉلیب یوزهگه کېلگن اېدی. اسدالله نینگ یېتّی کیشیدن عبارت عایلهسی شوندهی شرایطده یشه یپتیکی، برچه اعضالر آرهسیده فقط بیر کیشی عمومي یۉل بۉییده کیچیک ارابهچهده ینگی باشلنگن اۉزینی-اۉزی بند قیلگن ایش بیلن شغللنهدی، قالگنلری اېسه آیلر دوامیده ایشسیزلیک بیلن کورهشیب کېلماقده. بو عایله اۉن ییللیک مهاجرلیکدن سۉنگ بیر نېچه آی اوّل تهراندن افغانستانگه قَیتیب کېلگن و کابل نینگ دشت برچی حدودیده اجارهگه اوی آلگن؛ آیلیک اجارهسی 10 مینگ افغاني بۉلگن بو اوی اولر اوچون باشپناه تاپیشدهگی سۉنگگی امکان حسابلنهدی.
اسدالله و اونینگ خاتینی اوی اېگهسی بیلن اوچرهشووگه شوندهی امید بیلن باریشگندی-کی، آغیر یشش شرایطلرینی توشونتیریش آرقهلی بلکه اوی اجاره پولی بیرآز کمهیتیریلسه؛ اما بو قیسقه و مۉرت امید صحبت نینگ باشیدهیاق امیدسیزلیک و اچّیق کیفیتگه المشدی. اسدالله نینگ ایتیشیچه، اوی اېگهسی قۉپال و تحقیرلاوچی مناسبت بیلن اجاره حقینی کمهیتیریش حقیدهگی هر قندهی تکلیفنی رد اېتیب، قطعي آهنگده شوندهی دېگن:
«اوییمنی سیز اجارهگه آلگن نرخدن هم قیمتراققه بېریشهدی. مېن سیزگه یخشیلیک قیلدیم. بوندن پست اجاره عموماً ممکن اېمس. اگر خواهلهسنگیز، باشقه اوی تاپیشینگیز ممکن؛ بیر کون نینگ ایچیده ینگی اجارهچی تاپیلهدی.»
بو گپلر اقتصادي جوابدن کۉره کۉپراق کابلدهگی اوی-جای بازاری نینگ شفقتسیز حقیقتینی عکس اېتتیرهدی؛ بو بازارده ملک اېگهسی نینگ قۉلی بلند، اجارهچی نینگ اېسه قۉلی بۉش بۉلیب، هر قندهی مذاکره اېگهسی فایدهسیگه باشی بېرک کۉچهگه کیریب قالهدی. یقینده مهاجرلیکدن قَیتگن و حلی اۉز حیاتی نینگ ایلدیزلرینی مملکت اقتصادیاتی نینگ بېقرار توپراغیده مستحکملب اولگورمهگن بیر عایله اوچون بو جواب باشپناه قنچهلیک نازک اېکنینی و طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی پایتختده حیات نینگ کېلهجگی نقدر ناانیق اېکنینی آچیق-آیدین آگاهلنتیرووچی اشاره اېدی. اگر خواهلهسنگیز، متننی ینهده بدیعي، حسابات-ژورنالیستیک یاکه انسان حقوقلری حساباتیگه ماس اسلوبده هم قَیته ایشلشیم ممکن.
اۉشه صحبتدن قریب بېش آی اۉتدی و اسدالله نینگ عایلهسی شو کونگچه قرض آلیش همده تورلی ميده و بېقرار ایشلرنی بجریش آرقهلی اۉزینی زۉرغه تیکلب کېلماقده. بو مدت ایچیده اسدالله ینگی اوی تاپه آلمهدی و مجبورن اۉشه تام آستیده قالیشگه مجبور بۉلدی؛ بو تام اېسه کوندن-کونگه کېچهگیدن هم آغیرراق بۉلیب اونینگ یېلکهسیگه باسیم قیلماقده. مالیوي معمالر کون سیین چوقورلشیب، یېتّی کیشیلیک بو عایله نینگ حیاتینی تاباره ناچارلیک و تشویش گِردابیگه تارتماقده. هر آی اۉتگنی سیین اجاره حقینی تۉلهش ینهده کتّه معماگه اَیلنماقده، کېلهجک اېسه اۉتمیشدن هم کۉره موهومراق کۉرینماقده.
