عادله سنگلاخی
طالباننینگ ینه حاکمیت تېپهسیگه کېلیشی بیلن افغانستان عیاللرینینگ بو گروه چېکلاولریگه قرشی کورهشی مدنی فعالیتلر، ناراضیلیک کمپاینلری و اۉتگن ییللردهگی یوتوقلرنی سقلب قالیش حرکتلری بیلن اویغونلشدی. بیراق خوفسیزلیک باسیملری، ناراضیلیکدهگی عیاللر آرهسیده یېترلی تجربه و متخصصلیکنینگ یۉقلیگی، فعالیتلرده شفّافلیک یېتیشمسلیگی همده ایچکی کېلیشماوچیلیکلر بو قرشیلیک یۉلینی قیینچیلیک و معمالرگه دچار قیلماقده.
2001-ییلده طالباننینگ قولهشیدن سۉنگ، دنیا جماعهچیلیگینینگ قۉللب-قوّتلشی طفیلی افغانستان عیاللری تعلیمي، اجتماعي، اقتصادي و سیاسي ساحهلرده اشتراک اېتیشگه موفق بۉلدیلر. اما 2021-ییلده طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگچ، بو یوتوقلرنینگ کۉپی یۉق قیلیندی یاکه چېتگه سوریب قۉییلدی.
2021-ییلدن کېین افغانستان عیاللری تورلی شهرلرده کۉچه ناراضیلیکلریگه چیقیشدی. بو ناراضیلیکلر اساسا کابل و باشقه ییریک شهرلرده اۉتکزیلگن بۉلیب، اولرنینگ اساسي طلبلرینی تعلیم آلیش حقوقی، ایش بیلن تأمینلنیش، سۉز اېرکینلیگی و سیاسي جریانلرده اشتراک اېتیش امکانیتی تشکیل قیلردی. اوشبو نمایشلر مملکت ایچیده قتّيق باستیریلگن بۉلسه-ده، خلق ارا میدانده افغانستان عیاللرینینگ احوالینی یاریتیشگه و طالباننینگ کېسکین باسیملرینی فاش اېتیشگه یاردم بېردی. بیراق افغانستان عیاللری ناراضیلیکلری، باشقه کۉپلب مدنی حرکتلر سینگری، معمالردن خالی اېمس اېدی.
انسان حقوقلری و عیاللر حقوقلری فعالی مزدا مِهرگان نینگ سۉزلریگه کۉره، عیاللر حرکتلری نینگ «یوتوقلری» حقیده گپیریش اۉته مشکل. اونینگ فکریچه، افغانستانده کورهش آلیب بارهیاتگن شخصلر و گروهلر عملده حیاتلرینی خوف آستیگه قۉییشماقده. بو محیطده کوچلی قۉرقوو حکم سورماقده و اېنگ کتّه معما هم شودیر. او شوندهی دېیدی: «بو آدملر حتی قیینچیلیک بیلن بیر جایگه تۉپلنیشلری ممکن، صحبت و اوچرهشوولر اوچون امکانیت جوده تارهییب کېتگن. باشقه تاماندن، کېسکین سانسور و آغیر اقتصادي شرایطلر منبعلرگه، کۉپ حاللرده اېسه انترنتگه کیریشنی هم مشکل قیلیب قۉیگن».
اونینگ سۉزلریگه کۉره، قۉشنی مملکتلر یاکه غرب دولتلریگه ترقهلیب کېتگن باشقه بیر گروه عیاللر هم تورلی معمالر بیلن یوزمه-یوز کېلماقده. اېران و پاکستاندهگی عیاللرنینگ ناانیق حالتی، دیپورت قیلینیشدن دایمي قۉرقوو، خوفسیزلیک و اقتصادي معمالر بیر تامانده بۉلسه، غرب مملکتلریگه یېتیب کېلگنلرنینگ یالغیزلیک و ینگی معمالر بیلن کورهشیشی باشقه تامانده توریبدی.
