یازووچی تاج محمد اېلسېور
علیشیرنوایی سۉزسیزـ ۳۰دن آشیقاثرمؤلفی، بویوک متفکُّر، اولوغ ادیب و شاعر، اۉرته عصر تیلشناسی، موسیقه بیلیمدانی، تاریخچی و متصوّف ذاتدیر. او اۉزینینگ بنیادکارلیک خذمتلری، تېرن معنالی شعریتی، چُوقور تفکّری، اۉگیت ومعنویتیایله اۉزبېک و جهان ادبیاتی و مدنیّتی تاریخیدن مناسب اۉرین اېگللهگن. تن آلیب ایتیش کېرهککه نوایی اۉز سېر قیرّه اېجادی و گۉزَل اثرلری بیلن اېسکی اۉزبېک تیلی و اۉزبېک ادبیاتینینگ خسته رۉحیگه تازه جان بغیشلهدی. بوتیل و ادبیاتنینگ ایچکی امکانیتلرینی یوزهگه آلیب چیقدی و هرقندهی چُوقورمعنالی اثر یرهتیب، فکر ترهتیشیراقلی اېکنینی اثباتلَب بېردی.
اولوغ بابامیزبیلیم یوقاری مرتبهلی پیلله پایهلرینی شونداقّینه قۉلگه کیریتیب باسیب اۉتگن اېمس؛ بلکه توننی کونگه اولَب، کتابلرگه کۉز نورینی تۉکیب، اوزاق ایزلهنیشلر آرتیدن شودرجهگه یېتیب کېلگنی راست.
نامهاوچون خامه تراش ایلهدیم
خامهاوچون نامه خراش ایلهدیم
نامهم، خط و بیتیگیم بلند آوازهلی بۉلیشی اوچون، شعریت ـ اېجاد یۉلیده جوده کۉپ مشق قیلدیم؛ یَنه قلمیم اوستون و کۉرکم بۉلیشی اوچون قنچهلر قاغاذ صرفلب وقت کېتکزدیم دېیدی شاعر.
. تفکّرگه پرواز بېرووچی قلم و اېجادنینگ قدرتینی چُوقور حس قیلگن نوایی«فرهاد و شیرین» داستانیده بوندهی قیزّیق بیر فکر یوریتهدی :
قلم بیر رهنورد تېزتک دور
ازلدین منزلی فوقالفلک دور
. بو بَیتده نوایی بیتیکنی، بېر تېنگی یۉق تېز یورر، یۉل باسیووچی اوچقیر آتگه اۉخشتَهدی. بو بېداونینگ اۉرنی کۉک اوزره، آسمان اوستیده بۉلسه، اونگه سحرلی برماقلری آرهسیدن جای اجرهتگن، یغرینیگه قَشو بېریب سَکرهتووچی ذات کیم بۉلیشی ممکن؟ نواییگه کۉره هرقندهی کوچسیز برماقلر اېمس؛ معنالربالیگه باتّیریلگن اېلیکدیر بوندهی قلمنینگ حقیقی اېگهلری. بنابرین، اوشبو بَیتده آدمنینگ اۉرنی و منزلتیهم عین شو اۉرینده بۉلیشی تقاضا اېتیلهدی. نوایی بو اۉرینده قلمنینگ جایینی ازلدن چېکسیز لیکده دېیه توشونتیرهدی، بو مقامنی کۉپ محنت و ریاضت عوضیگه قۉلگه کېلتیرسه بۉلهدی دېماقده اولوغ نوایی. بوگپی بیلن علیشېر نوایی قلم و قلمکشلرنینگ کیشیلیک جمعیتیده توتگن اۉرنیگه یوقاری بهابېرهدی. نوایی کۉز قرهشیچه، بیلیم بیر خزینه، بو خزینهنی اۉزیده سقلب کېلهیاتگننرسه بوقلم بۉلهدی. بیتیک و بیلیک یاشلیکده اېگللنگنی یخشی؛ ییگیتلیکده تۉپلنگن ـ ییغیلگن خزینه قرّیلیکده خرجلب یېییلهدیگن بایلیکدیر.
ییگیتلیکده ییغ علمنینگ مخزنی
قریلیغ چاغی خرج قیلغیل انی
نواییگه کۉره عمر بو اۉلچب بېریلگن قیسقهگینه قیمت بها فصل، وقت. هر بیرایشنی اوز وقتیده، اوز موسومیده یعنی بېلده کوچ، بیلکده قوّت باریده بجریب قۉیگن یخشی. آقرسووگه مېنگزهگن وقتنی آرقهگه قَیتهریب بۉلمهیدی. وقت انسان ذاتینی هر کویگه سالهدی؛ داوانلرگه یوزلنتیریب سۉقماقلردن آشیشگه مجبور قیلهدی. غُربت و وطن گدالیک هم عمرنینگ اچّیق تُحفه لریدن. اۉز یورتی و اۉز وطنیده حاکمیتده بۉله توریب هم علیشېر نوایی غُربتدن اۉز اولوشینی آلیشگه مجبور بۉلگن. حیاتی کۉرگولیک وسیناولردن اۉتگن منهبو بَیتلر نه قدر سلماقلی جرنگلب، اۉزیدن معنا ترهتیب توریبدی دېییش ممکن:
غُربتده غریب شادمان بۉلمس اېمیش
اېلانگه شفیق و مهربان بۉلمساېمیش
آلتینقفسایچره گر قیزیلگُل بیتسه
بُلبُلگه تیکاندېک آشیان بۉلمس اېمیش
یعنی: مسافرلیک عالمیده آدم بالهسی هیچ شاد بۉلمهیدی؛ آدملر غریبلیک چېکّن کیشیگه التفات ومهربانلیک کۉرسَتمساېکن. مسافرلیک دیاریده قنچه شان ودبدبه و امکانیتلر بیلن یشهسنگ هم، اۉزینگنینگ کُلبهنگ؛ اۉز اویینگ یخشیدېگن چُوقور معنالرنی بیزگه اۉقتّیریب توریبدی بابامیز..
یۉل یامان و یخشی سیدین یېمه غم
بسم الله دېگیل و قۉیگیل قدم
ایش، اۉقیش نوایېنینگ جان و دلیبۉلگن. او بیر نرسهنی کۉنگیل گه تۉکدینگمی؟ بیران رېجهنی خَیالینگده چیزدینگمی؟ فیصلهگه سالیب اۉتیرمسدن بیردن ایشگه کیر! و قیغورمَی قدم تشله دېیه یَنه بابامیز بیزگه اۉگیت بېرهدی. و نهایت همّهگه آچیق -آیدین و مشهور نوایینینگ منهبو بیزاوچون یۉلچی یولدوز و اۉزیدن نور پارلهتیب تورووچی بَیت:
آدمی اېرسانگ دېماگیلآدمی
آنیکه یۉق خلق غمیدینغمی
میاق بۉلیب خذمت قیلهدی، کېنگ اۉیلهیدی پخته یازهدی نوایی حضرتلری. اولوغ بابامیزده بونقه شاه بَیتلرنینگ سان وسناغی یۉق. بیز شولرگه عمل قیلسک، تیلیمیز ـ نطقیمیزنی بېزهب، نوایی سۉزلری و معنالی اۉگیتلری بیلن بایتسک، شونینگ اۉزی بیز اوچون بیتمس و توکمنس بیر دولت و خزینهدیر.