ینگی بوریلیشده، اوی اېگهسی بیر نېچه کون اوّل اسدالله گه امکان قدَر تېزراق باشقه اوی تاپیشی کېرهکلیگینی معلوم قیلگن. اونینگ ایتیشیچه، بو اوی ینگی اجارهچیگه 600 مینگ افغاني گرو پولی و آییگه 2 مینگ افغاني اجاره عوضیگه بېریلیشی رېجهلشتیریلگن. بو قرار اسدالله نینگ قالیشگه دایر سۉنگگی امیدلرینی هم برباد قیلدی. اېندی او کونلرینی کابل نینگ تار کۉچه-کۉیلریده ارزانراق اوی ایزلش بیلن اۉتکزماقده؛ درآمدسیز بیر عایله اوچون بو ایزلنیش یېچیمدن کۉره کۉپراق باشی بېرک کۉچهنی اېسلهتهدی. هر بیر اۉتگن کون بیلن اسدالله نینگ تیریکچیلیک احوالی ینه-ده آغیرلشیب بارماقده و باشپناهسیز قالیش قۉرقووی اونینگ و عایلهسی نینگ حیاتی اوستیگه تاباره آغیرراق سایه سالماقده.
عمومي باشپناهسیزلیک؛ اوی-جای بحرانی نینگ ینگی باسقیچی
اېندی بو معما فقط اسدالله نینگ اۉزیگهگینه خاص اېمس؛ اوی-جای تنقیصلیگی کابل اهالیسی نینگ کۉپچیلیگی اوچون عمومي تشویشگه ایلنگن. اوی-جای بازاری کیملر نینگ قۉلیده و نېگه خلق اوستیدهگی بو قدَر کوچلی باسیمگه قرهمهی، اونده هېچ قندهی یخشیلنیش علامتلری کۉرینمهیپتی؟ اسدالله نینگ عایلهسیدېک، ایشسیزلیک، کم درآمد و حددن تشقری قیمت اجاره حقلری آرهسیده قیسیلیب قالگن عایلهلر اوچون بو حالت وقتینچهلیک معما اېمس، بلکه کوندهلیک و حالدن تایدیرووچی انقراض دیر؛ هر کونی تاباره کېنگهییب بارهیاتگن و اونگه انیق جواب تاپیلمهیاتگن بحران.
کابلدهگی کۉچمس ملک واسطهچیلیگی ادارهلریدن بیری نینگ اېگهسی بۉلگن نیازمحمد حاضرگی اوی-جای بازاریدهگی وضعیتنی «جوده بېترتیب و نظارتدن تشقری» دېب تعریفلهیدی و بوگون کابلده کېچهیاتگن حالت بشارت قیلینهدیگن بازاردن کۉره کۉپراق قانونسیز میدانگه اۉخشهشینی ایتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره: «اوی-جای بازاری دهشتلی درجهده نظارتدن چیقیب کېتگن. هېچ قندهی انیق نرخ یاکه مېزان یۉق؛ هر بیر اوی اېگهسی اۉز خواهشیگه کۉره نرخ بېلگیلهیدی و بو اۉزباشیمچهلیک نینگ آلدینی آلهدیگن هېچ قندهی اداره هم موجود اېمس.»
نیازموههممهد تأکیدلشیچه، بازارده حقیقي رقابت نینگ یۉقلیگی اجاره حقلری نینگ اوزلوکسیز آشیشیدهگی اساسي عامللردن بیریدیر؛ چونکه ملک اېگهلری اجارهچینی جلب قیلیش اوچون رقابت قیلیش اۉرنیگه، عملده بیرته یۉنهلیشده حرکت قیلماقده — کۉپراق فایده آلیش اوچون نرخلرنی کۉتریش.