خانم مِهرگاننینگ فکریچه، دنیا جماعهچیلیگی افغان جمعیتی حقیده بیلهیاتگن نرسهلرنینگ کۉپی عیاللر و «کۉیر» جمعیتینینگ کورهشلریگه باغلیق دیر. او اۉزینینگ سۉزلریده، «مسأله فقط عامهوي حرکتلر اېمس. یکّه شخصلرنینگ ناراضیلیکلری، خبردارلیک یرهتیش تشبثلری و حکایه قیلیشلری هم جوده مهم. دنیانینگ افغان عیاللرینی تنیشی جوده ناحقیقي و علاقهسیزدیر. اېرکینلیک طرفداری گروهلرنینگ بو قرهشنی اۉزگرتیریشگه قرهتیلگن سعی-حرکتلری تأثیرلی بۉلهدی. اما مهم جهتی شوندهکی، بو سعی-حرکتلرنی یکوني نتیجهگه یېتگن دېب حسابلهمسلیگیمیز کېرهک. حاضرگچه ناراضیلر آدرسیدن بۉلیب اۉتگن واقعهلر قدرلیدیر، لېکن اصلا یېترلی اېمس».
«افغانستان عدالتپرور عیاللر حرکتی» اساسچیسی هودا خموش، 2021-ییلدن سۉنگ افغانستان عیاللر حرکتلری قتّيق باستیریلدی و کۉپلب کۉچه ناراضیلیکلری تۉختهتیلدی دېب ایتهدی. اما یشیرین و آنلاین تعلیم، اوی شرایطیده ناراضیلیکلر، حجتلشتیریش و حکایه قیلیش کبی تشبثلر دوام اېتدی. اوشبو فعالیتلر عیاللرنینگ بیر قِسمینینگ آوازینی خلق ارا میدانلرگه یېتکزیشگه موفق بۉلدی، گرچه یوتوقلر چېکلنگن و مشقت بیلن قۉلگه کیریتیلگن بۉلسه-ده.
زهرا، ژورنالیست و انسان حقوقلری فعالی (اونینگ اصل اسمی بو گزارش کېلتیریلمهیدی)، شوندهی دیدی؛ طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ، عیاللر حرکتلری خلق ارا همجعیت، یېتکرمهلر و آدملر اعتباری نینگ مرکزیده بۉلسه-ده، سېزیلرلی یوتوقلرگه اېریشه آلمهدی. اونینگ فکریچه، عیاللر حرکتلری اویوشمهگن، رېجهسیز و اوزاق مدتلی استراتیژيدن محروم بۉلیب عملگه آشیریلماقده، بو اېسه خلق آنگیده اولرنینگ ایشانچلیلیگینی کمهیتیرگن.
بعضی عیال حقوقلری فعاللرینینگ تأکیدلشیچه، بو حرکتلر آرهسیدهگی ترقاقلیک و ایچکی رقابتلر یگانه آواز شکللنیشیگه تۉسقینلیک قیلماقده همده اولرنینگ فعالیتینی بهالشنی کۉپ قیرّهلی و مرکّب مسألهگه ایلنتیرماقده. اولرنینگ ایتیشیچه، طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگچ، کۉپلب عیاللر حرکتلری تنیقلی شخصلر رهبرلیگیده خلق ارا تشکیلاتلردن مبلغ آلیش مقصدیده شکللندی. اولر اَیریم لایحهلرنی آلیب، چېکلنگن فعالیتلرنی عملگه آشیریش آرقهلی سېزیلرلی مالیوي یاردملرنی قۉلگه کیریتیشگه موفق بۉلدیلر.
خانیم مِهرگان، «مېنینگ نظریمده، بیزلرنینگ کۉپچیلیگیمیز کورهش اوچون یېترلی بیلیم و خبردارلیککه اېگه اېمس میز. بو اېسه کۉپلب حاللرده عاقبت و جهتلرنی حسابگه آلمسدن حرکت قیلیشیمیزگه سبب بۉلهدی. اگر حرکتلر آنگ، توشونچه، سواد و صمیميتگه اساسلنمهگن بۉلسه، کورهش یۉلی باشقهلرنینگ قۉلیگه اۉتهدی و اجتماعي حرکتلر باشقهلر تامانیدن سوءاستعمال قیلینهدیگن واسطهگه ایلنهدی». دېب قۉشیمه قیلیشهدی.