او بو انقراض نینگ اېنگ یامان جهتی صفتیده اونینگ شهر ایچیدهگی کمبغل و چېکّه حدودلرگه هم یاییلیب بارهیاتگنینی کۉرسهتهدی؛ بو جایلر ایلگری کم درآمدلی عایلهلر اوچون سۉنگگی پناه اېدی. نیازمحمدنینگ ایتیشیچه: «اېندی شهر مرکزی بۉلهدیمی یاکه کمبغل محلهلر بۉلهدیمی فرقی قالمهدی. ایلگری ارزانراق بۉلگن و کمبغللر یشب کېته آلگن اویلر حاضر خودّی شوندهی بلند نرخلرگه اېگه. یعنی انقراض فقط بیرته حدود یاکه قتلم بیلن چېکلنیب قالمهدی، باشپناهسیزلیک عمومي حالگه ایلندی.» اونینگ نظریده، حتا ارزان حدودلر هم آدملر اوچون قۉل یېتمس بۉلیب قالگنده، اجارهچیلر نینگ عملده چېکینیش اوچون هېچ قندهی امکانیتی قالمهیدی.
باشقه تاماندن، اسدالله سادّه و آچیق آهنگده شوندهی دېیدی: «اگر بو حالت شو طرزده دوام اېتسه و هېچ قندهی اۉزگریش بۉلمهسه، بیز جماعهوي ناراضیلیکلرگه چیقیشگه مجبور بۉلهمیز. بو گپ فقط مېندن اېمس؛ بیزگه اۉخشهگن کۉپلب عایلهلر بار اولر اېندی اجاره حقینی تۉلهشگه قادر اېمس و ایشسیزلیک همده نبضیزلیکدن حالدن تایگن. آدم هر کونی اوی اېگهسی بیلن تارتیشسه، ایش تاپیلمهسه و هېچ کیم بیز نینگ معمامیزگه اعتبار بېرمسه، خلق نینگ صبری توگهیدی.»
او سۉزینی دوام اېتتیریب شوندهی دېیدی: «بیز کۉپ بار ملایم آهنگده گپیریشگه، شکایت قیلیشگه و یېچیم تاپیشگه حرکت قیلدیک، اما هېچ قندهی جواب بۉلمهگنده، اېندی باشقه چاره قالمهیدی. اۉشنده آدملر آوازی اېشیتیلیشی اوچون کۉچهگه چیقیشگه مجبور بۉلهدی. کۉچه آخرگی جای. آدملر شونی اَیتماقچی: اېندی طاقت یۉق، بو حیات اولر اوچون چیدهب بۉلمس درجهگه یېتدی.»
نېگه اوی-جای بازاری بحرانده؟
کابلدهگی اوی-جای بازاریدهگی بحران بیرته عامل یاکه وقتینچهلیک قرار نتیجهسی اېمس، بلکه سۉنگگی ییللرده کوچهیگن بیر نېچه پارالیل و ستروکتوروي جریانلر نینگ تۉقنهشووی نتیجهسیدیر. 1400-ییلده جمهوریت قولهگنیدن سۉنگ، اوی-جای بازاری قیسقه مدتگه پهسهییش و نرخلر نینگ توشیشیگه اوچرهدی؛ اویلر ارزان ساتیلدی، اجاره حقلری پهسهیدی و اجارهچیلر بیرآز نفس آلدی. اما بو حالت اوزاق دوام اېتمهدی.
وقت اۉتیشی بیلن کابل ینه اهالی، حاکمیت و سرمایه مرکزیگه ایلنه باشلهدی، و اینیقسه کیچیک و ارزان اویلر اوچون اوی-جایگه طلب تکلیفدن آشیب کېتدی. قیشلاقلردن شهرگه تېسکری کۉچیش، پاکستان و اېرانلردن کېنگ کۉلملی و تاشقین کبی مهاجرلر نینگ هَیدهلیشی، همده پایتختده یشش و ایشلش نینگ مرکزلشووی بولر نینگ برچهسی طلب باسیمینی مثلی کۉریلمهگن درجهده آشیریشگه آلیب کېلدی؛ شو بیلن بیرگه، شهر نینگ بو اهالینی قبول قیلیش صلاحیتی نه رواجلنگن، نه رېجهلشتیریلگن اېدی.
باشقه تاماندن، اوی-جای تکلیفی نهفقط آشمهگن، بلکه کۉپلب حاللرده دېیرلی نالگه توشگن. دولت یېرلری و ماستر پلان دن تشقریدهگی حدودلرده قوریلیش تعقیقی، شهر لایحهلری دوامیده اویلر نینگ کېنگ کۉلملی بوزیلیشی، طالبان تامانیدن یېرلر نینگ مصادره قیلینیشی یاکه مینگلب ملکلر نینگ ناانیق حالگه کېلیشی، و کم درآمدلی قتلملر اوچون ینگی اویلر قوریلیشی نینگ عملده تۉختشی بولر نینگ برچهسی موجود اویلرنی کمراق و نتیجهده قیمتراق قیلگن. بو سیاستلر قَیسی سبب بیلن عملگه آشیریلگن بۉلمسین، عملده اساسي یوک کابل نینگ اېنگ کمبغل اهالیسیگه و قَیتیب کېلگن کم درآمدلی مهاجرلرگه توشگن؛ اولر نه اوی ساتیب آلیشگه قادر، نه قوریشگه امکانگه اېگه، و مجبورن چېکلنگن و سیقیلگن بازارده باشپناه اجارهسی اوچون رقابت قیلیشگه مجبور بۉلماقده.
اجاره حقلریگه هېچ قندهی نظارت یاکه قانوني لیمیت یۉقلیگی بو انقراضنی ینه-ده چوقورلشتیردی. کابلده اوی اېگهلری عملده اجاره نرخینی «اۉز خواهشیگه کۉره» بېلگیلش امکانیگه اېگه، و اجارهچینی نظارت قیلیش، ترتیبگه سالیش یاکه حمایه قیلیشگه ثمرهلی اۉرگان موجود اېمس. بیر نېچه آی دوامیده آشگن طلب بېواسطه اجاره حقلری نینگ آشیشیگه ایلنگن، اما آدملر نینگ درآمدی یاکه ایش امکانیتلری بونگه متناسب آشمهگن. اسدالله نینگ عایلهسی کبی عایلهلر اوچون اوی-جای خرجتلری بیلن مالیوي امکانیتلر اۉرتهسیدهگی بو تفاوت «اجاره تۉلهش» و «کوندهلیک نان تاپیش» اۉرتهسیده آغریقلی تنلاونی انگلهتهدی؛ بو تنلاو هر آی تکرارلنهدی و هر سفر آلدینگیسیدن آغیرراق بۉلهدی.
کابلدهگی اوی-جای بحرانی فقط ملک اېگهلری طمعگیرلیگی نینگ نتیجهسی اېمس، بلکه آشیب بارهیاتگن طلب، نال تکلیف، طالبان نینگ قۉللب-قوّتلاوسیز و اۉیلب قیلینمهگن سیاستلری همده ضعیف قتلملرنی حمایه قیلووچی میکانیزملرنینگ یۉقلیگی نینگ خوفلی سیدیر. کۉرینهدیکی، بو عامللر بیر وقتده و ستروکتوروي طرزده اعتبارگه آلینمهگونچه، اسدالله و مینگلب باشقه آدملر هر کونی اۉزلریدن سۉرهیدیگن سوال «اوی-جای بازاری کیم نینگ قۉلیده و نېگه یخشیلنمهیپتی؟» جوابسیز قالهوېرهدی و اجارهگه آلینگن اویلر ایچیدهگی ناراضیلیک اجتماعي ناراضیلیک شکلیده جماعت کۉچهلریگه چیقهدی.
طالبان نینگ کاغذ اوستیدهگی کۉرسهتمهلری و بازار
طالبان اوی-جای نرخلرینی نظارت قیلیش اوچون بیر کمیته توزدی و نرخلر 10 فایزگچه آشیشیگه رخصت بېریلدی، اما بیر ییل اۉتیب هم بو کمیسیون هېچ قندهی ثمرهلی ایش قیله آلمهدی. یقینده اېسه برچه اوی-جای بیتیملری واسطهچیلیک ادارهلری آرقهلی عملگه آشیریلیشی بویوریلدی، اما کۉچمس ملک واسطهچیلیگی ادارهسی اېگهسی نیازمحمد شوندهی دېیدی: «اوی اېگهلری بازارده اعلانلر آسیب، بېواسطه اجارهچیلر بیلن سودا قیلیشهدی و طالبان نینگ (امارت نینگ) کۉرسهتمهلرینی چېتلب اۉتیشهدی. حتا بعضی واسطهچیلیک ادارهلری هم اوی اېگهلری بیلن همکارلیک قیلماقده. کۉپلب اویلر نرخی تۉرت ییل آلدینگیگه نسبتاً تۉرت برابر یوقاری نرخده رۉیخطگه آلینماقده.»