هودا خموشنینگ تأکیدلشیچه، عیاللر حرکتلرینینگ اساسي معمالری طالبان تامانیدن باستیریش، زۉراورلیک و تهدیدلر، خلق ارا میداندهگی طالبان لابیچیلرینینگ باسیمی همده حرکتلرنی برقرار و اوزاق مدتلی استراتیژيلرگه ایلنتیره آلمهسلیک دیر.لابیچیلرنینگ کوچلی رۉلی و خلق ارا دایرهلردهگی تأثیری عیاللر ناراضیلیکلری و طلبلرینی ثمرهسیزلنتیریب یوبارماقده دېب اوغولهدی خموش. بوندن تشقری، خلق ارا همجعیت ایچکریدهگی و تشقریدهگی عیاللرنی علیحده کۉرهیاتگنی هم بېواسطه تأثیرچنلیکنی کمهیتیرگن.
زهرا اېسه «گرچه بو حرکتلرده فعال بۉلگن بیر قنچه عیاللر طالبان تامانیدن زۉراورلیک، زۉرلش و حتی اۉلدیریش قربانیگه ایلنگن بۉلسه-ده، عیاللر ضرور بیلیم و کۉنیکمهلرنی اېگهللش، ناراضیلیک و بیرلیکنی شکللنتیریش بارهسیده یېترلی سعی-حرکت قیلمهگن» دېیه تیلگه آلهدی. او نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اگر حاضرچه طالبان خلقارا همجعیت تامانیدن تن آلینمهگن بۉلسه-ده، عیاللرنینگ فعالیتیده انیق رېجهلشتیریش و شفّافلیک یۉقالسه همده خلق بیلن ضرور اویغونلیک حاصل قیلینمسه، بو ناراضیلیکلرنینگ تأثیری اوزاق دوام اېتمهیدی.
خانم مِهرگان نینگ سۉزلریگه کۉره، سۉنگّی ییللرده کۉپلب عیال ناراضیلیک گروهلری مکافات آلیش، مداللرنی نمایش قیلیش و فخري یارلیقلرنی قۉلگه کیریتیش بیلن بند بۉلیشدی. «اولر نیمه اوچون بیر-بیرینینگ بۉینیگه مدال ایلیشیپتی، نامعلوم»، دېیدی او. اونینگ نظریده، عملي ایشلر نینگ یۉقلیگی جوده سېزیلماقده. مِهرگاننینگ فکریچه، افغان عیاللری نینگ احتیاجی ناراضیلیک، تحلیل، حکایه قیلیش، حجتلشتیریش، گپیریش و اېشیتیش همده وضعیتنی انگلش دیر. اما حاضرچه دوام اېتهیاتگن جریانلر کۉپراق قهرمان یرهتیش، شهرتپرستلیک و «رهبریسش»گه اۉخشهیدی.
هودا خموش اېسه عیاللر حرکتلریگه بۉلگن شبههلر نینگ ایلدیزینی سۉنگّی 20 ییللیک « انجیاوبازی تجربهسیده کۉرهدی. اونگه کۉره، عیاللر ناراضیلیک حرکتلری لایحهبازلیک محصولی بۉلمهگن. خَماش نینگ ایتیشیچه، ترقاقلیک، قرشی کوچلر تأثیری و اویوشمهگنلیک کبی ضعیف تامانلر بۉلسه-ده، بو اولرنینگ تۉلیق قرم یاکه فقط پول اوچون حرکت قیلهیاتگنینی انگلهتمهیدی. مالیوي یاردم آلیشنینگ اۉزی هم سلبي اېمس. اساسي معما شفّافلیکنینگ یۉقلیگی و خوفسیزلیک شرایطلری دیر، عیناً شو جهتلر عیاللر حرکتلرینی جماعتچیلیک شبههسیگه دچار قیلماقده.
شونگه قرهمهی، زهرانینگ ایتیشیچه، او اَیریم عیاللر ناراضیلیک حرکتلرینینگ تشبثکارلری و رهبرلری انسان حقوقلری تشکیلاتلریدن کتّه مبلغلر آلگنیگه گواه بۉلگن. زهرانینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو پوللرنینگ تقدیری و قندهی صرفلنگنی شفّاف اېمس. او «یېرآستی مکتبلری» مسألهسیگه تۉختهلیب، شوندهی دېیدی: «مېن ژورنالیستمن. بو حرکتلر افغانستان نینگ هېچ قَیسی ولایتیده شوندهی بیر یېرآستی مکتبینی تشکیل قیله آلمهگن، اونده هېچ بۉلمهگنده یوز نفر قیز اۉقياتگن بۉلسین.»