کۉپلب کوزهتووچیلر نینگ فکریچه، قانون، قۉللب-قوّتلش میکانیزمی و هر تامانلهمه نظارت یۉقلیگیده، افغانستاندهگی اوی-جای بازاری «اېرکین بازار» نینگ تۉلیق بۉلمهگن نمونهسی (بوندهی ترتیبنی قۉللب-قوّتلاوچی حقوقي رېجیمسیز) شکلیده یوزهگه کېلگن و حکومت نینگ ثمرهلی ارهلشووی جوده چېکلنگن. بیر نېچه آی اۉتیب، طالبان نینگ بویروق آرقهلی ترتیب اۉرنهتیش اورینیشلری ثمرهسیز بۉلدی، چونکه نرخلر اساسن تکلیف و طلب اساسیده بېلگیلنهدی و بویروقلر اقتصادي حقیقتلرنی حسابگه آلمهسدن اعتبارسیز قالدیریلهدی. متخصصلر تأکیدلهیدیکی، اوی-جای بحراننی باشقریش اوچون فقط کاغذ اوستیدهگی بویروقلر اېمس، بلکه انستیتوتلر یرهتیش، شفّافلیک و منطقي رېجهلشتیریش ضرور.
ایشسیزلیک و آزیق-طعام خوفسیزلیگی مسألهلری اوی-جای بحران بیلن بیرلشماقده
اما اوی-جای بحرانی اېندی ینه-ده چوقورراق بیر معما بیلن باغلنگن: کېنگ کۉلملی ایشسیزلیک و جدّي آزیق-طعام خوفسیزلیگی یۉقلیگی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ ینگی حساباتی بۉییچه، افغانستانده ایشسیزلیک درجهسی تخمیناً 75 فایزگه یېتگن و اهالیی نینگ 90 فایزدن آرتیغی قشّاقلیک چیزیغیدن پستده یشهماقده. بو کېنگ قمراولی قشّاقلیک بېواسطه جدّي آزیق-طعام خوفسیزلیگی معماسی بیلن باغلیق.
جهان آزیق-طعام دستوری و «آزیق-طعام خوفسیزلیگینی باسقیچمه-باسقیچ بهالش (IPC )حساباتیگه کۉره، افغانستان دنیادهگی اېنگ جدّي آزیق-طعام انقراضلریدن بیری نینگ آلدیده توریبدی. اوشبو بهالشگه کۉره، 2025-ییل نوامبریدن 2026-ییل مرتگچه بۉلگن دورده تخمیناً 17،4 میلیون کیشی، یعنی مملکت اهالیسی 36 فایزی، آزیق-طعام خوفسیزلیگی بۉییچه 3- و 4-باسقیچلرده بۉلهدی.
اوچینچی باسقیچ، یعنی «بحران» باسقیچی شونی انگلهتهدیکی، عایلهلر اېندی یېترلی و تۉییملی آزیق-طعامگه اېگه اېمس، طعاملنیش قیسقرهدی، آزگینه مال-ملکلرینی ساتیشگه مجبور بۉلهدی و تیریک قالیش اوچون وقتینچهلیک و خوفلی یېچیملرگه مراجعت قیلهدی. شو باسقیچده، اینیقسه بالهلر آرهسیده یېترلیچه آزیقلنتیریلمسلیک تېز سرعتده آشهدی.
تۉرتینچی باسقیچ یاکه «فوق العاده» باسقیچدهگی وضعیت انچه آغیرراق. اوشبو باسقیچده آدملر جدّي آزیق-طعام تنقیصلیگی بیلن یوزلشهدی، آچلیک آچیق کۉرینهدی و یېترلیچه آزیقلنمسلیک همده کسللیکلردن وفات اېتیش خوفی جدّي آشهدی. عایلهلر دېیرلی برچه تیریک قالیش یۉللرینی یۉقاتگن و تېزکار یاردم بۉلمهسه، حیاتی خوف آستیده قالهدی. اوشبو باسقیچ نینگ افغانستانده کېنگ ترقهلیشی، اینیقسه ایشسیز عایلهلر، اېران و پاکستاندن قَیتگن مهاجرلر همده شهرلرنینگ کمبغل حدودلری اهالیسی آرهسیده، تۉلیق انساني فلاکت نینگ سیگنالینی بېرهدی.
شو بیلن بیرگه، افغانستان اهالیسیی نینگ 70 فایزدن آرتیغی انسان پرورلیک یاردمگه باغلیق، اما بو یاردملر هم کېسکین کمهیگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی افغانستان اقتصادیاتینی «نسبتاً برداشلی، لېکن ضعیف» دېب تعریفلب، اساسي اصلاحاتلر عملگه آشیریلمسه، طالبان نینگ رواجلنیش دستورلری نینگ یارقین استقبالگه اېگه اېمسلیگینی آگاهلنتیرگن. پاکستان بیلن چېگره اۉتیش پونکتلری نینگ یاپیلیشی هر کونی مملکت اقتصادیاتیگه تخمیناً بیر میلیون دالر ضرر یېتکزماقده، و قۉشنی دولتلردن فقرالر نینگ مجبورن قَیتریلیشی محنت بازاری، جماعت خدمتلری و اجتماعي بیردملیککه قۉشیمچه باسیم اۉتکزماقده. اوشبو وضعیت نتیجهسیده ایشسیزلیک، قشّاقلیک و آچلیک ایلنمسی یوزهگه کېلگن، او هر کونی کېنگهییب بارهدی و میلیونلب آدملر نینگ حیاتینی بحران و فوق العاده حالت چېگرهسیگه یېتکزماقده.
باشقهلر، اساسن اېراندن قَیتگن مهاجرلر، آچیق هوادهگی حیاتدن قاچیش اوچون کیچیک و یریم یاپیق سودا دوکانلریگه باشپناه تاپیشدی؛ بو جایلر انسان یششی اوچون مۉلجللنمهگن و اېنگ عادي یشش شرایطلریگه اېگه اېمس اېدی. اوشبو جایلرده عایلهلر بۉش جوانلر و بېتون پوللر آرهسیده کون و توننی مینیمال بویوملر بیلن اۉتکزیشدی؛ منتظم سوو، حاجتخانه(تشناب)، برق و تازه هوا امکانیتلریدن محروم بۉلیشدی. جاري یاز کۉپلب عایلهلر اوچون اوی قیدیریش موسمی اېمس، بلکه آخرگی برقرارلیک و انساني قدر-قیمت بېلگیلرینی یۉقاتیش موسمی بۉلدی؛ اوشبو موسمده اقتصادي و شهر تیزیملری نینگ «باشپناه» کبی اېنگ اساسي احتیاجگه جواب بېره آلمهسلیگی آغریقلی و آچیق کۉرینیش بیلن نمایان بۉلدی.
کابل اوی-جای بازاری نینگ کېلگوسی کونلری هم یارقین کۉرینیشگه اېگه اېمس. جاري یازده باشپناه بحرانی و اجاره حقلری نینگ کېسکین آشیشی شونی کۉرسهتدیکی، بازار نینگ یېترلیچه ستروکتورهسی یۉقلیگی، طالبان گروهی نظارتی نینگ موجود اېمسلیگی و اوشبو گروه ادارهلری تامانیدن قۉللب-قوّتلاوچی سیاستلرنینگ یۉقلیگی نرخلرنی رئال باشقریش امکانیتینی یۉققه چیقرگن. طالبان نینگ بویروق کمیتهلری و چېکلنگن کۉرسهتمهلری حاضرگه قدَر اجاره حقلری نینگ آشیشینی یاکه فقرالر نینگ باشپناهسیز قالیشینی تۉختهته آلمهدی، حتا واسطهچیلیک ادارهلری آرقهلی بیتیملرنی نظارت قیلیش اورینیشلری هم آسانلیک بیلن ایلنیب اۉتیلماقده.