زهرانینگ فکریچه، اَیریم رهبرلر افغانستان عیاللرینینگ نامیدن اېنگ یامان طرزده فایدهلنیب، خلق ارا تشکیلاتلردن پول آلیشگه اورینماقده. او، بو حرکتلرنینگ کۉپلب اعضالری اصلیده اساسچیلرنینگ عایله اعضالریدن عبارت، اما حقیقي خوف آستیده بۉلگن، طالبان نینگ قۉلیده «سېکین-استه اۉلیم»نی باشدن کېچیرهیاتگن عیاللر اېمس دېیه تاکیدلهیدی.
ناراضیلیک حرکتلرینینگ فقط شهرلر درجهسیده تۉپلنیشی و افغانستان قیشلاقلریدهگی عیاللر بیلن علاقه اۉرنهتیلمهگنلیگی هم بعضیلر نینگ فکریچه، هنوز یېترلی درجهده اعتبار قازانمهگن معمالردن بیری دیر.
زهرا، افغانستاندهگی عیاللرنینگ یرمیدن کۉپی اصلیده قیشلاقلرده یشهیدی. شو باعثدن، بو حرکتلر او عیاللر بیلن علاقه اۉرنهتیش اوچون هېچ قندهی یۉل-یۉریق ایشلب چیقمهگن و حاضر هم یۉق دېب اورغولهیدی. اونینگ ایتیشیچه، اوزاق منطقهلرده یشهیاتگن کۉپلب عیاللر «عیاللر ناراضیلیک حرکتی» دېگن نام نینگ اۉزیدن هم بېخبر.
بیراق هودا خموش باشقهچه فکر بیلدیرهدی: او ناراضیلیک حرکتلری اصلیده اۉشه قیشلاقلرنینگ ایچیدن چیققنینی و جمهوریت قولهگنیدن کېین هم یشیرین ییغیلیشلر آرقهلی علاقهلرینی سقلب قالگنینی ایتهدی. شونینگ اوچون، اونینگ فکریچه، «قیشلاق عیاللری بیلن علاقه یۉق» دېگن دعوا اونچهلیک هم تۉغری اېمس.
مزدا مِهرگاننینگ فکریچه، اجتماعي ترماقلر عیاللر و جمعیت اعضالری اۉرتهسیده بوتون مملکت بۉیلب علاقه کۉپریکلرینی یرهتیشده سېزیلرلی رۉل اۉینهگن. بیراق بو بارهده هم کۉپلب معمالر موجود. قیشلاق عیاللرینینگ اکثریتی سوادسیز، حتی هوشمند تلفونگه عموماً اېگه اېمسلر؛ حتا جمهوریت دوریده هم اولرگه اۉقیش اوچون شرایط یرهتیلمهگن یاکه اۉقیشگه رخصت بېریلمهگن؛ شو سببلی، اولر بیلن بېواسطه علاقه اۉرنهتیش آسان اېمس دېت تاکیدلهیدی او.
مِهرگاننینگ قرهشیچه، عیاللر بیلن هېچ بۉلمهگنده آزراق درجهده اجتماعي ترماقلر آرقهلی علاقه قیلیشنینگ امکانی بۉلیشی و بوندن هم مهمراغی ترماقلر بیردملیک، فکر المشیش همده بیلیم اوزهتیش امکانینی بېریشی اعتبارگه لایق و قدرلی دیر.
افغانستان عیاللرینینگ ناراضیلیک حرکتلری طالبان حکومتینینگ عیاللرنینگ اېرکینلیگی و مدنی حقوقلرینی فلج قیلووچی چېکلاولریگه قرشی ایچکریده هم، تشقریده هم تحسینگه سزاوار بۉلگن. اما شونی هم کۉریش ممکنکی، وقت اۉتیشی بیلن بو حرکتلرنینگ یوتوقلری، اولر قندهی علاقه میکانیزملریدن فایدهلنگنی و مالیوي تامینات مسألهلری هم تاباره تنقیدي قرهشلر آستیگه آلینیب، اَیریم ضعیف جهتلری یوزهگه چیقماقده.
